بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

زبان پشتو يا «پختو» يکي از زبان هاي رسمي کشور افغانستان است که در بخش هايي از آن کشور و نيز قسمت هايي از کشور پاکستان بدان تکلم مي کنند. اين زبان ويژگي ها و خصيصه ها و شناسه هاي زبان هاي ايراني را در ريشه هاي خود دارد و از خانواده زبان هاي هند و آريايي است. شاعران و نويسندگان بزرگي در زبان پشتو رشد و نمو کرده و آثاري از خود به يادگار گذاشته اند که علاوه بر سرودن اشعار پشتو، تقريبا به طور عام، همگان در شعر و ادب فارسي (دري) دستي داشته و آثار خود را در اين زبان نيز برجا گذاشته اند که از آن ميان مي توان به خوشحال خان ختک اشاره کرد. وي به سال 1022 ه. ق به دنيا آمد و در 1100 ه از دنيا رفت. او از سرداران قوم ختک بوده و انواع شعر نيز در قالب هاي مختلف سروده است که بخشي از آن ها نيز فارسي است. با توجه به اشعار فارسي وي، از نظر وزن، قافيه، مضمون، و ...، آن را با شعر شاعران پارسي گوي، به ويژه حافظ شيرازي، مي توان انطباق داد؛ علاوه بر اين، از نظر به کارگيري آيات، احاديث، و مضامين عرفاني و ...، مي توان مطابقت آن را با شيوه شاعران پارسي گوي، دريافت.
در اين نوشته، ضمن اشاره به زندگي آن شاعر بزرگ، اشعار فارسي وي نيز بررسي خواهد شد و به اين مطلب نيز خواهيم پرداخت که آيا اساسا شاعران پشتون، شعر فارسي هم گفته اند يا خير؟ و آيا اين اشعار پارسي پشتون ها را مي توان با اشعار ديگر پارسي گويان تطبيق داد يا نه؟

 نسخه قابل چاپ

بررسي پيشينه دستور در چند زبان مهم دنيا، شامل زبان هاي سومري، چيني، هندي، رومي، يوناني، اروپايي، فارسي و عربي. ازجمله مواردي است که در اين مقاله پيرامون آن ها سخن به ميان مي آيد. در اين مقاله نويسندگان تلاش دارند، تا تاريخ پيدايش دستور زبان را در اين زبان ها به صورت تطبيقي بررسي نمايند و جايگاه هر يک از اين زبان ها را در نگارش و تدوين دستور مشخص نمايند.
آنچه در اين گفتار اهميت فراوان دارد، نقش و جايگاه دستور زبان فارسي و عربي در مقايسه با دستور زبان ديگر زبان هاي مطرح دنيا در گذشته و حال مي باشد. بي ترديد، نتايج اين پژوهش مي تواند گام مفيدي در روشن شدن پيشينه دستور نگاري در زبان هاي بزرگ دنياي ما باشد.

 نسخه قابل چاپ

با توجه به تاثير اساطير آسياي غربي بر بنياد اسطوره هاي هند و ايران، اين پژوهش کوشيده يکي از اين اسطوره ها -اسطوره تپه گوز- را با اسطوره ضحاک در شاهنامه حکيم فردوسي تطبيق دهد و به مقايسه آن ها بپردازد. تپه گوز، هيولايي است روئين تن و آدم خوار که داستان هشتم مجموعه دده قورقوت -کهن ترين اثر حماسي اوغوزها- را به خود اختصاص داده است. اين داستان شباهت ها و تجانس هاي بي شماري با داستان پادشاهي ضحاک در شاهنامه حکيم فردوسي دارد. اگرچه در مورد پيوستگي ها و ارتباط متني شخصيت ها و داستان هاي شاهنامه فردوسي با اسطوره هاي ملل گوناگون تحقيقات دامنه داري انجام شده، اما به نظر مي آيد در هيچ مقاله اي به پيوستگي هاي بينامتني داستان ضحاک و تپه گوز اشاره اي نشده است. اين مقاله کوشيده تا تجانس ها و مناسبت هاي اين دو اثر را با رهيافت بينامتني و آراي کساني چون ژوليا کريستوا، ميخائيل باختين، رولان بارت، هارولد بلوم، ژرار ژانت و تزوتان تودوروف تبيين و بررسي کند.

 نسخه قابل چاپ

ادبيات تطبيقي چند جانبه است. يکي از رويکردهاي آن، بررسي پردازش همانندي و ناهمانندي هاي شکلي و محتوايي شاعران و نويسندگاني است که در ادبيات کشور خود، آن هم با يک يا چند موضوع، جايگاه ويژه اي يافته اند. محتشم کاشاني در ادب فارسي و شريف رضي در ادب عربي با موضوع سوگ سروده حسيني از اين جمله اند. هرچند، شکل گيري رويداد اندوهبار کربلا و شهادت جانسوز سالار شهيدان حضرت ابا عبداله الحسين (ع) و ياران باوفايش و مصيبت هاي وارده بر اهل بيت و بازماندگان آن حضرت يکي از برجسته ترين موضوعات شعر متعهد شيعي است، ولي نگاه و زبان اين دو شاعر بسي متفاوت تر از سايرين بوده است. در اين جستار به بررسي سوگ سروده معروف محتشم کاشاني و سوگ سروده هاي شريف رضي بر مبناي شش رويکرد روايي -تاريخي، روايي -سياسي، عاطفي، تخيلي، اخلاقي، و فلسفي پرداخته شده است.

 نسخه قابل چاپ

نيما و سياب، در ادبيات فارسي و عربي از پيشگامان شعر نو به شمار مي روند، گرچه ميان اين دو شاعر پيوند و ارتباطي نبوده است، اما هم زماني و هم زباني ميان آن دو باعث شده است که ويژگي هاي مشترک بسياري در زندگي و آثار آنان يافت شود. رشد و بالندگي در دامن طبيعت، پيشگامي هر دو در سرودن شعر نو و آزاد، آشنايي نسبتا عميق با ادبيات غربي، به ويژه ادبيات فرانسه و انگليسي، داشتن تعهد سياسي و نگاه منتقدانه به مسايل اجتماعي، دارا بودن شخصيتي معترض و روحي سرکش، زندگي در سايه حکومت هاي خودکامه و به کارگيري نمادهاي مشترک و روي آوردن به اسطوره سازي، از جمله مهم ترين ويژگي هاي مشترک در زندگي نيما و سياب است. اين مقاله ضمن اشاره به اين ويژگي ها، به تحليل و بررسي دو شعر افسانه و في السوق القديم از نيما و سياب مي پردازد که هر دو از تجربه هاي آغازين اين دو شاعر در گذر از شعر سنتي به شعر نو محسوب مي شود، سپس ويژگي ها و وجوه تشابه آن دو را بيان مي کند.

 نسخه قابل چاپ

مقاله حاضر به بحث درباره انتشار آثار گوگول در ايران و تاثير آن بر دو تن از نويسندگان برجسته معاصر، يعني هدايت و آل احمد، مي پردازد. ادبيات داستاني معاصر ايران در آغاز قرن بيستم سخت تحت تاثير آثار نويسندگان روس بود و در ميان اين نويسندگان، گوگول با داستان هاي طنز و ساده اش جاي ويژه اي داشت. در دوره مشروطه نويسندگان ايراني الاصلي که در تفليس مي زيستند و در آنجا با آثار نويسندگان روسيه آشنا شده بودند، سبک ساده و طنزآميز گوگول را در نوشته هايشان وارد کردند. زين العابدين مراغه اي و آخوندزاده از جمله اين نويسندگان بودند که سبک نويسندگي شان موجب به وجود آمدن روشي تازه در نويسندگي در ايران شد.
بسياري از داستان هاي گوگول، در آغاز شکل گيري ادبيات جديد ايران به فارسي ترجمه شد و بسياري از نويسندگان چون صادق هدايت و جلال آل احمد با استفاده از درونمايه ها و شگردهاي نويسندگي وي آثاري به وجود آوردند.
اگر نگوييم که صادق هدايت در داستان «زنده به گور» از داستان «يادداشت هاي يک ديوانه» گوگول برداشت کرده است، مي توانيم مطمئن باشيم که مطابق نظريه بينامتنيت، گوگول از جمله نويسندگاني است که آثارش سخت در داستان هاي فارسي نفوذ کرده و حضور ناخودآگاه ديوانه گوگول را مي توان در زنده به گور هدايت ديد. همچنين، ممکن است که جلال آل احمد هنگام آفريدن داستان «سه تار»، آکاکي آکاکيويچ قهرمان داستان «شنل» را مي شناخته است.

 نسخه قابل چاپ

بدون شک نويسندگان، ادبا وناقدان در سال هاي اخير، توجه قابل ملاحظه اي به ادبيات تطبيقي داشته اند؛ زيرا ماهيت اين نوع ادبيات، پژوهشگر را به تحقيق و جستجو در اين زمينه سوق مي دهد. با اين وجود، تلاش هاي صورت گرفته در اين زمينه، ناچيز به نظر مي رسد و نياز به دقت و کوشش بيشتري دارد. از اينرو، اين نوشتار بر آن است تا با بررسي خوشبيني در شعر ايليا ابوماضي و محمد حسين شهريار، سهمي هر چند کوچک در پژوهش هاي تطبيقي داشته باشد. نوشتار حاضر، با تکيه بر مکتب آمريکايي ادبيات تطبيقي که شرط تطبيق را صرفا وجود زمينه هاي تاثير و تاثر نمي داند، از اين منظر به اين پژوهش پرداخته است و مي کوشد ضمن ارايه معناي خوشبيني و اشاره به جلوه هاي آن نزد بعضي از شاعران معاصر فارسي و عربي، به بررسي مفاهيم عميق و ارزشمند تسليم در برابر قضا و قدر، معاد، استفاده از طبيعت زيباي خداوند، ترويج محبت، عشق به زندگي، صبر و نکات مشترک و اختلاف در شعر آن ها بپردازد.
پژوهش حاضر - در پايان - به اين نتيجه مي رسد که شهريار از ابوماضي خوشبين تر است؛ زيرا ابوماضي را نسبت به زندگي در پاره اي از موارد، دچار شک و ترديد مي بيند.

 نسخه قابل چاپ

خوشبختانه در سال هاي اخير توجهي خاص به ادبيات تطبيقي در جهان به ويژه در ايران شده است. اين امر به خودي خود باعث مي گردد تا انديشه هاي دو شاعر يا دو نويسنده، و يا احيانا سبك نگارش و شعر آنان مورد بررسي و مقايسه قرار گيرد. لذا در مقاله مورد نظر، دو شاعر توانا «ابن المعتز» از جهان عرب و «منوچهري دامغاني» از ايران مورد توجه قرار گرفته و اشعار وصفي آنان مورد بررسي قرار خواهد گرفت.
ابتدا به زندگي نامه دو شاعر پرداخته مي شود و چنانچه وجوه تشابهي در آن ديده شود، ارايه مي گردد؛ سپس، به اشعار وصفي اين دو شاعر پرداخته و نكات لازم وقابل توجهي كه از مقايسه اشعار آنان به دست مي آيد، ارايه خواهد گرديد.

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله، درباره تاثير مضامين شعر عربي پيش از اسلام بر مضامين شعر فارسي بحث به ميان مي آيد. عمده بحث مطرح شده در اين مقاله به بيان نحوه تاثيرپذيري شعر فارسي دوره خراساني از شعر عربي قبل از اسلام اختصاص يافته است.
در اين نوشتار برخي از اغراض و مضامين شعري مانند وصف، مدح، رثا، فخر و خمر مورد توجه قرار گرفته و با تطبيق نمونه هايي از اين مضامين با شعر برخي از سخن سرايان پارسي تاثيرپذيري آنان را از اغراض شعر عربي نشان داده ايم.

 نسخه قابل چاپ

هنريك ايبسن (1906-1828) فعاليت هنري را با نگارش نمايشنامه هاي تاريخي، و با تاثير از جنبش ملي گرايانه موسوم به «ناسيوناليسم رمانتيك» در نروژ آغاز كرد. نمايشنامه يا «شعر دراماتيك» پرگنت (1867) نقطه اوج اين مرحله از زندگي هنري اوست. علي نصيريان (- 1313) كه در ايران بيشتر به عنوان بازيگر و ستاره سينما و تلويزيون شناخته شده است، در دهه هاي سي و چهل با تاثير از انديشه هاي ملي گرايانه دوره هاي پيش از خود – به خصوص دوران مشروطيت –، ايده «نمايش ملي» را مطرح و آن را در آثارش دنبال نمود. اين مطالعه مقايسه اي به بررسي چشم اندازها و اهداف ملي گرايانه اين دو نمايشنامه نويس مي پردازد. در اين گفتار پرگنت به عنوان اثري كه رويكرد ملي گرايانه متفاوت ايبسن را نشان مي دهد، بررسي مي شود. اين اثر با نمايشنامه بلبل سرگشته (1335) مقايسه مي شود؛ نمايشنامه اي كه در آن نصيريان با بهره گيري از افسانه هاي بومي و عناصر فرهنگ عامه از جمله زبان، شعر و موسيقي، پويايي ويژه و نقش فعالي براي نمايش ملي ترسيم مي كند.

 نسخه قابل چاپ

در پژوهش پيش رو به بررسي تطبيقي مفهوم مرگ و زاويه ديد و شيوه برخورد دو سراينده انديشمند هم دوره، ابوالعلاء معري و خيام پرداخته شده است. دغدغه فكري عمده دو شاعر بيم از مرگ و نابودي و سرانجام آدمي در جهان بازپسين است. به اعتبار يگانگي آبشخورهاي فكري و رنگ پذيري خيام از معري، همانندي هاي بسيار ميان انديشه هاي دو شاعر ديده مي شود. اما فرجام كار و شيوه برخورد آنان به فراخور تفاوت بينش و زيستگاه با يكديگر سخت متفاوت است. معري در وحشت شديد از مرگ، زندگي اين جهاني خويش را نيز تباه كرده، اما خيام راهي بهتر از آن نمي يابد كه در همين مجال اندك با اغتنامِ فرصت تكرار ناشدني موجود، داد خويش از بهره هاي خوشگوار، اما ناپايدار اين جهان بستاند. دستاورد اين پژوهش بازگفت همين همانندي ها و تفاوت هاست.

 نسخه قابل چاپ

دست يابي به سرچشمه مضامين شعري سرايندگان، و نشان دادن تاثير و تاثر آنان از يك ديگر اگر چه كاري است ارجمند ولي به سبب همانندي انديشه هاي بشري سخت دشوار مي نمايد. در اين ميان آن چه ديرياب است اما ناممكن نيست، نمودن همسان انديشي ها و همسان سرايي هاست.
در مقاله «قاضي نظام الدين اصفهاني و هم سخني با ديگر شاعران پارسي گو»، نگارندگان پس از مقدمه اي كوتاه در بيان مسلمات زندگي و آثار اين دانشورِ اديب و شاعر ذولسانين اصفهان در قرن هفتم هجري، با استناد به دست نويس هاي آثار او نمونه هاي گونه گون تاثير و تاثر اين شاعر را در آثار منظوم فارسي نشان داده و كوشيده اند مضامين مشترك شعر عربي و فارسي او را با شاعران پارسي گو بيابند.

 نسخه قابل چاپ

بررسي آثار و احوال مرحوم ملک الشعراي بهار، شاعر پر آوازه و معاصر ايران و نگاهي به قالب ها و مضامين شعر او، همچنين، تعيين جايگاه بهار در ادبيات معاصر ايران و نقش او در پيشبرد ادب فارسي، به ويژه شعر فارسي و از سوي ديگر، بررسي زندگي و آثار احمد شوقي، شاعر بلند آوازه معاصر مصري و مشخص کردن جايگاه او در ادبيات معاصر عرب و مصر، از جمله مواردي هستند که نگارنده در اين مختصر به شيوه مرسوم در ادبيات تطبيقي به بررسي آن ها مي پردازد و در پايان نتايج حاصل از اين مقايسه را در عباراتي چند بيان مي نمايد. در اين راستا توجه به وجوه تشابه و افتراق در آثار اين دو شاعر جايگاه ويژه اي دارد .

 نسخه قابل چاپ

فروغ فرخزاد و نازك الملائكه، دو شاعر بزرگ و پيشگام در ادبيات معاصر فارسي و عربي هستند. اين دو شاعر كه در قواعد عروضي شعر نو، تحولي بزرگ ايجاد كرده اند، ويژگي هاي مشترك زيادي دارند كه داشتن نگاه و احساس زنانه در شعر، دارا بودن ديدگاه انتقادي نسبت به مسايل اجتماعي و برجستگي عامل زمان در شعر و نيز داشتن نوعي ياس و بدبيني از آن جمله است. موضوع محوري شعرهاي «بعد از تو» از فروغ و «افعوان» از نازك، زمان است و هر كدام از اين دو شاعر، از زاويه خاص خود به زمان پرداخته اند.

 نسخه قابل چاپ

يکي از موضوعاتي که در بحث ادبيات تطبيقي مطرح مي شود، تاثير و تاثرهاي ادبي و فرهنگي شرق و غرب بر يکديگر مي باشد. لذا مساله تاثير شرق و فرهنگ شرقي بر آثار ادبي غرب از ديرباز مورد توجه منتقدان و صاحبنظران بوده است. البته بايد بر اين نکته تاکيد کنيم که تاثير ادبيات و فرهنگ شرق و جلوه هاي آن در آثار اروپايي به خصوص در آثار رمانتيسم به روشني نمايان است.
در اين مقاله، به بررسي مساله تاثير شرق و اسلام در آثار ميخائيل لرمانتف پرداخته ايم و با بررسي نمونه هايي از اشعار اين شاعر، درام و رمان نويس روس، گرايش وي را به شرق و فرهنگ شرقي نشان داده ايم. در بسياري از اشعار لرمانتف، شاعر بر علاقه و گرايش خود به شرق پافشاري مي کند و بدان فخر مي ورزد. بررسي آثار اين شاعر نيز نشان از آگاهي و معرفت وي نسبت به ايران، مکه، مصر، فلسطين و... دارد، البته بيشترين تاثير او از قفقاز مي باشد که در کودکي چندين مرتبه براي استفاده از آب هاي معدني به آن جا سفر کرده بود و همچنين، به دليل تبعيدش توسط نيکلاي اول به قفقاز، او توانست از نزديک با فرهنگ مسلمانان قفقاز آشنا شود. لرمانتف تمدن کهن مشرق زمين را در آثار خود پاس مي دارد و به طبيعت زيباي کشورهاي شرقي عشق مي ورزد و در سروده هاي خود مناظر شرقي را با خلاقيتي تاثيرگذار به تصوير مي کشاند.

 نسخه قابل چاپ