پاسخ به:بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی
از سنايي شاعر دوران ساز و پرآوازه قرن ششم علاوه بر اشعار او آثاري به نثر باقي مانده که محدود به چند نامه است و استاد نذير احمد آنها را جمع آوري کرده و نام مکاتيب سنايي را بر آنها گذاشته است. نگارنده در اين مقاله به تحليل ساختار و سبک اين مکاتيب پرداخته و اهميت آن را در سير تکاملي نثر فارسي نشان داده است. نتيجه تحقيق نشان مي دهد که نثر اين کتاب بينابين و درواقع نمونه اي است از نثر منشات و ترسلات در اين دوره که از نثر مرسل فني تر است. هرچند مکاتيب سنايي تمام مختصات نثر فني را کم و بيش داراست اما از مقايسه اجمالي آن با ديگر آثار منثور اين دوره در مي يابيم که مختصات نثر مصنوع در آثار قبل از آن ـ مانند چهار مقاله نظامي عروضي، کم رنگ تر و در آثار بعد از آن، مانند منشات خاقاني، پررنگ تر است؛ يعني ضمن اينکه سير تکاملي نثر را از ساده به مصنوع نشان مي دهد، بيانگر اين است که سنايي در کاربرد مختصات نثر فني جانب اعتدال را فرو نگذاشته است. ضمنا از آنجا که ساختار برخي از نامه ها با ديگر مکاتيب متفاوت است و مجموعه اين مکاتيب به صورت يک اثر ادبي کامل به دست خود سنايي تدوين نشده و اخيرا جمع آوري و چاپ گرديده است در صحت انتساب برخي از اين نامه ها به سنايي جاي ترديد است. البته در غالب اين مکاتيب ارکان اصلي منشات اخواني با تفاوت هايي در سبک بيان و جزييات ديده مي شود.
نسخه قابل چاپ
هومر در حماسه اوديسه به روايت ماجراهاي قهرمان جنگ تروا يعني اوليس و حکايت سرگشتگي هاي او به هنگام بازگشت از آن نبرد به سوي زادگاهش، پرداخته است. در اين روايت آنچه بيشتر نظر خواننده را به خود جلب مي کند، حمايت هاي بي دريغ آتنا از اوليس است. علت اساسي اين همه حمايت آتنا از اوليس چيست؟ براي دست يابي به علل حمايت هاي آن زن ايزد از اوليس، مي توان چندين احتمال را طرح کرد. در اين گفتار نخست به علت يابي اسطوره شناختي و سپس به طرح علل فلسفي پرداخته ايم. از منظر نخست، با همانندي هايي که ميان آتنا و پنلوپ، همسر اوليس، و خود اوليس با هفائيستوس ايزد آتش زميني حاکم است، مي توان چنين تصور کرد که آتنا با حمايت از اوليس نمودگار زميني هفائيستوس مي خواهد وفاداري و دلدادگي خود را به هفائيستوس برساند. از منظر دوم، با عنايت به اينکه آتنا براي مردم يونان، ايزد عقل و دانايي است و اوليس نيز همواره به خردمندي توصيف و ستايش شده است؛ مي توان چنان پنداشت که حمايت آتنا از اوليس، نمود روايي حمايت و تاييد عقل کل و آسماني از عقل زميني و جزوي بشري باشد.
از منظر نقد کهن الگويي، حکايت شيخ صنعان، داستان برخورد خودآگاه پيري زاهد و عناصر فراموش شده اي از ضمير ناخودآگاه اوست، که با نمادهايي از تابوشکني آشکار مي شود. چالش پيش آمده، با ايجاد دگرگوني در نگرش و زندگي پير صنعان، سبب مي شود که او به بازشناسي و پذيرش اين جنبه هاي واپس زده بپردازد. جلوه کهن الگوهاي آنيما، پير دانا، قهرمان، و نيز مفاهيم مرتبط با آن همچون سايه، سفر و ولادت مجدد، حکايت شيخ صنعان را از ظرفيت بالاي تاويل بر مبناي نظريات روان کاوانه يونگ برخوردار نموده است. در پژوهش پيش رو بر اساس نظريه فرآيند فرديت - فرآيندي که به توصيف سير تکامل شخصيت مي پردازد - حوادث داستان بررسي و نشان داده مي شود که چگونه پير صنعان از اين رهگذر، به بازشناسي بخشي از غرايز فراموش شده و تمايلات پنهان در ضمير ناخودآگاه مي پردازد. گذشته از طرح اين نظريه، تاويل هاي متناسب با منظومه فکري عطار، بيان و به موارد تمايز و هماهنگي توجه مي شود.
تاثير افکار و انديشه هاي محي الدين عربي (560 - 621 ق) در جهان اسلام و طريقه هاي صوفيه و عرفا، از گذشته تاکنون، مساله اي قابل توجه و تامل بوده است. سيدمحمد نوربخش (795 - 869 ق) يکي از عرفايي است که با برخي از آثار و انديشه هاي ابن عربي آشنايي داشته و آنها را تعليم داده و از آنها تاثير پذيرفته است. از جمله مهم ترين موضوعاتي که مي توان در آثار نوربخش، تاثير قابل ملاحظه آن را ديد، «وحدت وجود»، «انسان کامل» و «ختم الولايه» است. در تصوف و عرفان اسلامي، اين سه موضوع، جزو مباحث اصلي و کليدي براي فهم انديشه هاي ابن عربي از يک سو و درک مفاهيم و اصطلاحات نظري تصوف، از سوي ديگر، به شمار مي رود. نوربخش، در آموزه هاي نظري عرفاني، از اين انديشه هاي ابن عربي بهره گرفته است. در اين جستار، برآنيم تا با نظري بر آثار نوربخش، اين مساله را واکاوي کنيم.
هرگاه در داستان پارتي بيژن و منيژه با باريک بيني نگريسته شود، بن مايه هاي اساطيري نهفته در آن جلوه اي پررنگ تر مي يابد و ارتباطي عميق و ريشه دار با بنيان هاي اعتقادي کيش مهر و عناصر زنده هفت خواني را که با اعمال يلان اسطوره اي هفت خوان ساز مرتبط است، به نمايش مي گذارد. بيژن جوان پس از گذران روند آغازين سلوک ميترايي، در حالي که رازآموزي را از سر گذرانده و آماده انجام مراحل عملي آزمون است، به فرمان مرشد مهري خويش راهي سفر ارمان مي شود تا با کشتن گرازان بيشه ارمان- که نمادي از اژدرکشي باستان است- شايستگي خود را به اثبات برساند. در توران زمين حوادثي را از سر مي گذراند که همساني شگفتي با سختي هاي مراحل سلوک مهري دارد و چنين به نظر مي رسد که زينه هاي آييني همچون گورخوابي؛ عبور از دالان هاي تاريک و سرما و گرما؛ غسل تعميد و تحمل گرسنگي و غربت، که از مشخصه هاي آزمون سالکان ميترايي است، را مي گذراند.
بررسي نقش و جايگاه اسطوره ها در ادبيات مدرن و رويکرد تامل برانگيز نويسندگان مدرنيست به بينش اسطوره اي، در عصر و زمانه اي که بي شک استيلاي دانش در تمامي عرصه هاي تفکر و حيات، بي اعتباري مطلق چنين بينشي را گريزناپذير مي نمايد، موضوعي است که محل تامل مقاله پيش رو به شمار مي رود. بر مبناي ره يافت حاصل از اين پژوهش، از جمله مهم ترين دلايل حضور اسطوره هاي کهن در پيکره آثار ادبي مدرن را مي توان در موارد ذيل تبيين نمود: ماهيت مشترک اسطوره ها و تجارب بشري، تسري پيچيدگي هاي زندگي مدرن بر پيکره آثار ادبي به ياري اسطوره ها، اعاده نظم در جهان اثر به مدد نظام هاي اسطوره اي، برساختن قهرماني مدرن در برابر قهرمان اسطوره اي کلاسيک، تغيير نگرش انسان عصر مدرنيسم نسبت به ماهيت اسطوره ها و بازنگري و نقد برخي از ابعاد اسطوره هاي کلاسيک. پژوهش پيش رو به منظور دستيابي به نتايج يادشده، از شيوه توصيفي - تحليلي و اتکا بر مطالعات کتابخانه اي بهره برده است.
دهمه پده از آثار مشهور فلسفي، اخلاقي گوتمه بودا، مصلح بزرگ قرن ششم پيش از ميلاد مسيح، در کيش هندويي است. باتوجه به اينکه نواحي شرقي ايران، به ويژه بلخ، از خاستگاه هاي تصوف ايراني و نزديک ترين محل برخورد دو فرهنگ بودايي و اسلامي به شمار مي آمده است، گمان مي رود آيين بودايي با پيشينه اي هزار ساله بر ذهن و آداب سالکان مسلمان اثر گذاشته باشد. اين نوشتار به بررسي آرا و بيان شباهت ديدگاه هاي بودايي با آرا عارفان مسلمان در بيان منازل سلوک و مقامات عرفاني يادشده در کتب متصوفه مي پردازد. شايان ذکر است که در اين مقاله مشابهت هاي لفظي و لغوي، و نيز مشابهت هاي مفهومي و معنايي بحث و بررسي شده اند. البته ضمن بيان مشابهت هاي منازل سلوک، مفاهيم برجسته عرفاني- اخلاقي را نيز در دو فرهنگ بررسي و مقايسه شده است.
در گفت و گويي که حضرت موسي (ع) در کوه طور با باري تعالي داشت، خداوند به او امر کرد که «فاخلع نعليک، انک بالواد المقدس طوي». اين ديدار که در سوره طه گزارش شده، از ديرباز در ميان مفسران و عارفان مجال بحث يافته است. اين بحث ها بيشتر بر دو محور جريان داشته است؛ نخست اينکه به طور اساسي فلسفه اين فرمان مبني بر خلع نعلين چه بوده است و ديگر آنکه نعلين در اين آيه، استعاره از چه مفاهيمي مي تواند باشد. مفسراني که مسلک عرفاني داشته اند، در چرايي اين امر الهي، لطايف و اشاراتي بلند يافته اند و نعلين را نيز نمادي از مفاهيمي انتزاعي همچون خوف و رجا، تعلقات کونين، طبيعت و نفس، اسباب تلوين، صفات و افعال، محل الفصل و الوصل، قوه اتصال و انفصال، اشتغال به اهل و ولد، و ... ديده اند. در اين مقاله، پس از بيان پيشينه داستان که ريشه در عهد عتيق دارد، اصل ديدار بر اساس قديمي ترين مآخذ تفسيري نقل شده است. سپس درباره فلسفه خلع از منابع کهن، اطلاعاتي ارائه و آن گاه به ترتيب موضوعي به تنوع معاني استخراج شده از نعلين پرداخته مي شود.
قصه هاي عاميانه ايراني، مانند قصه هاي عاميانه ديگر ملل، ريشه در عقايد و باورهاي مردم دارد. کارکرد اصلي اين قصه ها نيز انتقال انديشه ها، باورها و فرهنگ از نسلي به نسل ديگر است. توتميسم ريشه در اديان و اعتقادات باستاني و ماقبل تاريخي دارد که از نمونه هاي ابتدايي و آغازين اديان بشر شمرده مي شود. توتميسم، گياهان و يا حيوانات خاصي را مقدس مي داند و بر اساس اين اعتقاد، زندگي و معيشت انسان ابتدايي شکل مي گيرد و منظم مي شود. در بعضي از اين قصه هاي عاميانه، مي توان ردپاي اساطير، اديان و باورهاي باستاني را ديد. اين اساطير و باورهاي باستاني به صورت پنهان و در قالب رمز در ساختار قصه ها وجود دارد که با کنکاش و بررسي دقيق آنها مي توان به اين لايه هاي پنهان پي برد. با بررسي اين قصه ها مي توان نشانه هايي از توتميسم را در آنها يافت. مقاله پيش رو مي کوشد تا با آوردن مثال هايي از اين گونه قصه ها و بررسي ژرف ساخت و لايه هاي پنهان آنها، بن مايه هاي توتم گياهي يا جانوري را در آنها بکاود.
جمال و جلال دو اصطلاح منحصر به فرد فلسفه و عرفان اسلامي است. اما نقش آنها در ساحت هنر سنتي، به ويژه نگارگري، آن چنان شگفت انگيز است که بدون بررسي کارکردشان، تبيين نگارگري چندان ممکن نيست. در نگارگري ايراني، به ويژه نگاره هاي شاهنامه رشيدا، شخصيت هاي گوناگوني با ظرافت هاي خاص وجودي و بصري به تصوير کشيده شده اند. اين ويژگي را مي توان با عناوين ارزشي؛ موجودات خير و شر، خيالي؛ موجودات اسطوره اي و واقعي، عرفاني؛ عاشق ها و معشوق ها، اجتماعي؛ شاهان و گدايان، و اهريمني؛ ديوان و اژدهايان بررسي کرد. تمامي اين موجودات ذيل جلوه هاي جمال و جلال قابل بررسي اند. اما اين مقاله به موجودات اهريمني مي پردازد و اينکه چرا روح حاکم بر نگارگري و نگاره هاي شاهنامه رشيدا، زيبايي است، تا آنجا که اهريمن ها هم زيبا تصوير شده اند. خاستگاه نظري زيبايي شناختي را بايستي در جلوه هاي جمال و جلال جست وجو کرد. نگارگر ايراني از نظرگاه جمال و زيبايي هيبت و جلال موجودات خوفناک را نگريسته و آنها را به تصوير کشيده است.
يكي از جريان هاي شعري پس از پيروزي انقلاب اسلامي، مربوط به دوران پايان دفاع مقدس است كه با فروكش كردن زبانه هاي آتش جنگ، شعر حال و هواي خاصي، متفاوت با فضاي شعري دوران نبرد و ستيز با دشمن، مي يابد. تداعي خاطرات گذشته و ذكر ارزش هاي فراموش شده براي روشنگري افكار عموم، شاخه اي جديد از «نوستالژي عارفانه» را مي آفريند كه در ادبيات پيشينه اي نداشته است. اين رويكرد تازه از نظر تغيير در عناصر برون متني، در شمار شعر متعهد قرار مي گيرد كه در آن تجزيه و تحليل در نشانه هاي معنايي نسبت به عناصر درون متني برتري مي يابد. حزن و اندوه ناشي از يادآوري لحظه هاي شور و رشادت و از خودگذشتگي هاي حماسه آفرينان دفاع مقدس، حسرت جاماندن از کاروان شهيدان و دغدغه کم رنگ شدن ارزش ها و سودجويي فرصت طلبان بي درد، از مهم ترين نشانه هاي معنايي است كه در سروده هاي اين دوره نمود و برجستگي مي يابد و در نهايت منجر به ظهور گونه اي خاص از نوستالژي ادبي مي شود. مثنوي «فصلي از منظومه مرداب ها و آب ها» سروده شاعر دلسوخته، سيدحسن حسيني از همين گونه شعرهاست. در اين جستار برآنيم تا با زدن نقبي به دنياي ذهن شاعر، نقدگونه اي بر آن داشته باشيم.
در داستان شفقت برانگيز و در عين حال نغز سياوش در شاهنامه، با اينکه تنها روساخت داستان ارائه شده، اما بقايايي از اصل اسطوره بارورانه او همچنان در شاهنامه نمايان است. سياوش در واقع خداي نباتي و باروري ايران بوده که در پي جابه جايي و شکست اسطوره، در هيات يک شاهزاده به حماسه ملي راه يافته است. در اين جستار، ضمن بررسي تحليلي - تطبيقي سياوش، اوزيريس و آتيس، اين نتيجه به دست آمد که خدايان يادشده خويشکاري هاي مشترکي داشته و در بسياري از جهات همگون اند؛ به اين ترتيب که هر سه خدا با طبيعت و سرسبزي آن رابطه اي مستقيم دارند، هر سه آنها الهه اي را در کنار خود دارند که زمينه ساز مرگ و رستاخيزشان (زمستان و بهار) مي شود و هر سال براي باروري و سرسبزي بيشتر طبيعت، آيين مرگ و رستاخيز هر سه خدا در موسم سال نو برگزار مي شد.
اين نوشته به بهانه شرح غزلي از غزل هاي شاعر بلند آوازه و ستاره پرنور و درخشان آسمان ادب ايران -خواجه حافظ شيرازي- فراهم شد و حاصل مطالعه سالياني دراز است. شاعر يک لاقباي قلندر در اين غزل با ژرف انديشي با خويشتن خويش از آفرينش رازناک هستي سخن گفته و در خلوت تنهايي و انزواي خود آشکارا حجاب هاي مادي را کنار زده و در سير صعودي سلوک به اسراري پي برده و در قالب استعارات، غزل خود را پرداخته است. اين غزل از غزل هاي عرفاني محض خواجه است که به مفهوم آفرينش هستي در ازل اشاره نموده و مشکل آفرنيش را به رشته عبارت ريخته و با مهارت و استادي، انسان را مظهر و جلوه گاه نور ذات حق و نماينده هستي مطلق معرفي کرده است.
ادبيات عرفاني ايراني - اسلامي، گنجينه عظيمي از دستاوردهاي فكري و روحاني انسان است كه درجهان امروز مي تواند راهگشاي بسياري از مشكلات و آسيب هاي روحي و معنوي باشد. انسان امروز گرچه به پيشرفت هاي چشمگيري دست يافته، اما در حل بحران و چالش هاي روحي خويش چندان موفق نبوده است. اين امر برآمده از جداسازي علم و معرفت از وجه قدسي آن و به فراموشي سپردن ديدگاه شهودي و عرفاني نسبت به هستي و عالم است. در اين مقاله با تكيه بر ديدگاه عرفاني و شهودي سهروردي و حكايات تمثيلي وي و با در نظر گرفتن بحران هاي روحي انسان معاصر، به تناظر ميان اين بحران ها و حكمت اشراق پرداخته و چگونگي پاسخگويي معرفتي شيخ اشراق به مسائل انسان معاصر از خلال متون تمثيلي و عرفاني وي دنبال مي شود.
دو آيين يزشن در ايران و يجنه در هند با يكديگر قابل مقايسه هستند. با بررسي شباهت هاي اين دو آيين، مي توان وجود ريشه مشترك كهني را براي آنها اثبات كرد؛ از جمله اين شباهت ها مي توان به تشابه در واژگان، اهداف برگزاري مراسم، عناصر مهم موجود در مراسم و چگونگي برگزاري آنها اشاره كرد. با بررسي تفاوت هاي دو آيين نيز مي توان به تاثير فرهنگ هاي بومي منطقه و نيز شرايط متفاوت اقليمي بر اجراي مراسم پي برد؛ از جمله اين تفاوت ها، يكپارچگي مراسم در ايران و گوناگون بودن آن در هند است.
