بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

ادبيات داستاني پايداري با بهره گيري از قالب هاي مختلف و متنوع، در فضايي واقع گرا و به شيوه «پس رويدادي» به بيان حوادث و وقايع دوران دفاع مقدس پرداخته و جاودانه نمودن دلاوري ها و سلحشوري هاي از جان گذشتگان و دلاوران سرزمين ايران اسلامي را وجهه همت و هدف والاي خود قرار داده است. گره خوردگي کنش هاي داستاني با احساس، عاطفه و تجربه راويان اين نوع ادبي، سبب شده که بسياري از وقايع و حوادث تحت تاثير اصل تداعي معاني به ذهن نويسندگان وارد شود و از آنجا در پهنه بيان و داستان، بروز و ظهور يابد. در رمان «دا» که يکي از رمان هاي بسيار تاثيرگذار ادبيات پايداري است، راوي و نويسنده هر يک به نوبه خود، تحت تاثير فضاي معنوي اثر قرار گرفته اند و با بهره گيري آگاهانه يا ناخودآگاه از تکنيک هاي گوناگون داستاني، به آفرينش اين اثر ارزشمند پرداخته اند. در اين گفتار، نويسنده با استفاده از روش سندکاوي و به شيوه تحليلي - توصيفي، جايگاه و نقش «تداعي معاني» را در فراخواني حادثه ها و شکل دهي به آنها در مرکز توجه خود قرار داده و پس از تبيين اصول و مباني حاکم بر اين اصل، نقش ها، زمينه ها و کارکردهاي آن را در کتاب «دا» نشان داده است.

 نسخه قابل چاپ

ويژگي برجسته شعر پايداري فلسطين، دفاع از هستي و هويت فلسطيني در برابر تاخت و تاز اشغالگران است. از اين رو، شاعران پايداري از ابزارهاي هنري، از جمله اسطوره، بهره بسياري برده اند تا به شعر خود ژرفا بخشند. شاعر امروز فلسطيني در پي آشنايي با ادب و فرهنگ مغرب زمين، توانسته است اسطوره را - که حکايتي است آفريده خيال و سنن ملي - به خوبي در شعر خود به کار برد.
«عزالدين مناصره» شاعر آواره فلسطيني است که با به کارگيري اسطوره، اوضاع نابسامان عربي - فلسطيني را به زيبايي نشان داده است. اسطوره هاي به کار رفته در شعر وي داراي ويژگي «پايداري» و اميدواري هستند، که در ساخت پنهان قصيده قرار گرفته اند. مناصره به اسطوره هاي كهن عربي و ديني مانند؛ امروالقيس، مسيح و هاجر و اسماعيل و اسطوره هاي يونان باستان نظير ادونيس و حورس، توجه کرده است. اين شاعر توانايي شگفت انگيزي در اسطوره نمايي حقايق تاريخي دارد. از اين رو، حقيقت هايي که بيانگر هويت فلسطين است، مانند کنعان و هاجر و مسيح را به شکل اسطوره اي مطرح مي نمايد تا هر فلسطيني را به هويت اصيل و اميد و پايداري فرا خواند.

 نسخه قابل چاپ

اگر شعرهاي مربوط به فلسطين را تحت سه عنوان آوارگان فلسطيني، فداييان و مضاميني از قبيل بازگشت به فلسطين و فرياد رهايي فلسطين تقسيم کنيم؛ مشخص مي شود که پس از 1967 که جنبش مقاومت فلسطين حضور گسترده خود را در نبرد با اسراييل آشکار ساخت؛ شعرهاي بسيار با ارزشي در اين رابطه سروده شد.
محمود درويش شاعر مقاومت فلسطين (2008-1941 م.)، پس از 1967 شهرت بسزايي يافت. اشعار او را مي توان به سه دوره طفوليت هنري با گنجشکان بي بال، ميانه سالي با برگ هاي زيتون و دوره عمق و اصالت و پختگي با عاشقي از فلسطين و .... طبقه بندي کرد. او يک گام عقب نشيني را خيزشي براي ده گام پيشرفت مي شمارد و با عشقي که در دل دارد، خطاب به هم وطن زجر کشيده، فرياد مي زند که هفت آسمان را تسخير خواهيم کرد.
با توجه به اينکه شعر محمود درويش نبض تپنده ادبيات معاصر فلسطين است و در ميان فرياد هاي امتناع و پژواک گلوله ها و آواي خون آلود پناهندگان؛ نشو و نما يافته، در اين مقاله سعي بر آن است تا جلوه هاي ادبيات مقاومت، چون: هويت ملي و وطن پرستي، تحريک غيرت ملي، مبارزه با ظلم ديرپا، تهديد و نصيحت دشمن و ايجاد اميد در شعر او بررسي شود.

 نسخه قابل چاپ

يحياي زکريا به دليل حق گويي نخست به زندان مي افتد و سپس، سرش را به تيغ کين بريده در تشتي سيمين به حضور پادشاه مي آورند و سر بريده بي وقفه سخن حق خود را تکرار مي کند. شباهت اين ماجرا با رويدادهاي کربلا و شهادت امام حسين (ع) باعث پرداختن تعزيه نامه نويسان به اين شخصيت بوده است. همه اين تعزيه نامه ها بر مبناي روايت قرآني ماجرا نوشته شده است. اما نمايشنامه نويسان اروپايي، از جمله اسکار وايلد، اين ماجرا را بر اساس روايت انجيل نوشته اند. اسکار وايلد در اسطوره تغييراتي نيز صورت داده که از جمله بخشيدن صبغه اي از شخصيت حضرت يوسف به شخصيت يحياي پيامبر و افزودن انگيزه اي عشقي به ماجراست. در مقاله زير ويژگي هاي مشترک شهيداني همچون امام حسين (ع)، سياوش و يحياي پيامبر در تغزيه نامه هاي ايران و نمايشنامه سالومه بررسي مي شود.

 نسخه قابل چاپ

عاشورا حماسه اي بي نظير در تاريخ بشري است که نامش تداعي گر نام بزرگ پرچم دار آزادي، آزادگي و ظلم ستيزي، حسين بن علي (ع) است. شخصيتي محوري و بي بديل که جان هاي مشتاق و آزادي خواه از هر زبان و ملتي را مجذوب خود ساخته و با جاري شدن بر زبان اهل ذوق و ادب جاودانگي آن ها را رقم زده است. اما بي شک هرکسي به چشم خاکي خود اين شخصيت الهي را مي بيند، به عقل محدود خود آن را درک مي کند و به زبان قاصر و در حد بضاعت خود آن را توصيف مي کند. اما در نوع نگاه اهل ادب به عاشورا و شخصيت هاي حماسه آفرين آن عوامل متعددي از جمله شرايط سياسي و اجتماعي و ... موثراست. اين مقاله به بررسي اشعار برجسته برخي شاعران عاشورا سراي صد سال اخير در زبان فارسي و عربي مي پردازد، از اين رو بررسي زاويه نگاه آنان به عاشورا، حماسه عاشورا و حضور سالار شهيدان (ع) در کربلا، عاطفه غالب بر اشعار، فضايل و ابعاد گوناگون شخصيت امام (ع) و بررسي ويژگي هاي مشترک اشعار عاشورايي در ترسيم سيماي امام (ع) از جمله دستاوردهاي مقاله حاضر است.

 نسخه قابل چاپ

ابوحيان توحيدي در آثار خويش توجه خاص و ويژه اي به ايرانيان و زبان پارسي مبذول داشته است و مي توان گفت مسايل مربوط به ايرانيان و روابط آنان با اعراب در آثار او در چند زمينه قابل بررسي است. بررسي حاکمان و قدرت مداران ايراني و ارتباط آنان با فرهنگ اسلامي و بررسي اخلاق و رفتار و نقد آنان، مساله دوم مربوط به توصيف دانشمندان، خردورزان ايراني از زبان توحيدي، مساله سوم پديده کشمکش فرهنگي زباني ميان ايرانيان و اعراب است. توحيدي به مظاهر پيوند و همبستگي ميان اعراب و ايرانيان نيز مي پردازد که نشان دهنده ديدگاه بي طرفانه و افق ديد بلند اوست و مظاهر پيوند تمدني ميان اين دو ملت ريشه دار را از آغاز اسلام تا دوران خويش مورد بررسي قرار مي دهد. مي توان گفت برجسته ترين مظهر پيوند دو ملت، زبان فارسي است که زبان فارسي به گونه اي در زبان عربي رخنه کرده که گستره نفوذ آن از دوران جاهليت آغاز گرديد و تا دوران زندگي نگارنده اين آثار تداوم داشت. توحيدي بيان مي کند که گستره نفوذ واژه هاي زبان فارسي تا حدي بوده که جزيي جدايي ناپذير از زبان عربي گرديده و معناي آن ها نيازي به توضيح بيشتر نداشته است و عادات و آداب و رسوم ايراني به گونه اي در ميان آنان رواج داشته که با فرهنگ و باورهاي آنان عجين گرديده است.

 نسخه قابل چاپ

از آنجا که افراد بشر از قديمترين ايام با هم در ارتباط بوده و روابط گوناگون داشته اند، همواره زبان آن ها دستخوش تغيير و تحول شده است. واژه ها و لغات از زباني به زبان ديگر رفته اند و به اين طريق زبان و فرهنگ عميق تر و گسترده تر شد و اينگونه در طول ساليان دراز از آميزش زبان هاي فارسي، عربي، ترکي و مغولي با زبان هاي محلي مردم شبه قاره، زبان اردو به وجود آمد. بسياري از واژگان فارسي به شکل و صورت و معاني اصلي خود وارد زبان اردو شدند و دسته ديگري با معنايي متفاوت وارد زبان اردو شدند. در طول ساليان، واژگان، ترکيبات و اصطلاحات هندي و محلي نيز در زبان فارسي شبه قاره راه يافت. هر نويسنده اي اصطلاحات خاص منطقه خود را در شعر و نثر فارسي رايج به کار مي برد، به دنبال آن انديشه ها و بينش مخصوص مردم آن منطقه نيز در شعر جاي پيدا کرد. شعراي فارسي گوي شبه قاره نيز اين کلمات و ترکيبات را در اشعار خود استفاده کرده اند، در حالي که خواننده فارسي زبان به اين امر آگاه نيست و به همين سبب در خواندن بسياري از متون شبه قاره دچار اشکال مي شود. در اين صورت ضرورت وجود فرهنگ لغتي خاص براي کمک به درک بهتر متون فارسي شبه قاره، که شامل اين کلمات و ترکيبات باشد، خود را نمايان مي سازد. در اين مقاله سعي شده که به شرح، لغات، ترکيبات و اصطلاحات به کار برده شده در مناقب هندوان پارسي گوي پرداخته شود، تا ميزان اين تاثيرگذاري مشخص شود.

 نسخه قابل چاپ

ايران و يونان دو کشور کهنسال بوده که تمدني ديرينه دارند. از اين رو محققان در آثار خود اين دو فرهنگ را از زواياي مختلفي چون مباحث سياسي تقابل جامعه دموکرات يونان و جامعه پادشاهي ايران و ... مورد بررسي قرار داده اند. اما نکته قابل ذکر، کم توجهي محققان به مقايسه تطبيقي اساطير اين دو تمدن ديرينه مي باشد. در اين مقاله سعي گرديده است تا با استفاده از نظريه باختين به مقايسه اساطير اين دو کشور پرداخته شود. به نظر نويسندگان، اسطوره هاي ايران و يونان بر اساس رويکرد باختيني تفاوت هاي عمده اي دارند که مهم ترين آن ها عبارتند از: الف- حذف ديگري در اسطوره هاي ايراني و عدم آن در اسطوره هاي يوناني ب- وجود گفتگو و ديالوگ در اساطير يونان و تک صدايي بودن اسطوره هاي ايراني ج- تفکيک کارکرد خدايان در اساطير يونان و عدم آن در اسطوره هاي ايراني که نويسندگان در اين مقاله سعي در تبيين آن داشته اند.

 نسخه قابل چاپ

محمد اقبال لاهوري بي گمان يکي از بزرگ ترين شاعران دو زبانه شبه قاره هند و پاکستان است که شعر و ادبيات فارسي تاثير زيادي در تکامل شخصيت و پديد آمدن آثار وي داشته است. اقبال در نتيجه آشنايي با شعر فارسي و پرورش در مکتب شاعران بزرگي چون سنايي، مولوي، سعدي، حافظ و ... توانسته است در قالب مثنوي و غزل و رباعي و ... سروده هايي زيبا، عميق و به اسلوب بيافريند که بازتاب انديشه آنان و دريافت هاي ذهني خود شاعر است. البته، اگرچه اقبال با بهره گيري از تعاليم اسلامي و عرفاني عميقا متاثر از مولوي بوده است، اما در برخورد با سعدي و حافظ و بهره گيري از سبک و سياق و آرا و انديشه هاي آنان چنين نبوده است. به هر حال، او توانسته است با آفرينش آثار ارزشمندي چون اسرار خودي، رموز بيخودي، زبورعجم، گلشن راز جديد، پيام شرق، مي باقي، جاويدنامه و ... جايگاه ويژه اي در حوزه ادبيات تطبيقي داشته باشد.
نگارنده در مقاله حاضر برخي از اين تاثيرات و بهره گيري هاي فکري و هنري اقبال از شاعران بزرگ فارسي تا حافظ شيرازي را عرضه کرده است.

 نسخه قابل چاپ

شاعر ذو اللسانين، ملک الشعرا، قاضي امام رکن الدين دعويدار قمي، در دهه هاى پايانى سده ششم و آغازين قرن هفتم هجري در قم مي زيست. اين فقيه و دانشمند فرزانه شيعي، در بيشتر سروده هايش، تحت تاثير فرهنگ و شعر عربي قرار گرفته است. وي را تاليفات ارزشمندي بوده که از ميان آن ها مي توان به ديوانش اشاره نمود که آن را به فرمان حاکم زمانه اش «عزالدين يحيي»، گردآوري کرده است. ديوانش، آکنده از اشعار فارسي و عربي است. اين شاعر ذواللسانين، چنان در سرودن اشعار عربي تواناست که بخش عظيمي از ديوانش، به قصايد عربي وي اختصاص دارد.
ويژگي بارز شعر او، تقليد است که در ديوانش جلوه گري مي نمايد؛ به طوري که قصايد عربي و فارسي را به سبک شعري شاعران عراق و ديگر پيشگامان شعر عربي و فارسي، به نيکويي سروده و همين مساله، سبب شده که اندکي شعر وي از نوآوري و ابتکار، بي بهره بماند.

 نسخه قابل چاپ

کاربرد واژگان در شعر معاصر، هم در فارسي و هم در عربي، با آنچه در شعر قديم رايج بوده، تفاوت بنيادي پيدا کرده است، واژه «شب» در شعر سنتي، غالبا در معناي حقيقي آن به کار مي رفت، و بيشتر بيانگر حالات عاشقانه و عارفانه بود و شاعر، هرچند گاهي از ديرپايي آن نيز مي ناليد، اما معمولا از آن به نيکي ياد مي کرد؛ اما معناي همين واژه در شعر معاصر، به کلي دگرگون شد و به ابزاري نمادين براي بيان دغدغه هاي دروني شاعر، و يا دردها و نابه ساماني هاي اجتماعي وي تبديل شد.
واژه شب در شعر نيما يوشيج، پدر شعر نو فارسي، هر چند در ابتدا مفهومي رومانتيک داشت، اما طولي نکشيد که به شدت رنگ سياسي و اجتماعي به خود گرفت و نماد جهل، استبداد و خفقان جامعه آن روز شد. بسامد فراوان کاربرد اين واژه با اين ويژگي در شعر نيما، بيانگر تعهد انساني و اجتماعي او است که همواره خواب از چشم وي ربوده است. از سوي ديگر، همين واژه، نزد شاعر نوگراي عراقي، نازک ملائکه، کاربردي متفاوت به خود گرفت و به عنوان پناهگاهي امن براي روح حيران شاعر باقي ماند، به گونه اي که تا آخر عمر شاعر، رنگ و مفهوم فردي و رومانتيک خود را حفظ نمود.

 نسخه قابل چاپ

شعر از برجسته ترين هنرهاي کلامي است که از ديرباز فلاسفه، فضلا و ادبا کوشيده اند تا تعريفي از آن ارائه دهند. اهل منطق، شعر را «کلام خيال انگيز» دانسته اند، و اديبان و ناقدان کهن، آن را «کلام موزون و مقفي» و نظريه پردازان متاخر نيز با تلفيق اين دو ديدگاه، شعر را «کلام مخيل موزون مقفي» ناميده اند. امروزه فراتر از اين تلقي هاي فني و صناعي، شاعران و نظريه پردازان ادبي، تعاريف ذاتي تر و ذوقي تري از شعر ارائه کرده اند.
در اين مقاله، با روش کتابخانه اي و سندکاوي، ضمن نگاهي کوتاه به مفهوم شعر و شاعري در سخن نظريه پردازان، ديدگاه دو شاعر معاصر عرب و ايراني، ابوالقاسم شابي و نادر نادرپور، که هر يک به نوعي در اشعار و مقالات خود در زمينه شعر و شاعري اظهارنظر کرده اند، با نگاهي تطبيقي بررسي شده است.

 نسخه قابل چاپ

در ميان شخصيت ها و آثار ادب پارسي، «فردوسي» و «شاهنامه» تمايز و برجستگي خاصي دارند و از قرن پنجم تاکنون همواره مورد توجه بوده اند. اين رويکرد موجب شد شاهنامه در زمره نخستين کتاب هايي قرار گيرد که به زبان هاي ديگر از جمله زبان عربي برگردانده شود. حدود 200 سال از سرايش شاهنامه گذشته بود که فتح بن علي بن محمد اصفهاني، ملقب به قوام الدين و معروف به «بنداري» به سفارش عيسي بن ابي بکر -از پادشاهان ايوبي- دست به ترجمه شاهنامه فردوسي زد و حدود دو سوم از آن را در ترجمه خود باز نمود که امروز از منابع بسيار مهم شاهنامه پژوهي، به ويژه نسخه شناسي شاهنامه به شمار مي آيد. اين متن را نخستين بار يکي از اديبان مصري فارسي دان به نام عبدالوهاب عزام در سال 1932 ميلادي، يعني حدود 78 سال پيش در دارالکتب قاهره به چاپ رسانيد. البته تاکنون کارهاي تحقيقي فراواني پيرامون اين اثر مهم صورت نگرفته و جاي آن دارد که پژوهش هاي بيشتري در اين حوزه انجام گيرد.
اين مقاله در پيوند با چندي و چوني اين ترجمه در مقايسه با متن اصلي، نگاشته شده و حوزه آن، داستان فرود سياوش از شاهنامه فردوسي بر اساس نسخه استاد خالقي مطلق، با همين بخش از ترجمه شاهنامه بنداري است و قصد آن پاسخ دادن به پرسش هاي زير است:
 -بنداري تا چه حد به متن اصلي پايبند بوده است؟
 -ميزان کاسته شده ها در ترجمه بنداري چه قدر است؟
 -ميزان افزوده شده ها در ترجمه بنداري چه قدر است؟
 -ميزان تغيير داده شده ها در ترجمه بنداري به چه حدي مي رسد؟
شايان يادآوري است که متن هايي که اين پژوهش بر بنياد آن ها سامان يافته است، دفتر سوم از شاهنامه تصحيح شده استاد خالقي مطلق و «الشاهنامه» بنداري چاپ دارالکتب المصريه است. البته به ترجمه تحرير عربي شاهنامه فردوسي استاد آيتي هم نظر داشته ايم. نتيجه اين پژوهش پس از يک مقدمه، در سه بخش مجزاي: الف– کاسته ها ب- افزوده ها ج– اختلاف در روايت، ارائه شده است.

 نسخه قابل چاپ

اين که شاعران به واسطه برخورداري از يک موهبت دروني و هنر باطني از ديگران متمايز هستند، امري بديهي به نظر مي رسد؛ ليکن بسياري اوقات به همين تلقي بسنده نشده است، بلکه شاعران زبان به تمجيد و تعظيم مبالغه آميز خود گشوده اند. از آنجا که خودستايي و خودبرتربيني _ يا به تعبير روان شناختي نارسيسم _ از مقوله هاي مورد توجه روانشناسان است، در يک پژوهش تطبيقي از نظر هنري به واکاوي خودستايي شاعرانه حافظ و متنبي پرداخته شد. آنچه در مقام تمايز ميان خودبرتربيني حافظ و متنبي به وضوح به چشم مي خورد، اين است که حافظ صرفا شخصيت هنري خود را مي ستايد و آن، از طريق صنعت تجريد و به واسطه لطافت هنري مورد قبول خواننده و مخاطب نيز واقع مي شود. در حالي که متنبي به زبان متکلم و ضمير مالکيت، شخصيت حقيقي و هنري خود -هر دو- را مي ستايد و اين بعد بيشتر نشان از خودستايي و خودبرتربيني و تکبر دارد. به هر ترتيب، آنجا که از خودستايي شاعر در مذاق مخاطب خوش مي آيد، آن را زيرمجموعه نارسيسم هنري قرار داديم که از پديده خودشيفتگي به عنوان يک اختلال رواني، متمايز است.

 نسخه قابل چاپ

مقاله حاضر کوشيده است که مضامين مشترک شعر ابوفراس حمداني، شاعر روميات شورانگيز عرب و مسعود سعدسلمان، حبسيه سراي بزرگ ايران را بررسي و مقايسه نمايد. از آنجا که اين دو شاعر سال هاي مديدي را در زندان هاي تنگ و تاريک، به سر برده و اندوه جانکاه غربت و گرفتاري و نوميدي را تجربه کرده اند، فکر و ذهنشان متوجه مضامين تقريبا مشترکي بوده که در شعرشان به خوبي انعکاس يافته است. در اين نوشتار نخست درباره حبسيه و جايگاه مسعود سعد در اين نوع ادبي مطالبي ذکر شده و سپس، مختصري در باب زندگي و شعر مسعود سعد و ابوفراس و نيز از تاثير ادبيات عرب بر شعر مسعود سعد سخن به ميان آمده است. بخش بعدي اين پژوهش را بررسي و مقايسه مضامين اصلي شعر دو شاعر تشکيل مي دهد که در ابتدا به انگيزه اصلي اين مقاله يعني حسب حال و شکواييه ها پرداخته و ابياتي از ديوان دو شاعر در اين باره ذکر شده است.
در بخش آخر هم مضاميني چون مدح، فخر، رثا، وصف و اخوانيات با ذکر ابياتي با اين مضامين در ديوان دو شاعر بررسي شده و در پايان نتيجه گيري به عمل آمده است.

 نسخه قابل چاپ