بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

شكوه بر باد رفته ايوان مدائن از ديرباز تاثر روحي بينندگان اين بناي تاريخي را به دنبال داشته است. خيام، بحتري، خاقاني، شيخ رضا طالباني و معروف الرصافي از جمله كساني هستند كه حاصل تاثرات و انفعالات دروني خود را از مشاهده بازمانده هاي اين بناي سترگ در سروده هايي نغز و پر مغز ارايه داده اند كه در اين ميان سروده خاقاني به دليل سادگي و رواني، فرم و محتواي اثر و موتيف تاثر برانگيز آن از اهميت خاصي برخوردار است. هدف اين پژوهش پاسخ به اين پرسش است كه آيا خاقاني - آن گونه كه بسياري از پژوهشگران معاصر پنداشته اند - اين چامه را بر اساس حس ميهن دوستي سروده يا بي اعتباري دنيا و عبرت گرفتن از آن عامل سرايش اين چامه به شمار مي رود. نتيجه نشان خواهد داد كه با اين پژوهش مي توان به درك درست تري از اين چامه دست يافت.

اغلب بر اين باورند، كه ساختمان شعر، چيزي جدا و کم اهميت تر از معنا و پيام آن است؛ اما صورت شعر، اولين چيزي است که خواننده را تحت تاثير قرار مي دهد. نيما با حساسيت و تکيه بر بينشي مستقل، ارزش ساختمان شعر را، در ادب فارسي، احيا کرد. در شعر معاصر غالبا، نيما را شاعر «آي آدم ها» مي دانند. سوال اين است، که راز اهميت شعر «آي آدم ها» در چيست؟ به نظر مي رسد آن چه باعث برجستگي شعر «آي آدم ها» و ساخت هاي مشابه در شعر معاصر است، ترفندها و انتظارات تعبيه شده در فرم تازه آن هاست، نه پيام و محتواي تكراري. تكرار عنصر مسلط «آي آدم ها» در ساختمان شعر مذکور، علاوه بر استحكام و اسكلت بندي، توازن نحوي، تقويت موسيقي، واسازي ساختار و پايان پذيري خلاق، به شعر وحدت انديشه و احساس و يكپارچگي عاطفه و لحن، بخشيده است. اين مقاله، با نقد شعر «آي آدم ها» از منظر انتظارات و تنظيمات فرماليستي، سعي دارد تا علاوه بر تقويت حساسيت خوانندگان، آن ها را مهياي کشف انواع اشارت هاي كمتر آشنا، در ساختمان شعر معاصر کند.

شطح در اصطلاح صوفيان سخني وجدآميز است كه از اهل معرفت به اضطرار و اضطراب صادر مي شود. اين اصطلاح از حيث زباني و معرفتي و ديني در معرض نقد و تحليل هاي مختلفي قرار گرفته است. در اين مقاله با استناد به اقوال گذشتگان درباره شطح، ديدگاه هاي معاصران نيز مورد توجه قرار گرفته است و به موضوعاتي از جمله: عوامل ابهام و متناقض نمايي شطح، نسبت شطح با شعر و حقيقت و تجربه عرفاني، امکان يا عدم امكان شرح شطح، عاطفي يا معرفتي بودن شطح پرداخته شده است. اگر شطح مقوله اي اعتقادي و مبين حقيقت عرفاني است، چرا شرح و تفسير آن دشوار است؟ و اگر مقوله اي زباني و هنري است، چرا در رد و قبولش اين همه سخن گفته اند؟ به نظر مي رسد ابتناي شطح بر ذوق باعث شده است که اين نوع سخن هم واجد ويژگي هاي بيان شعري باشد و هم با آثار ديني و عرفان تعليمي همانندي هايي داشته باشد. با اين تفاوت که در اغلب موارد ابهام يا متناقض نمايي سخن شاعر قصدي و ارادي است اما ابهام شطح ناخواسته و ناگزير است. گفتن شطح و درک آن نياز به تجربه ها و کيفيت هاي روحي ويژه اي دارد. توجيه شطح بيشتر از شرح آن مورد توجه قرار گرفته است.

خواجه يوسف همداني از عارفان بزرگ قرن پنجم هجري است. او يکي از موجدان بزرگ طريقت نقشبنديه و پيشرو طريقت خواجگان و از عارفان صاحب کرامت است و به اعتبار کراماتش از ارتباطات ذهني خاصي برخوردار بوده است.
در اين مقاله با استناد به اقدم منابع، به بررسي و نقد و تحليل زندگي، احوال، آثار، شاگردان، روايات و کرامات او مي پردازيم.

اين نوشتار، با تكيه بر اين نكته كه رويدادهاي فرهنگي صد سال اخير ايران و جهان عرب سخت شبيه هم است، دو نشريه جريان ساز ايراني و مصري - سخن و آپولو - را مورد بررسي قرار مي دهد. هنوز صداي اين دو نشريه تاثيرگذار را كه حلقه پيوند ادبيات سنتي و مدرن به شمار مي روند، مي توان از ديواره زمان شنيد. در اين مقاله ابتدا به اجمال اين دو نشريه كه به همت خانلري و ابوشادي منتشر مي شدند، معرفي شده است. در پايان به برخي قدر مشترك هاي اين دو نشريه اشاره شده است؛ قدر مشترك هايي مانند وارد كردن حال و هوايي جديد در حوزه شعر، گسترش شعر تمثيلي و نمايشي، وضع مباني و معيارهاي جمال شناسي جديد، رويكرد اعتدالي به ادبيات اروپا به ويژه شعر، ترجمه  و نقد؛ چاپ و انتشار آثار شعري و تحقيقاتي مدرن، معرفي و شناسايي بسياري از چهره هاي شاخص ادبيات عرب و ايران براي اولين بار، به دور بودن هر دو نشريه از گرايش هاي سياسي و حزبي و نظريه پردازي و جريان سازي هر دو نشريه در حوزه شعر.

موضوع اصلي اين مقاله بررسي رجز و رجزخواني در شاهنامه فردوسي است. در بخش نخست، پس از بحث از معناي لغوي و اصطلاحي رجز و رجزخواني، به اختصار پيشينه تاريخي آن در ادبيات يونان، عرب و ايران باستان و ادبيات سده هاي چهار و پنج هجري بيان شده است. در بخش دوم، هنر فردوسي در پرداخت فن رجزخواني پهلوانان شاهنامه  بررسي شده است و كاركردها و ارزش بلاغي رجز در داستانسرايي فردوسي مورد ارزيابي قرار گرفته است.

يكي از موضوعات اصلي شعر فارسي در عصر مشروطه، «وطن» است و درك صحيح پيام شعر اين دوره تا حدي منوط به شناخت جايگاه آن است. مفهوم وطن در نظر شاعران اين دوره، با مفهوم آن در نزد گذشتگان متفاوت است. در اين مقاله وطن در دو دوره قبل و بعد از اسلام بررسي شده است. ايرانيان پيش از اسلام با مفاهيمي از وطن مثل سرزمين و نژاد آشنا بودند، با پذيرش اسلام و تاثر از آموزه هاي آن، نگرش آنان نسبت به وطن دگرگون شد. به طور كلي مفاهيم وطن در شعر فارسي اين دوران عبارت است از: 1. عالم اسلام؛ 2. عالم برين؛ 3. زادگاه؛ 4. جهان وطني. بر پايه يافته هاي اين تحقيق، مفهوم «وطن» در شعر مشروطه، با گذشته متفاوت است، هر چند مفاهيم كهن آن نيز كمابيش حضور دارد. «وطن» در اين مفهوم جديد، مركب از مولفه هايي است كه مي توان اين مولفه ها را تحت عناوين زير جستجو كرد:
1. دگرگون شدن نقش مردم در حكومت؛ 2. تعلقات خاكي و نژادي؛ 3. هويت ايراني با همه شئون آن.

تمثيل يكي از اصطلاحات پر سابقه، گسترده و احيانا مبهم در نقد ادبي و بلاغت فارسي است.‌ امروزه در نوشته هاي ادبي گاه آن را با سمبل، مثل و حكايت مترادف مي آورند. در اين مقاله نويسنده كوشيده است با بررسي پيشينه اين مقوله ادبي در ادبيات ديني و اسطوره ها، تعاريف بلاغيان قديم و جديد در بلاغت و نقد ادبي را بكاود و ماهيت، كاركرد و اقسام تمثيل را تبيين كند. همچنين از طريق بيان تفاوت هاي آن با استعاره و نماد، قلمروهاي تمثيل را نيز مشخص كند.

از ويژگي هاي برجسته سروده هاي حافظ، هندسه، هنجار، ساخت و پرداخت سنجيده و استواري است كه كم تر مي توان در آن دست برد و پاره اي از نغز كاري هاي آن را از دست نداد. يكي از زمينه هاي سامان پذيري اين هندسه و هنجار بي هنباز، كوشش و كنكاش هاي هماره اي است كه حافظ در كار بازنگري و دست كاري و به سازي سروده هاي خويش هزينه مي كرده است. بازنگري ها و دست كاري هايي كه بسياري از نسخه بدل ها و ديگر نويسه هاي گوناگوني را كه در نسخه ها و دست نوشته هاي ديوان او ديده مي شود، از پي داشته است. از اين‌ روي ويراستاران ديوان او ناگزير بايد بكوشند بر پايه هنجارهايي پسنديده، ديگر نويسه هايي را  كه پي آمد اين بازنگري ها و دست كاري ها مي نمايند باز شناسند و در متن بياورند. در اين گفتار پس از بازنمايي اين نكته ها با آوردن پاره‌اي از ديگر نويسه ها و نسخه بدل ها كوشيده ايم برخي از دست كاري هاي او در سروده هاي خويش را براي رسيدن به هندسه اي چنين سخته و سنجيده باز نماييم.

يكي از خصوصيات روح آدمي انديشيدن درباره مرگ است. انسان از مرگ مي ترسد و در جستجوي راه هاي غلبه بر آن است. حتي گفته شده است كه پيدا آمدن جاودانان اساطير ـ ايراني و غير ايراني ‌ـ نتيجه ترس از مرگ است. ظهور جادوگران و كاهنان و غيب گويان و فال بينان در پاسخ به اين نياز بوده است. و نيز مي توان گفت كه ساده ترين واكنش در برابر مرگ توسل به تعويذ و حرز و تميمه است. اين مقاله بر آن است كه از انواع تعويذها در شعر خاقاني، به ويژه در اشعاري كه خاقاني در رثاي فرزند بيست ساله اش سروده است، سخن بگويد و چندي و چوني تعويذها را مطرح كند.