بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

در بين سخنوران و انديشمندان بزرگ ايران زمين كمتر كسي رامي توان يافت كه همانند مولانا جلال الدين محمد بلخي به جنبه هاي روان شناختي رفتار انسان توجه كرده باشد؛ تا آنجا كه درجاي جاي آثار منثور و منظوم او ـ به ويژه در مثنوي معنوي ـ تحليلهاي عميق روان شناسي و حتي برخي از مسائل و مفاهيم نوين اين دانش نظير«خودفريبي»، « توجيه» (دليل تراشي)، « تقابل بخش هاي مختلف شخصيت»، « فرافكني» و… به كرّات مشاهده مي شود. در اين ميان، آنچه به خصوص معرف نبوغ شايان تحسين اين متفكر سترگ است، ژرف نگري او در بررسي و تحليل پيچيدگيها و تضادهاي روح آدمي و سختكوشي وي براي راهيابي به خفايا و تاريك خانه هاي شخصيت آدمي است. از اين رو، مبالغه نيست اگر مولانا رايكي از پيشگامان روانكاوي ـ به مفهوم عام كلمه ـ بناميم. 
دراين مقاله، انعكاس يكي از مفاهيم جديد روان شناسي يعني « فرافكني» در آثار مولانا، به خصوص در تمثيلهاي نمادين او،‌ رديابي شده و با استناد به شواهد متعدد، مدلل گرديده است كه تلقي وي از اين مفهوم، تفاوت اساسي با برداشت روان شناسان جديد ندارد. اين نكته هم شايسته توجه است كه ناخودآگاه بودن فرافكني، كه در روان شناسي جديد بر آن تاكيد بسيارمي شود، از نظر تيزبين مولانا دور نمانده است. 

در اين مقاله، ضمن بيان تنوع زاويه ديد دراثر، توصيف اجمالي آن آورده شده است.سپس در تحليل طرح از جذابيت، كشش، طرفه بودن و علت پيچيدگي طرح سخن گفته مي شود. بيان ويژگيهاي شخصيتها و شيوه هاي شخصيت پردازي از قبيل پرداخت مستقيم، پرداخت به شيوه گفت و گو، تبيين سيرتها و ثبات سيرت شخصيتها و… از بخشهاي ديگر مقاله است. توجه نيما به صحنه هاي طبيعي به ويژه دريا، شب و ماه و… و به طور كلي شيوه هاي  صحنه پردازي، گفت و گو و جايگاه آن درمنظومه مانلي، ويژگيهاي زباني اثر،‌ سبك زبان و واژگان، دستور زبان آن، شيوه كاربرد افعال، كهن گرايي در عرصه واژگان و… به ترتيب در بخشهاي بعدي مقاله آمده است.
گفت وگوهاي دوسويه و گاه تك گويي دروني، توجه به واژگان منطقه شمال كشور و واژگان مربوط به دريا،‌ كاربرد جملات غيردستوري، وجود افعال وصفي بسيار از نتايج بخشهايي از مقاله است. تحليل عناصر زيباشناختي منظومه از قبيل كاربرد تصاوير محض بسيار،‌ اهميت و جايگاه وصف در اثر،‌ زيبايي محتوا و مضمون به ويژه عنايت شاعر به مقولات فلسفي و اجتماعي و عناصر قدمايي خيال، توجه به بحر رمل و موسيقي لطيف و روان اثر به صورت اركان دوتايي تا شش تايي، كاربرد قوافي غيرمتوالي و گاه ابيات موزون و مقفي و توجه به مقتضاي حال و زنگ لزوم قافيه از بخشهاي تحليلي و پاياني مقاله است.

ديوان حكيم سنايي غزنوي با بيش از سيزده هزار بيت مشتمل است بر سروده هايي در قالبهاي قصيده، تركيب بند، ترجيع بند، مسمط، غزل، قطعه و رباعي. قسمت مهم و عمده ديوان،‌ قصايد شاعر است. قصايد سنايي از نظر ارزش ادبي و فرهنگي با آثار مشهور وي «حديقه الحقيقه» و « سير العباد» قابل مقايسه است.
قصيده هاي سنايي از نظر وزن و تعداد ابيات،‌ الگوهاي زباني، زمينه هاي معنايي و شيوه هاي بيان تنوع چشمگيري دارد. تنوع و چندگونگي شعر سنايي،‌ در به وجود آمدن معماي چندگانگي شخصيت شاعر و افسانه هاي مربوط بدان مؤثر بوده است.
از ديدگاه علم بلاغت، حال،‌ مقام و مخاطب در گزينش صورت و محتواي مناسب سخن تأثيرگذار است. در يكي از نظريه هاي مهم ادبي معاصر،‌ « نظريه ارتباط يا كوبسن» نيز مخاطب به عنوان گيرنده، در هر ارتباط زباني از عوامل اصلي است. عناصر هر ارتباط زباني عبارت اند از: فرستنده، پيام، گيرنده، زمينه، تماس و رمز. بديهي است گيرنده، همچون هر يك از عوامل ديگر، در تحقق يك ارتباط زباني معين مؤثر است. بابررسي تأثير مخاطب بر ساختار شعر سنايي، مي توان بعضي از مشكلات ديوان سنايي راتوضيح داد و شرح داد.