بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

 نسخه قابل چاپ

ايزد از ريشه ?yaz اوستايي به معني ستايش و پرستيدن است. ايرانيان باستان تا پيش از قرن سوم ميلادي (آغازحکومت ساسانيان) چند خدانگر بوده اند که اين مساله در ارمنستان تا پيش از شيوع مسيحيت مشاهده شده است و مي توان تشابهاتي بين اين ايزدان و پرستش آنها در اين دو سرزمين هميشه دوست و همسايه يافت. در اين مقاله، نگارنده به بررسي سه ايزد از ايزدان ايران باستان يعني اهورا مزدا، مهر، آناهيتا و همچنين سه ايزد متقابل آن که در ارمنستان باستان وجود داشته است يعني آرامازد، آناهيت و واهاگن پرداخته و نکات مشترک اين ايزدان را مطالعه و بررسي کرده است. يافته هاي تحقيق پيش رو مي تواند بيانگر اين باشد که ايزدستان ارمني باستان بسيار تحت تاثير ايزدستان ايران باستان بوده و همواره با تغيير و تحولات و انطباق آن با منطقه خود توانسته است يک فرهنگ اساطيري بسيار مشابه با فرهنگ اساطيري ايران باستان براي خود رقم زند.

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

چو بخشايش پاک يزدان بود      دم آتش و آب يکسان بود
نقاش ايراني داستان را تنها تصويرسازي نمي کرد بلکه بن مايه، جوهر و مفهوم داستان را تاويل و با روحي معنوي به تصوير مي کشيد تا با هنر خود، همگان را از درک آن بهره مند سازد. با اين نگاه، ويژگي هاي تصويري، واقعيت را آشکارا بازتاب نمي دهند؛ بلكه به كار «معناسازي» مشغول اند و دستيابي به حقيقت آنها، خالي از دشواري نخواهد بود. اما متاسفانه تاكنون توجه زيادي به نگارگري ايران، از نظر معناي عرفاني، فلسفي و دروني اين هنر نشده و بيشتر تحقيقات، به شرح عناصر صوري و مباحث تاريخي معطوف گرديده است. از اين رو، مقاله توصيفي تحليلي پيش رو، کوششي است در رفع اين نقيصه در قبال چند نمونه از نگاره هاي «گذر سياوش بر آتش» به روايت شاهنامه فردوسي. اصلي که دريافت آن، علل حجم عظيم نگاره هاي تصوير شده با موضوعيت اين داستان را توجيه مي کند.

 نسخه قابل چاپ

زن در عرصه جهان ما پيوسته زن بوده و در همه جاي اين جهان و از آغاز پيدايش بر زمين، فارغ از زمان و مکان و نژاد و رنگ، بار مسووليتي ويژه را بر دوش داشته است: زادن و پروردن و به بلوغ رساندن! آفريده اي مقدس که همواره وجودش عجين عشق بوده و هست. او در ادبيات امروز و گذشته همواره به عنوان موجودي سرشار از محبت معرفي شده و پيوند ژرفي با دلبستگي هاي عاشقان، در ديوان ها برقرار ساخته است.حقيقت زن در اشعار مولانا نيز با نگاه دو سويه او به زن همراه شده است، به اين معني که اگرچه در جايي زن را در جايگاه نفس قرار مي دهد، اما در جايي ديگر حالت مرآتيت و به قول علما جنبه «ما به ينظر» دارد نه جنبه «ما فيه ينظر»، يعني جمال جميل حق را در آيينه حسن صنع ديدن، چنان که زن قنطره رسيدن به عشق حقيقي معبود مي شود.

 نسخه قابل چاپ

اين پژوهش منطبق بر اصول هرمنوتيکي، در پي تبيين اين فرضيه است که ساخت هاي استعاره اي متخيله، کنش و تعاملي اساطيري دارند. چرا که ميان استعاره هاي خلاق و اسطوره ها همواره نوعي سازگاري پنهاني وجود دارد. پس نبايد پنداشت که قالب هاي استعاره اي تنها ساخت هايي تشبيهي - تزييني و ابهام آفرين اند. شاعران صاحب سبک و طراز اول، مي کوشند تا از طريق استعاره مفاهيم ارزنده اساطيري را که به طور فشرده در ساحت نهفته استعاره مکتوم است، بيان کنند. بر اساس دو عنصر تخيل و زبان مي توان گفت اسطوره و استعاره هر دو پديده و جرياني شاعرانه اند.

 نسخه قابل چاپ

داستان هابيل و قابيل در ادامه و كنار داستان آفرينش، يکي از اصلي و اصيل ترين اساطير انساني است که جريان روايت آن در حصار زمان و مکان خاص، متوقف نمانده و در سرشت و سرنوشت اعصار، ردپايي ژرف برجاي نهاده است.
مقاله پيش رو کوششي است براي بررسي داستان هابيل و قابيل در برخي از رمان هاي ايراني و غير ايراني از جمله «هابيل»، «افسانه فلوت بداغ»، «سمفوني مردگان» و «فريدون سه پسر داشت»؛ و نيز بررسي تاثير نوع ادبي رمان به عنوان قالب ادبي غالب در ادبيات اين روزگار، با امکانات و ويژگي هاي خاص خود، در روند بازخواني و بازآفريني اين اسطوره.

 نسخه قابل چاپ

جامي افزون بر سرودن منظومه هاي عاشقانه اي همچون «ليلي و مجنون» و «يوسف و زليخا» به عشق از منظر يک محقق مدرسي و با نگاه و تحليل عارفان نيز نگريسته است. در اين جهان بيني عشق کليدي ترين عنصر است؛ عنصري که آفرينش با او تبيين مي شود و در همه جا و همه چيز جاري است. سرآغاز فتنه وجود، عشق حق است به خويشتن و شهود کمالات خويش. جامي مي کوشد گونه هاي مختلف اين عشق ورزي و شهود و نيز آدميان و تنوع نگاه عاشقانه آنان را باز نمايد. کوشش او در تبيين سريان عمومي عشق، انواع شهود حق و انگيزه هاي متفاوت آدميان، کوششي است سزا و اما در مواضعي مبهم و شايد نارسا و ناتمام. در اين نوشتار سعي بر آن است که به برخي از اين ابهامات و ناهماهنگي ها، نارسايي ها و ناتمامي ها اشارت رود. نيز تلاش شده است تا بر اساس همان نگاه جامي، در طرحي ديگر تا آن جا که ممکن است اين ناهماهنگي ها به هماهنگي رسد و ابهامات رفع شود.

 نسخه قابل چاپ

مساله اساسي در اين پژوهش، انديشه توحيدي در آثار سنايي است. اين انديشه، بخش مهمي از انديشه هاي بيشتر عارفان مسلمان را تشکيل مي دهد. نگارنده در سه بخش مي کوشد انديشه توحيدي را در آثار سنايي نشان دهد. براي همين منظور، پس از ذکر توحيد و اقسام آن، در بخش اول مي گويد که مراد سنايي از توحيد وجودي، تاکيد بر جنبه شهودي آن است. در بخش دوم بيان مي کند که سنايي، ابن عربي وار، راه هاي معرفت اله را با بحث بر مشخصه هايي چون تشبيه و تنزيه، خودشناسي، اسما و صفات الهي، اقرار به خلق افعال بندگان ذکر کرده است. در بخش سوم نيز پنج شرط مهم را به عنوان شروط اصلي تحقق توحيد از منظر سنايي برمي شمارد که عبارت اند از: رفع تعينات بشري، اخلاص، توکل، تفريد و تجريد. هدف از پژوهش پيش رو، بررسي و اثبات امکان ستايش، شناخت و شناساندن باري تعالي است، به گونه اي که بتوان به «تشبيه در عين تنزيه» و «تنزيه در عين تشبيه» (درست به شيوه قرآني) قائل شد، به ويژه که عارفان بزرگ پس از سنايي، مانند عطار و مولوي گسترش دهنده ديدگاه توحيدي او هستند.

 نسخه قابل چاپ

تاکنون درباره ادبيات تصوف مطالب بسيار گفته و تحقيقاتي گوناگوني انجام شده و درباره حکمت هاي موجود در آن نيز پژوهش هايي انجام گرفته است. در اين مقاله، ويژگي هاي گونه اي خاص از حکمت بررسي شده است. اين حکمت ها، که از آنها به «حکمت تجربي» ياد مي شود، بيش از آنکه بر پايه اصول ديني يا مسلکي باشند، برگرفته از تجارب زيستي بشر در طي نسل ها هستند. تتبع در تحقيقات انجام شده بر آثار صوفيه، فقدان بحث و بررسي در اين زمينه را به روشني نشان مي دهد. در پژوهش پيش رو، وضعيت اين گونه از حکمت در سه اثر عمده صوفيه کشف المحجوب هجويري، مرصادالعباد نجم رازي و مصباح الهدايه و مفتاح الکفايه عزالدين محمود کاشاني از نظر کمي و کيفي بررسي شده است. گذشته از اينکه اين آثار از مهم ترين مکتوبات اهل تصوف اند، سير تحولات حدود چهار قرن، از قرن پنجم تا قرن هشتم هجري، يعني دوره اصلي رواج تصوف و ادبيات مربوط به ايشان را دربر مي گيرند.

 نسخه قابل چاپ

حروفيه يکي از فرقه هاي تاويل محور پس از حمله مغول است که پيروان آن، شيوه تاويل را از اسماعيليه آموخته بودند. حروفيان خودشان را اهل تاويل و اهل باطن مي ناميدند. آنان انسان گراياني بودند که همه چيز را به نفع انسان تاويل مي کردند. نسيمي داناترين متفکر و موفق ترين شاعر اين فرقه است که توانسته است انديشه هاي آنان را به خوبي در قالب شعر بيان کند. عرفان حروفيان و نسيمي مبتني بر يک رکن اساسي است و آن، انسان و شناخت نيروهاي خلاق اوست. بر اساس ديدگاه آنان، انسان نمونه کامل خدا و خليفه او در زمين و بيش از همه موجودات تجلي گاه پروردگار عالم است. نسيمي صورت انسان را تجلي گاه آيات قرآن و انسان را مظهر تام کلمات الهي معرفي مي کند که تمام قرآن به ويژه سوره فاتحه بر چهره وي نگاشته است. در اين نوشتار با نشان دادن نمونه هايي در قالب چهار عنوان، به چگونگي بيان اين تفکر و بررسي اين انديشه ناب سيدعمادالدين نسيمي، يکي از شگفت انگيزترين چهره هاي ادبي سرزمين مان، پرداخته شده است.

 نسخه قابل چاپ

اسطوره طبيعت، نماد دوران پيش از دانش و صنعت، و نشان مشخص روزگاران باستان است. طبيعت همواره در پيدايش تحولات مذهبي مردمان باستان و به ويژه آريايي هاي ساکن ايران و هند، نقشي بي بديل داشته است. اعتقاد به قواي طبيعت به مرور زمان در ميان آريايي ها، به صورت اعتقاد به خدايان مختلف در آمد و کم کم براي عناصري چون خورشيد، ماه، ستارگان و باد، علائمي را اختراع کردند و آنها را قواي خدايي ناميدند. اهميت چهار عنصر آب و آتش و باد و خاک - بارزترين مظاهر طبيعت - از آن نظر بوده که بنابر کهن ترين عقايد و باورهاي پيشين، اين عناصر نماينده پاکي و سرچشمه زندگي در هستي بوده اند. تعمق در شاهنامه مويد تاثيرپذيري فردوسي و غور و تفحص وي در متون کهن ايران باستان و ملل ديگري چون هند، چين و يونان - که وجوه اشتراک اساطيري بسياري با ما دارند - است. عناصر طبيعت در شاهنامه، بنياني اساطيري و هويتي منحصر به فرد دارند و صاحب روح هستند که در جاي جاي داستان، ياريگر قهرمان حماسه اند.

 نسخه قابل چاپ

رويا از پديده هاي شگفت انگيزي است که از ديرباز مورد توجه آدمي بوده و در برابر آن رفتارهاي گوناگوني نشان داده شده است. انسان بدوي رويا را يک پديده روان شناسي تلقي نمي کرد؛ بلکه آن را تجربيات واقعيت روح که در هنگام خواب از بدن جدا شده است، مي دانست. امروز روان شناسان اين پديده را با نگاه علم روان شناختي بررسي کرده و منطبق با اصول و تجربه روان شناسي مي دانند.
در اين مقاله روياهاي اساطيري که در شاهنامه فردوسي روايت شده است با ديدگاههاي روان شناسان بررسي شده است.

 نسخه قابل چاپ

کمدي الهي دانته و سيرالعباد الي المعاد سنايي دو الگوي سفر معنوي و روحاني به دروني ترين لايه هاي نفس و عوالم پس از مرگ آدمي است. شناخت و معرفت فلسفي و ديني‏‏‎‏‎‏‎‏‎‏‎ًًََُُِ، قوه تخيل، مکاشفه عرفاني، توجه به واقعيت موجود و آنچه بايد بعد از اين تحقق يابد، در ‏‎اين دو اثر چنان با هم گره خورده اند که اجازه داوري خردمندانه درباره حالت خواب يا بيداري، هوشياري يا ناهوشياري مولف را به مخاطب نمي دهد. آيا سنايي الهام بخش دانته در کمدي الهي است؟ چرا با وجودي که ارداويراف نامه، رساله الغفران معري از شرق و اوديسه هومر و بخش هايي از انجيل از غرب، متون الهام بخش دانته در شاهکار ادبي اش بوده است، ولي هم سويي هاي سير العباد الي المعاد سنايي با کمدي الهي بيش از ساير متون است؟ البته جدا از اينکه سنايي بيشتر آفريدگار تحول سبکي و دانته آفريدگار تحول زباني است و شايد شهرت و محبوبيت جهاني دانته در کمدي الهي به عنوان يک شاهکار ادبي مانع ارزيابي اين اثر با سير العباد الي المعاد سنايي گردد که چندان برجسته نيست.
اين جستار با تحليل کمدي الهي به عنوان اثري که واقعيت و خيال را درآميخته است، ضمن مقايسه آن با کتاب هاي همسان خود درگذشته، بيشتر تاکيد بر بيان عوامل دروني زمينه ساز آن دارد و کوششي در حوزه ادبيات تطبيقي است.

 نسخه قابل چاپ