بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

فضايل «علم» و «معرفت» که وسيله و دستيار ارزشمندي در جهت کشف مجهولات به شمار مي روند، در آثار نظم و نثر فارسي بازتاب گسترده اي دارند؛ اما آثار «سنايي» از اين حيث، ازلوني ديگر است و از جهاتي طرز نگرش وي نسبت به علوم و معارف، در ميان فارسي زبانان، بخصوص شاغران پيش از خود بديع و گسترده است. وي نخستين شاعر عارفي است که براي نيل به حقايق و دقايق غيبي، کمال «شريعت» را با «طريقت» مي آميزد و طرفه معجوني مي سازد که پس از وي دوستداران و مريداني، چون: «عطار» و «مولانا» آن را به مرحله کمال پختگي مي رسانند. «سنايي» وقتي علوم طبيعي تاکيد مي ورزد، از منظر وحدت علم (آگاهي منظم و عيني از نظم طبيعي) و معرفت (دانش روحاني) مي نگرد با اينکه علوم دين را سر علوم ديگر قلمداد مي کند، نسبت به علوم ديگر حتي فلسفه يونان – البته پس از صبغه ديني بخشيدن بدان – با سعه صدر و به ديده قبول مي نگرد. وي تنها علومي را مي پذيرد که مبدا هستي مرتبط باشد. هدف از اين پژوهش، اين است که استناد به آثار سنايي بيان کنيم که چگونه آدمي در پرتو کمال در علوم حقيقي، بخصوص معارف ديني و عمل به آنها، پس از سير و سلوک باطني، با نيروي کشف و شهود – که محصول بصيرت اوست – به شناخت حقايق امور عموما و حق تعالي خصوصا دست پيدا مي کند و به کمال معرفت که خاص دل آدمي است، نايل مي گردد و در وادي «حيرت»، من خود را در عالم شناخت دوست گم مي کند و به موجب ادب شرعي و عرفاني فرياد عجز و حسرت بر مي آورد؛ اما فضل الهي، اقرار عجزوي از معرفت را «معرفت» مي شمارد.

مقاله حاضر، بيانگر بخشي از كوشش گسترده تر نگارنده است كه در قالب يك طرح تحقيقاتي، در دانشگاه بوعلي سيناي همدان، ارايه شده است. در طرح مذكور، سعي بر اين بوده كه تعريفهاي مولوي از موضوعات مختلف در مثنوي مورد مطالعه قرار گيرد و مشتركات آن تعاريف، با يكديگر مقايسه و ارزيابي شود. اين تعريفها، صرفا در حوزه موضوعاتي چون عشق، عقل، پير و دوستي خلاصه نمي شود، بلكه توصيف مولانا از اسامي خاص نيز در اين مجموعه مي گنجد. يكي از اين اشخاص كه در مثنوي مكرر از او نام برده مي شود، اياز است؛ نام خاصي كه در فرهنگ ما، به سبب داشتن موقعيتي ويژه، مضمون رايجي در متنهاي ادبي و عرفاني پيدا كرده و در اين مسير چنان پيش رفته كه حكايتهاي او بيشتر جنبه افسانه اي به خود گرفته است.
سعي من در اين گزارش، علاوه بر تحليل شخصيت اياز در مثنوي، نگاهي گسترده تر به چگونگي شكل گيري و تكامل شخصيت اياز، تا زمان مولانا نيز هست.

ضرورت بازنگري، نقد، تحليل و بررسي مسايل و علوم مربوط به حوزه زبان و ادبيات بر همه آشكار و روشن است. يكي از علوم مربوط به شعر و ادبيات فارسي علم بديع است كه نيازمند بازنگري همه جانبه و تحليل و نقد صنايع نام برده و تعريف شده در آن است. با توجه به سير تحول آن در طول ادوار شعر فارسي كه ناشي از نگاههاي متفاوت و ظريف بعضي شاعران به آن است، نگارنده در اين مقاله به نقد و تحليل ديدگاهها و نظريات درباره صنعت مراعات نظير (تناسب) پرداخته است. ابتدا ضمن مقدم هاي به طبيعي بودن وجود اين آرايه در شعر و تفاوت آن با بعضي ديگر از آرايه هاي پيچيده بديعي اشاره نموده، آ نگاه با مراجعه به پانزده اثر مربوط به علم بديع، از گذشته تا حال، تعاريف و ديدگاههاي نويسندگان آن آثار را در مورد صنعت تناسب و سير تاريخي آن، مورد نقد قرار داده و سرانجام پس از اشاره به بهترين تعريف و ديدگاه و طبقه بندي از اين صنعت، به عنوان نتيجه، مواردي را كه بايد در يك نگاه و تعريف جامع از آرايه تناسب مد نظر قرار داد، برشمرده است.

سبك بازگشت در شعر فارسي، در زمينه سازي نظم و نثر ساده دوره بعد موثر بود. اساس اين تحول، متعلق به حوزه ادبي اصفهان در قرن سيزدهم هجري است. با اين وجود، اين حوزه و سبك از ايستايي، و تقليد محض و بدون دليل به دور نبود. گرچه دربار قاجار بسيار موثر بود، اما انجمنهاي شعري اصفهان، بيشترين نقش را در اين تغيير ايفا كردند. كثرت تذكره ها و شاعران قرن سيزدهم و چهاردهم، نشان دهنده اين ادعاست.

« تاويل» يكي از اصلي ترين فرايندهاي تفكر انسان است. فيلون در سنت يهودي، اوريگنس و اگوستين در سنت مسيحي و ابن عربي و ملاصدرا در سنت اسلامي از جمله نمايندگان برجسته تفكر تأويلي اند.
نگارنده در اين مقال، ضمن تبيين كاركرد ممتاز « تأويل» و اثبات اعتبار معرفتي آن، به بررسي و تحليل جايگاه « تأويل» در نظام فكري ملاصدرا پرداخته است. لازمه شناسايي اين بعد از انديشه صدرايي كه اينك به صورت يك تحقيق علمي ارائه مي شود كاوش در بنياد تفكر ملاصدرا است؛ زيرا در گزارش سر راست انديشه او اين بعد نمايان  نمي گردد.
نخستين راهگشا در اين باب تحليل نگاه ملاصدرا به « حقيقت » است. تلقي ملاصدرا نسبت به «حقيقت» با آنچه پيشينيان به نام مطابقت ذهن با واقع مي شناختند تفاوت ماهوي دارد.
دومين راهگشا در اين باب، اين است كه بدانيم نگاه ملاصدرا به « انسان» ـ به عنوان يگانه موجودي كه به سوي «حقيقت» مفتوح است ـ چگونه است.
تلقي ملاصدرا از «حقيقت» به عنوان «ظهور و انكشاف» و از انسان به عنوان موجودي كه ماهيت معيني ندارد و در سير تكاملي خود (بر اساس حركت جوهري) مي تواند با مراتب هستي و بطون قرآني (براساس قاعده اتحاد عاقل و معقول) متحد گردد، منشأ پويش و خلاقيت در پذيرش فهم هاي گوناگون از «حقيقت» است.

اين پژوهش در پي يافته هايي براي اين پرسشهاست كه اولاً: شورش داوودخان فرزند الله ورديخان از خاندان معتبر و داراي اعتبار سياسي و نظامي در دولت صفويه، از چه عواملي نشأت مي گرفت و اهداف آن چه بود؟ ثانياً اين شورش چه سرنوشتي پيدا كرد و چرا؟ و ثالثاً پيامدهاي آن چه بوده است؟
اين شورش كه از سنخ كشمكشهاي نخبگان بر سر قدرت سياسي بود، در سال 1042ه.ق در دوره شاه صفي، جانشين شاه عباس اول كه سلطنتش آغاز دوره دوم حيات سياسي صفويه محسوب مي شود، به وقوع پيوست. داوودخان با تحريك تيموراز خان گرجي حاكم گرجستان توانست او رابا خود متحد نموده و به شورش عليه شاه صفي وا دارد. اين شورش با حمله به گنجه و قراباغ مسكن اصلي قاجارها آغاز شد و دامنه آن به مناطق ديگر به ويژه گرجستان نيز كشيده شد و اوضاع نواحي شمال غربي ايران رادچار بحران كرد. تأثيري كه اين شورش بر اوضاع گرجستان و بزرگان ناراضي گرجي كه همواره درصدد ايجاد بحران و رهايي از حاكميت صفويه بودند مي توانست داشته باشد و نيز  بهره برداري هاي عثمانيان از آن، كه همواره از تحولات داخلي ايران سود مي جستند، شاه صفي را بر آن داشت تا با شدت عمل اين شورش رافرو نشاند.
با توجه به اينكه جنبش هاي گوناگون عصر صفويه ريشه در بسترهاي تاريخي، نگرش هاي مذهبي، اوضاع سياسي و تحولات اجتماعي ـ اقتصادي دولت صفويه داشته است، در بروز شورش داوودخان، قدرت طلبي و انگيزه هاي شخصي او و نيز شيوه خشن شاه صفي رادر اداره حكومت و عدم توانايي وي در برقراري تعادل بين نخبگان عصر شاه عباس و حاميان نوپديد دولت جديد، كه رقابت قدرت رابين آنها تشديد نمود، نمي توان ناديده انگاشت.
در اين مقاله، علل بروز شورش داوودخان و اقدامات او، تدابير شاه صفي در مقابله با آن، و سرانجام عوامل شكست و پيامدهاي شورش مورد بررسي و تحليل قرارگرفته است.

ترياق زهر بلا صبر است و نشان اهل محبت و ولاصبر است…
ابوالفضل رشيدالدين ميبدي در تفسير كشف الاسرار و عدّة الابرار آياتي كه خداوند پيامبر (ص) رادر اوضاع و احوال گوناگون فردي و اجتماعي در برابر رنجها و سختيهاي هدايت و ارشاد خلق به صبر و استقامت فرا مي خواند تأويل   مي كند و با تطبيق آن آيات با اعتقادات صوفيه درجات و مقامات عرفاني پيامبررامعين مي كند. اين مقامات عبارت است از عشق، مشاهده، محبوبي حق تعالي، فناي در توحيد يا توكل،‌ عروج روحاني در نماز، فقر و فنا.
مسلك عرفاني رشيد الدين ميبدي عاشقانه است. در بينش او صبر پيامبر صبر بر بلا و يا صبر عاشقان است. در بينش او راز صبر و پايداري پيامبر در برابر آن همه رنجها و مشكلات طاقت فرسايي كه از جانب مشركان و كفار و يا پيروان اديان ديگر برايش فراهم مي شد اين بود كه خداوند تمامي حجابها را از مقابل ديدگان پيامبر كنار زد و با نشان دادن جمال مطلق خود به او شعله عشق و محبت رادر قلبش برافروخت و سراپاي وجودش رابه آتش كشيد و سپس جام زهر بلارابه كامش ريخت، اما چون پيامبر آن جام زهر را از دست محبوب، در مقام مشاهده مي نوشيد تلخي آن برايش شيرين تر و گواراتر از عسل مي نمود.

در ديوان ها و آثار منظوم،‌ به اشعار، به ويژه به غزلها و قصايدي برمي خوريم كه رديف يا كلمات مكرر در مطلع آنها گسترده است ولي ازبيت دوم به بعد كوتاهتر، تا جايي كه به يك كلمه ختم مي شود و يا به عكس رديف در مطلع كوتاه ولي در بيتهاي بعد بلند مي گردد، گونه هاي ديگر رديف يا كلمات مكرر وجود دارد كه در مطلع‌ آشكار ولي در ابيات پسين دگرگون مي شود؛ گاهي رديف در غزل، مثل قطعه غير مصرع، فقط در مصراعهاي زوج به كار رفته است و يا اشعاري ديده مي شود كه رديف به جاي «عروض» (آخر مصراع اول) در «صدر» (ابتداي مصراع اول) قرار مي گيرد؛ و زماني رديف با قافيه چنان ممزوج مي شود كه حرف «روي» جاي حرف اول رديف رامي گيرد.
به نظر نمي رسد كه اين امر تصادفي باشد، بلكه مي توان گفت كه اين گونه كاربرد و گريز از سنتهاي متعارف و قواعد معتاد شعر، خود، نوآوري و تفنني بوده است كه در كتب مربوط به علم قافيه درباره آنها سكوت شده و سخني به ميان نيامده است، شواهد زيادي از اين دست، برادعاي پژوهشگر صحه مي گذارد.