بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

بررسي تعامل بين ادبيات و جنگ تحميلي، علاوه بر نشان دادن بستر هاي اجتماعي و سير تحول اين تعامل، منتقدين ادبي را در درک بهتر آثار اين دوره و شناخت رسالت ادبيات دفاع مقدس کمک مي کند. در اين مقاله سعي شده است با بررسي گفتمان شعر جنگ تحميلي از منظر جامعه شناسي، نحوه انعکاس تحولات اجتماعي در شعر جنگ-حد فاصل سال هاي 1359 تا 1367 هجري شمسي-نمايان گردد. اين بررسي حاکي از اين است که گفتمان شعر دفاع مقدس را مي توان به طور کلي به دو شاخه ايدئولوژيک و انساني-انتقادي تقسيم کرد. در گفتمان ايدئولوژيک که خود بر اساس لحن کلام شاعر به انواعي نظير شعاري-شورانگيز، حماسي-ملي، حماسي-عرفاني، نوستالوژيک و ... تقسيم مي شود؛ آنچه بيش از هر چيز نمايان است؛ جايگاه ايدئولوژي انقلاب و ارزش هاي بر آمده از آن در ذهن و زبان شاعر است. در حالي که در گفتمان انساني-انتقادي بيشتر با نگاهي انسان شناسانه، فراملي و ساختارشکنانه نسبت به پديده جنگ مواجه هستيم.

 نسخه قابل چاپ

باور به وجود منجي و رهايي بخش و تشکيل جامعه اي آرماني که الگوهاي معنوي و مينوي بر آن حاکم باشد، در ادبيات آرمان شهري و تعليمي جهان اهميت به سزايي دارد. باور به سوشيانت و نجات دهنده، بخش در خور توجهي از باورهاي ديني، آرماني و مفاهيم فرهنگي را در عرصه هاي فرهنگ و ادبيات ايران پيش از اسلام در برگرفته بود و از زماني که دين اسلام با سرشت فارسي زبانان درآميخت، اين باور بازتابي گسترده در شعر شاعران ادب فارسي بر جاي گذاشت و به ويژه پس از انقلاب، اين مفهوم و رويکرد آن در ادبيات، فراگيرتر شد.
شعر «انتظار» درميان شاعران ايراني که به ويژه از دريچه ديني به تبيين مسايل مي پردازند، جايگاه در خوري دارد و کارکردهاي زباني، درون مايه اي و زيبا شناختي اين شعر به گونه اي است که با باورهاي ديني درآميخته است. اما واقعيت اين است که به سبب جنبه هاي محتوايي-ديني و آرمان انديشي، تاکنون زبان و کارکرد هاي هنري و زيبا شناختي اين شعر کمتر کاويده شده است. از اين رو، هدف اين مقاله، نقد و تحليل و بررسي شعر انتظار، در عرصه ادبيات معاصرِ پس از انقلاب، از ديدگاه زباني و به ويژه پژوهش بسامدي واژگان، تحليل واژه شناختي و کارکردهاي زباني اين گونه شعر و چگونگي پيوند با کارکردهاي درون مايه اي و سرشت آن هاست.

 نسخه قابل چاپ

کشور الجزاير با پيشينه کهن تاريخي، يکي از کشور هاي عربي است که شاهد بزرگترين انقلاب ها در جهان عرب در قرن بيستم بوده است. انقلابي که با جوانمردي، از خودگذشتگي و جانفشاني مردان و زنان به حضور 130 ساله استعمار فرانسه خاتمه داد و استقلال را براي اين کشور به ارمغان آورد. تمامي اقشار جامعه الجزايري در انقلاب و شکل گيري و ساماندهي مقاومت مردم نقش داشتند که در اين ميان نقش ادبا و به ويژه شعرا از جايگاه ويژه اي برخوردار است؛ چرا که اشعار شعرا برخاسته از شعور آن ها بود، شعوري صادق که با استعداد خدادادي و تعاليم قرآن کريم در هم آميخته، بهترين اشعار و قصايد را به عرصه ظهور مي رساند.
مفدي زکريا يکي از اين شعراست که به دليل احساسات صادقانه و حضور فعال در اين مبارزه و خلق قصايدي بي نظير، جايگاه خاصي را در شعر مقاومت الجزاير به خود اختصاص داده؛ به گونه اي که شاعر انقلاب الجزاير و ديوان او ديوان انقلاب الجزاير ناميده شده است.
در اين مبحث تلاش گرديده، ضمن معرفي اين شخصيت و مختصري از مبارزه ادبي وي در مقابله با استعمار اشغالگر، جلوه هايي از اين مبارزه در اشعار او به همراه نمونه هايي از اشعار وي تقديم خواننده گردد تا جايگاه و نقش اين شاعر در شعر مقاومت الجزاير بيان گردد.

 نسخه قابل چاپ

يکي از عناصر موثر در زيبايي اشعار محمود درويش خيال گسترده اي است که از رنگ ها برمي خيزد. رنگ در شعر او جايگاه مهم و ممتازي دارد. او براي بيان مقصود خود، رنگ را در اشکال رمزي، کنايي و استعاري به کار مي گيرد. در شعر او رنگ سبز نماد اميد، آزادي طلبي، حيات و حرکت، بوده و عشق به فلسطين و ملت مبارز و فداکارش را به تصوير مي کشد و بيشترين کاربرد را در ميان رنگ ها به خود اختصاص داده است. رنگ سفيد صلح و آرامش در سايه آزادي و گاهي عدم، نيستي و فنا را تجسم مي بخشد. رنگ آبي غالبا رنگ آرامش، جاودانگي، حکمت و بي نهايت است. رنگ سرخ عشق به فلسطين و ملتش را تجلي داده، رمز شهادت، شهامت، فداکاري و ايثار در راه آزادي است. رنگ سياه، ظلم و ستم و استعمار و بند هاي اسارت را نشان مي دهد. رنگ گندمي بخشي از هويت ملت فلسطين و گندم زارهايش را به تصوير کشيده است. هر کدام از اين رنگ ها دلالت ها و الهامات متفاوت و گاه مغايري را مي رسانند و با نوآوري و خلاقيت در خدمت شعر مقاومت قرار گرفته اند.

 نسخه قابل چاپ

ادبيات معاصر فارسي-به خصوص در حوزه مقاومت و پايداري-تحت تاثير مناسبت هاي جهاني و تغييراتي که در جهان بيني انسان معاصر و انتظار او از هنر به وجود آمده، به سوي کوتاه گويي و کوتاه سرايي گرايش يافته است. کوتاه گويي هر چند ويژگي ذاتي آثار هنري و ادبي است و در ادوار پيشين نيز با شکل هاي مختلف خود رواج داشته است، اما در روزگار معاصر شکل ها، انگيزه ها و تکنيک هاي ويژه اي يافته، به گونه اي که مي توان کوتاه گويي را جريان غالب و شگرد عمده شعر معاصر و شعر دفاع مقدس دانست. کوتاه سرايي در ادبيات فارسي داراي گونه هاي مختلف و جالب توجه و ويژگي هاي منحصر به فردي است که سبب تمايز آن از جريان هاي ادبي ساير زبان ها از جمله قالب هاي ژاپني مي گردد.
به علاوه، زمينه ها و درونمايه هاي اختصاص يافته به کوتاه سرايي نيز-هر چند که بسيار متنوع است، قابل طبقه بندي در گروه هاي معدود مي باشد که ويژگي عمده اين گروه ها گذرا و آني بودن است. لذا مي توان کوتاه سروده ها را به نحوي شعر لحظه ها نيز ناميد.

 نسخه قابل چاپ

هجوم گسترده و همه جانبه استعمار غرب به جهان اسلام در قرون نوزدهم و بيستم که هم داراي جنبه هاي فکري و فرهنگي بوده و هم داراي جنبه هاي سياسي-نظامي و اقتصادي، به شکل گيري و پيدايش واکنش هاي مختلفي از جانب طبقات گوناگون جامعه اسلامي، اعم از سياستمداران، روشنفکران و اهل ادب منجر گرديده و در دراز مدت زمينه را براي شکل گيري جريان هاي فکري و سياسي و اجتماعي مهم و اثربخشي فراهم نموده است.
در ميان کشور هاي عربي، عراق از جمله سرزمين هايي است که از دير باز به دلايل گوناگون همچون برخوداري از موقعيت ويژه استراتژيکي و ذخاير عظيم زيرزميني، همواره مورد توجه مطامع بيگانگان به ويژه دولت استعماري بريتانيا قرار داشته و از اين حيث، دچار ضررهاي سنگين و جبران ناپذيري شده است. ورود بريتانيا به عراق از سال 1917، زمينه مبارزه و صف بندي مردم مسلمان در مقابل سياست هاي ظالمانه استعمارگران را فراهم نموده که دراين ميان نقش شاعران آزاد انديش و متعهد عراقي، چشمگير و قابل ملاحظه مي نمايد. با بررسي و مقايسه اشعار ضد استعماري شاعران کلاسيک ونوگرا، علاوه بر تبيين جايگاه ويژه استعمارستيزي در حوزه شعر معاصر عراق، وجود معاني نسبتا يکسان و در عين حال، تفاوت معنادار در سبک به خوبي قابل ملاحظه خواهد بود.

 نسخه قابل چاپ

کودتاي مارکسيستي و به دنبال آن ورود نيروهاي ارتش سرخ اتحاد جماهير شوروي به افغانستان، تحولات عميقي در همه شئون سياسي، اجتماعي و فرهنگي اين کشور ايجاد کرد.
شعر افغانستان نيز پس از اين واقعه، تا روي کار آمدن دولت «حامد کرزي» از نظر صورت و مضمون دگرگوني هاي زيادي را پشت سر گذاشت.
اين مقاله به روش تاريخي-تحليلي مي کوشد، ضمن بررسي جريان هاي موثر شعري سه دهه پسين افغانستان، شعر پايداري اين کشور را-به عنوان جريان غالب-در حوزه هاي جغرافيايي و تاريخي گوناگون، مورد بررسي قرار دهد. مهمترين نتيجه اين پژوهش آن است كه جريان شعر پايداري افغانستان با آغاز مهاجرت شاعران به ساير نقاط جهان، متاثر از بافت سياسي، اجتماعي و زباني كشورهاي ميزبان، به جهش هاي كيفي متفاوتي دست يافته است. اين تاثير پذيري از ادبيات كشورهاي ميزبان، به تدريج جريان شعري داخل افغانستان را نيز تحت الشعاع قرار داده است.

 نسخه قابل چاپ

بسياري از مجموعه هاي شعر معاصر فارسي همچون زمستان اخوان ثالث و در کوچه باغ هاي نيشابور شفيعي کدکني، به دهه هاي 30 تا 50 تعلق دارند؛ يعني مي توان گفت که شعر معاصر تا پيش از انقلاب اسلامي شاهد يکي از بارآورترين دوره هاي خود بوده است. اين در حالي است که با پيروزي انقلاب شکوهمند اسلامي در سال 1357 اين روند براي مدت کوتاهي (يعني تا سال 1362 که سه مجموعه شعر دفاع مقدس به چاپ رسيد) دچار وقفه گرديد.
دليل اين امر را مي توان در شکل گيري فضايي دانست که انقلاب اسلامي به وجود آورنده آن بود. پيش از انقلاب اسلامي بر اساس باور به تعهد هنر و هنرمند، شاعران شعر خود را وسيله اي براي دگرگوني شرايط اجتماعي-سياسي زمان خود مي دانستند؛ حال آنکه با پيروزي انقلاب اسلامي و تغيير فضاي سياسي-اجتماعي ايران، شاعران ديگر خود را موظف به دگرگوني جهان پيرامون خويش نمي ديدند. همين امر سبب گرديد تا بعضي از آنان مثل اخوان ثالث دوران بازنشستگي شعري خود را اعلام کنند، يا برخي ديگر مانند شفيعي کدکني بار ديگر متوجه هستي و ضرورت وجودي خويش گردند و نگاهي دوباره به آن داشته باشند.

 نسخه قابل چاپ

ادبيات غنايي، حماسي، تعليمي، نمايشي از جمله انواع مختلف ادبي به شمار مي رود. ادب غنايي و حماسي نه تنها در بين فارسي زبانان، بلکه در بيشتر ملت ها از مهمترين و ابتدايي ترين انواع ادبي به شمار مي آيد. بررسي غزل به عنوان يکي از مهمترين قالب هاي شعر غنايي و تاثر آن از حماسه در سير تاريخي خويش از جمله مباحثي است که در اين مقاله مورد بررسي قرار گرفته است. انقلاب اسلامي و هشت سال دفاع مقدس، تحولات عظيمي در عرصه ادبيات ايران به جاي نهاد. توجه به قالب هاي کلاسيک شعر فارسي در عرصه ادب انقلاب و دفاع مقدس از جمله ويژگي هاي ادبي اين عصر است. در اين ميان غزل با چهره اي ديگرگون متجلي شد. اين قالب کهن شعر فارسي براي بيان احساسات و عواطف ژرف شاعر که بي تاثير از حوادث اجتماعي، سياسي انقلاب نبود، با عناصر حماسي پيوند خورد و حماسه را در بزمي زيبا در کنار گرفت. تلفيق اين دو جنبه به ظهور غزل - حماسه انجاميد.
فريد از جمله شاعران برجسته انقلاب و دفاع مقدس، در مجموعه غزل هاي خويش با عنوان پري ستاره ها، به وضوح تلفيق حماسه و غزل را به نمايش گذاشته است. «غزل - حماسه» هاي اين شاعر انقلاب شواهدي نيکو و زيبا در به تصوير کشيدن اين قالب نوپاي ادب انقلاب است.

 نسخه قابل چاپ

اين مقاله، درباره جلوه هاي مختلف ادب پايداري در شعر احمد مطر، سخن سراي معاصر عراقي، نوشته شده است. در اين نوشتار اشاره اي به زندگي شاعر و ويژگي هاي منحصر به فرد زادگاه او رفته است. همچنين، درباره عوامل تاثيرگذار در چکامه هاي او سخن به ميان آمده است. در اين مقاله، ادب مقاومت يا پايداري در موضوعات ذيل مورد نقد و تحليل قرار گرفته است:
الف: تبعيدگاه
ب: وطن دوستي
ج: فلسطين
د: قدس
هـ: تعهد ملي
و: لبنان
ز: عراق سرزمين گذشته پر افتخار
ح: فرزندان سنگ
ط: آزادي و مبارزه
ي: سلطه آمريکا

 نسخه قابل چاپ

امروز به کارگيري رمز و نماد، يکي از ويژگي هاي فراگير در شعر معاصر عربي شده و به آن عمق و جلوه اي تازه بخشيده است.  امل دنقل (ف 1983 م.) شاعر برجسته مصري از جمله شعراي مبارزي است که از اين ظرفيت هنري زبان، به خوبي استفاده نموده است. وي با خلق تصاويري سرشار از عاطفه انساني و بسيار ساده و دلنشين، با الهام از ميراث گذشته و اسطوره هاي عربي و غير عربي، آينه اي ساخته که در آن، همه آرزو هاي شاعر و همه ناکامي هاي امروز جهان عرب، به وضوح نمايان است. عنصر پايداري جان مايه شعر امل دنقل است، لذا وي همواره قهرماناني را برگزيده است که عصيانگر و سازش ناپذيرند، آنها هرگز تسليم وضع موجود نمي شوند، حتي اگر سرکشي آنان با شکست روبرو شود. و به همين سبب است که منتقدان، امل دنقل را شاعر «تمرد» ناميده اند.

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

کتاب جنگ دوست داشتني نوشته سعيد تاجيک، حاوي خاطرات اغلب طنز آميز و شوخ طبعانه درباره حضور وي در جبهه هاي جنگ هشت ساله است. او با استفاده از ذهن توانمند خود بدون داشتن يادداشت روزانه، جزييات مربوط به حوادث و شخصيت ها را به ياد آورده و با زباني طنز آميز به رشته کلام کشيده است. در ميان خاطرات وي، هم طنزهاي مبتني بر موقعيت طنز آميز و هم طنزهاي عبارتي که مبتني بر ظرفيت هاي زباني هستند، وجود دارد و تلفيق اين دو شيوه، کتاب او را خواندني و ارزشمند کرده است.

 نسخه قابل چاپ

ادبيات مقاومت در پيوند با اختلاف و نزاع و درگيري بين دو طرف به وجود مي آيد. پيشينه اين وقوع و درگيري به ابتداي پديد آمدن انسان بر مي گردد و چون ادبيات نهادي اجتماعي است و از زبان که نهاد ديگري است، به عنوان ابزار استفاده مي کند، با پايداري فردي و اجتماعي گره مي خورد. ناقدان معاصر بر اين باورند که مهمترين بازده ادبي جنگ اعراب و اسراييل، پيدايش ادبيات مقاومت فلسطين است. ابراهيم طوقان نابلسي از شاعران مشهور مقاومت فلسطين است که قصايد زيادي از ديوانش به مقاومت اختصاص دارد و هشت درصد (9 قصيده) از اشعارش درباره شهيد و جانباز است در اين مقاله جهت پاسخ به اين سوال که ابراهيم طوقان چه تصويري از شهيد و جانباز ارايه مي دهد و شهيد و جانباز در شعر او چه ويژگي هايي دارد، پس از تحليل آن اشعار، ويژگي هاي شهيد و جانباز (22 ويژگي) استخراج و سپس نتيجه گيري شده است.

 نسخه قابل چاپ

با توجه به گسترش مفهوم ادبيات مقاومت در ادبيات معاصر جهان، به ويژه در ادبيات معاصر ايران و عرب و با توجه به ويژگي خاصي که اين نوع و گونه ادبي در جهان معاصر و در ميان انواع ادبي گوناگون جهان پيدا کرده است، در اين گفتار سعي مي شود برخي مباني و اصول اصلي ادبيات مقاومت در جهان معاصر ايراني و عرب تبيين شود و تا سر حد امکان عوامل بروز و برجسته شدن اين نوع ادبي در اين دو ادبيات مهم، معاصر معرفي گردد، هم چنين از بزرگان ادب مقاومت در هر يک از دو ادبيات سخن به ميان آيد، آنگاه، نمادها و اسطوره هاي مهم مورد نظر شاعران و اديبان در بيان انديشه هاي خود در اين نوع مهم ادبي به طور مختصر تجزيه و تحليل شود.

 نسخه قابل چاپ