بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

مسعود سعد سلمان يکي از شاعران پرآوازه ادب پارسي در نيمه دوم قرن پنجم و آغاز قرن ششم هجري مي باشد. همسويي اين شاعر امير زاده و بداقبال با شاعران بزرگ عرب، تصويري گويا و روشن از پيوندهاي ادب تازي و پارسي در آن روزگاران و نيز نشان دانش ادبي و توانمندي گسترده اين شاعر برجسته به شمار مي آيد. جلوه هاي تاثيرپذيري مسعود از فرهنگ و ادب عربي در دو بعد قابل بررسي است:نخست، مضمون ها و ساختارهايي که مسعود در آنها به يقين از فرهنگ و ادب عربي بهره گرفته و از ايشان تقليد نموده است. دوم، آن گروه از مضمون هايي که از فرهنگ پربار ايراني و استعداد و نوآوري شاعر حکايت مي کند و در باب تجربه شعري و توارد خاطر، قابل بررسي و تحليل است.
محورهاي اساسي اين پژوهش که در چارچوب ادبيات تطبيقي (مکتب فرانسه) نگاشته شده است، عبارتند از:
الف) پيشگفتاري درباره آشنايي مسعود با فرهنگ و ادب عربي و فارسي.
ب) بررسي و تحليل نمونه هايي از همسويي وي با شاعران بزرگ عرب.

 نسخه قابل چاپ

منظومه ليلي و مجنون حکيم نظامي گنجوي چهارمين منظومه از خمسه او است. اين اثر را نظامي به درخواست شروانشاه اخستان بن منوچهر نوشته است. ريشه اصلي داستان ليلي و مجنون مورد تحقيق بسياري از محققان قرار گرفته و در مورد واقعي بودن آن نظريات متفاوتي ارايه شده است. در بسياري از منابع اوليه عربي از اين داستان ياد شده است، از جمله: الاغاني، الفهرست، الشعر والشعرا، مروج الذهب، مصارع العشاق، تزيين الاسواق، الزهره و عقدالفريد. همچنين ابياتي پراکنده منسوب به مجنون بوده که ابو بکر والبي آن ها را گردآوري کرده و به نظر مي رسد منبع اصلي نظامي در منظومه اش همين اثر است که ديوان قيس ابن ملوح نام دارد.
نظامي بيشتر صحنه هاي داستان را از اين کتاب گرفته، با ذوق و قريحه خويش آن را پرورده و به شکل يک داستان منظم در آورده است. البته مضامين ابيات نظامي به جز چند مورد اندک از خود اوست و بسيار زيباتر و والاتر از ابيات مجنون در ديوان قيس بن ملوح است.
همچنين به نظر مي رسد، نظامي منابع ديگر عربي را نيز در اختيار داشته و از آن ها بهره برده است، زيرا پاره اي از قسمت هاي داستان در ديوان قيس ديده نمي شود ولي در منابع ديگر هست و نظامي هم آن ها را بيان کرده است.
در اين مقاله کوشش شده تا تاثيراتي را که ديوان قيس بر ليلي و مجنون نظامي داشته، چه از نظر مضمون و چه از نظر صحنه ها و رويدادهاي داستان مورد بررسي قرار گيرد.

 نسخه قابل چاپ

ابعاد مختلفي از داستان آفرينش انسان در روايت هاي اسطوره اي ايران و عرب بسيار به هم نزديکند و گاه به يکديگر شباهت مي يابند. از اين رو پرداختن به آنها از رهگذر برررسي تطبيقي، همانندي انديشگي اين اقوام را در گذشته تبيين مي کند و پيوند فکري ـ فرهنگي و يکسان انديشي نخستين نسل هاي اسطوره ساز را به اثبات مي رساند. چنانچه با بررسي اين داستان بر اساس مولفه هاي موجود در اين روايات، زمينه ها و ويژگي هاي مشترک آن براي خواننده مشخص شود، نگارنده به مقصود خود از اين پژوهش دست يافته است.

 نسخه قابل چاپ

بيان علت، در دستور زبان عربي به شيوه هاي مختلفي صورت مي پذيرد. اين امر گاهي با استفاده از حروف تعليل، گاهي به کمک مفعول له و گاهي نيز به وسيله مضمون و مفهوم جمله حاصل مي گردد. هر کدام از اين شيوه هاي تعليلي، بلاغتي خاص و جايگاهي ويژه دارند. قرآن کريم که نمونه اعلاي فصاحت و بلاغت است، اهميت فراواني براي اين امر قايل گرديده و در تبيين علل موضوعات مطرح شده در آن، نهايت اهتمام را نموده است به نحوي که کمتر موضوعي را در آن مي يابيم که به صراحت يا ظرافت به بيان علت آن نپرداخته باشد.
کار برد جمله براي بيان علت در قرآن، گاهي به وسيله جمله اسميه موکد به «إنَّ» و گاهي جمله اسميه غير موکد است. مقاله حاضر به منظور ارايه بخشي از بلاغت و زيبايي اين اسلوب بياني در قرآن، با ارايه شواهدي از آيات شريف، آن را مورد تحليل و بررسي قرار داده است.

 نسخه قابل چاپ

کعب بن زهير و خاقاني شرواني از فحول، سخنوران ادبيات عربي و فارسي هستند. اشعار ايشان و از جهات گوناگون، حايز اهميت تاريخي، ادبي و اجتماعي مي باشد. از وجوه ارزشمند شعري اين دو شاعر مدايحي است که به ستايش حضرت محمد (ص) اختصاص داده اند. با اين تفاوت که کعب بن زهير «از خوف جانش» و خاقاني شرواني با «دل و جانش» به مدح پرداخته اند. و از اين رهگذر، در اغراض مدح و جلوه هاي فکري و هنري که در شعرشان تجلي يافته است، تفاوتهايي ديده مي شود که در اين مقاله به بحث وبررسي در باب وجوه شباهت و افتراق اين دو شاعر نامي در شيوه سخن پردازي، پرداخته خواهدشد.

 نسخه قابل چاپ

در دهه هاي اخير گرايش هاي مختلفي در نقد ادبيات در غرب رواج يافت که ساختار نقد قديم را متحول کرد و منجر به پيدايش نظريات مختلفي در اين زمينه گرديد. يکي از اين نظريات که در اواخر دهه شصت مطرح شد نظريه بينامتني است که «ژوليا کريستوا» بين سال هاي 1966 و 1967 در ضمن مباحث نقدي خويش مطرح کرده است. اين پديده اينک در ادب عربي با نام «تناص» شناخته مي شود.
پديده بينامتني قرآني و روايي را در شعر سيد حميري فراوان مي توان يافت و به نظر مي رسد او در اين راستا گوي سبقت را از ديگر سرايندگان متعهد شيعه ربوده باشد.
در جاي جاي ديوان سيد حميري، اثر پذيري لفظي و معنوي از قرآن و روايات را مي توان يافت که در بسياري از آنها حق مطلب را به نيکي بجاي آورده و واژگان و مضامين قرآني و روايي را در قالبي بسيار زيبا جاي داده است که در اين مقاله به برخي از آنها اشاره شده است.
اين مقاله به دنبال آن است که نقش و تاثير آيات قرآني و روايات ماثوره را در شعر سيد حميري به عنوان نمونه اي از شعر و ادب ماندگار و متعهد شيعه، در قالب اين نظريه نقدي بررسي کند تا تاکيدي باشد بر اهتمام فراوان و پيوند ناگسستني فرهنگ تشيع با قرآن و سنت.

 نسخه قابل چاپ

متون ادبي عربي با به تصوير کشيدن رخدادهاي گذشته ايرانيان، نقش انکار ناپذيري در حفظ و ماندگاري تمدن و تاريخ پرفراز و نشيب اين ديار ايفا کرده است. يکي از ويژگي هاي زبان عربي – به ويژه زبان عصر عباسي- کثرت واژه هاي فارسي در آن است. در دوره هاي مختلف تاريخ عربي، واژه هاي بيگانه زيادي در اين زبان راه يافته است، قوم عرب به محض آشنا شدن با فرهنگ و تمدن ساسانيان به تناسب نيازها و احوال زمان شروع به اقتباس از اين فرهنگ نمودند و از اين طريق واژه هاي فراواني از زبان پارسي ساساني وارد زبان عرب شد. آنان بسياري از واژه هاي فارسي را تعريب کرده و از آن بهره بردند و واژه هايي را نيز به همان شکلي که در زبان مبدا استفاده مي شد، به کار بردند. ابونواس شاعر نوگراي عصر عباسي، همچون ديگر شاعران اين عصر، خود را به فرهنگ زمانش آراسته و از ديگر تمدن ها مخصوصا تمدن فارسي تاثير پذيرفته است.
ما دراين مقاله، به تحقيق در وام واژه هاي فارسي ديوان ابونواس پرداخته ايم.

 نسخه قابل چاپ

يکي از تفاوت هاي شعر نو با شعر سنتي آن است که در شعر نو شاعر سعي دارد تا از زاويه اي خاص و متفاوت به موضوع بنگرد. ظهور منجي يکي از موضوعاتي است که شاعران پيشگامي چون اخوان ثالث در شعر «مرد و مرکب» و البياتي در «الحمل الکاذب» و نزار قباني در «بانتظار غودو» به آن پرداخته و از زاويه ديد خود به آن نگريسته اند. در اين مقاله سعي شده است تا همانندي ها و تفاوت ها در نوع نگاه به اين موضوع و سبک شعري اين سه شاعر، بررسي و تحليل شود.

 نسخه قابل چاپ

منتقدان ادبي همواره در پي دستيابي به معيارها يي براي سنجش و ارزيابي آثار ادبي بوده اند. فلاسفه قديم ازجمله ارسطو و افلاطون، گام هاي اوليه را در اين مسير برداشتند. در ادبيات اسلامي عبدالقاهر جرجاني برجسته ترين شخصيتي است که آرا و انديشه هاي خود را در اين زمينه در نظريه اي منسجم و تکامل يافته به نام «نظريه نظم» ارايه کرده است. در ادبيات غربي اصطلاح ( Aestheticaعلم زيبايي شناسي) را نخستين بار فيلسوف آلماني «الکساندر گوتليپ بومگارتن» (1762 م) در نيمه دوم قرن هيجدهم به کار برد، منتقد ايتاليايي «بندتو کروچه» و منتقد انگليسي «آ.اي. ريچاردز» از جمله منتقدان غربي هستند که در اين حوزه به کاوش پرداختند. طرح موضوع وحدت ساختار و ارزيابي اثر بر اساس محور نظم و بافتار کلام، اعتقاد به عدم انفصال ميان شکل و معني، وحدت انديشه و خيال در آفرينش هنري، تناسب معناي لفظ با نوع موسيقي و آهنگ، عدم تفکيک ميان بيان عادي و آراسته، از جمله ديدگاه هاي مشترک ميان آنان است. اين مقاله ضمن بررسي عناصر زيبا شناختي سخن از ديدگاه عبدالقاهر و دو تن از ناقدان غربي، به بيان اشتراکات و تفاوت ديدگاه هاي آنان مي پردازد.

 نسخه قابل چاپ

نگارنده در مقاله حاضر، پس از مقدمه اي درباره اصطلاح «غزل» و وجه تسميه آن، كوشيده است با بررسي ويژگي هاي غزل فارسي در چند بخش از جمله خاستگاه، قالب، مضامين و تحول آن ها به اين سوال پاسخ دهد كه آيا غزل فارسي به ويژه در آغازين سده هاي عرضه ـ از زبان و ادب و فرهنگ عربي اثر پذيرفته است.

 نسخه قابل چاپ

علم نحو، علم قرائت و تفسير، از جمله دانشهاي بنيادين در علوم اسلامي هستند که بعد از نزول قرآن تكوين يافته اند و در راستاي فراگيري اين علوم، علم اعراب قرآن جايگاه ويژه اي را به خود اختصاص داده است. پس از نزول قرآن، بتدريج پژوهشهايي در زمينه علوم قرآني شكل گرفت. عالمان بسياري در عرصه پژوهش قرآني گام نهادند. از جمله اين عالمان نحوي كه آثار ارزشمندي از خويش به جاي نهادند تا راه پژوهش را روشن سازند. ابن انباري صاحب «غريب إعراب القرآن»، و ابوالبقا عكبري، صاحب «إملاء ما منّ به الرحمن » مي باشند. بي ترديد، آثار قرآني آنان در زمينه اعراب قرآن، راهگشاي متاخرين بوده. اين دو نويسنده اسلوبي مشابه داشته و پرداختن به مسايل نحوي وجهه بارز آثار آنها ميباشد. اختلاف آنها بيشتر در مباحث جزيي نظير، بررسي ريشه لغت، بيان مذهب فقهي و تفسير است. بسياري اين تشابه، دليل نگارش اين مقاله ميباشد.
همچنين، اين مقاله در ابتدا، نگاهي گذرا به تاريخچه علم نحو دارد. سپس به معرفي اين دو عالم بزرگ نحوي و تحليل اسلوب نگارش آنان در دو کتاب مذکور پرداخته. در پايان مقايسه اي بين دو اثر صورت گرفته، تا وجوه اختلاف را نمايان سازد.

 نسخه قابل چاپ

شعر و ادب فارسي يکي از غني ترين ادبيات جهان است که در زمينه هاي حکمت، اندرز، اخلاق و بطورکلي، هر آن چه مربوط به امور اخلاقي و معنوي انسانها مي شود، آثار ارزنده و انبوهي را براي جامعه بشري به ارمغان نهاده است. تاليفات و مقالات گوناگون در زمينه هاي يادشده، خود گوياي اين واقعيت است که نه تنها پيشگامان گذشته ايران زمين، حق مطلب را بخوبي ادا کرده اند، بلکه خردمندان و فرزانگان امروز ادب فارسي نيز، در جهت معرفي اين آثار به مشتاقان ادب، از هيچ کوششي فروگذاري نکرده اند. و بدين سبب است که ما در صدد بررسي و گشايش مجدد آثار انديشمندان کهن خويش، که به پارسي نگاشته اند، نبوده و نيستيم. اما متاسفانه به دلايل متعدد، از جمله عوامل فرهنگي و سياسي، ما کمتر به آثار پارسيان عرب گوي و عرب سراي پرداخته ايم، که پا به پاي اديبان وطن - اگر چه نه از جهت کميت به پيش رفته اند و آثار گرانباري را براي بشريت به ارمغان نهاده اند. ما در اين مقاله، به بررسي يکي از حکيمان متعهد ادب خراسان و نويسنده مخصوص و مورد وثوق سبکتکين و پسرش محمود، که صداقت، صبر و پايداري وي در برابر فساد دربار غزنوي، بويژه چاپلوسان درگاه، حذف او را از حلقه قدرت و تبعيد دايم به ديار غربت در پي داشت و سرانجام نيز به مرگ وي منتهي شد، مي پردازيم و حکمت، راستي و بردباري را از کلام اين حکيم وارسته و پيشگام صحنه خرد و مقاومت، که در ادب عربي چون چراغي فروزان پيوسته مي درخشد، از نظر مي گذرانيم.

 نسخه قابل چاپ

در شعر شريف رضي بعضي الفاظ شعرعربي قديم از قبيلِ، زن، شراب و سفر به بيابان درقالب رموز اهل تصوف بکاررفته، عشق به زن درشعراو، عشق مادي نيست بلکه رمزي است که به عشقِ به ذات الهي نظر دارد. ذکر موضوع بعد مسافت بين او و محبوب دليلي است بر تاييد اين ادعا، مسافتي که چشم، توان نظر برمحل استقرار او را ندارد و با روياي بصري به ديدن او نايل نخواهد شد، بلکه آنچه محقق مي شود رويايي قلبي است. سفر به بيابان عشق ممدوح به معني سفر انسان به عالم دنيا از ولادت تا روز وفات است. اين سفر در واقع سفرِنفس انسان است که با عبور از گذرگاههاي پرپيچ و خم و پر رنج و عذاب نهايتا به جانب پروردگارش پايان مي يابد و شراب رمزِحب الهي وفاني شدن در اوست. اعتقادات خالصانه شاعربه اسلام و فرايض ديني بي هيچ شکي تمايل او به شراب را نفي مي کند، لذا آمدن اسم و رسم شراب در ابتداي بعضي غزليات بايد دلايل ديگري داشته باشد، به ويژه آنکه شاعر هنگام ذکراين الفاظ، مثل اهل تصوف به اسلوب تقابل مي پردازد و کلماتي از قبيلِ، صحو وسکر، اصل وفرع را مقابل هم ذکر مي کند.
اين مقاله در صدد اثبات اين نکته نيست که شريف رضي را به عنوان يکي از قطب هاي صوفيه معرفي کند، بلکه درپي آن است که به گوشه اي از تفکرصوفي که به شعروي رسوخ نموده، اشاره نمايد. به ويژه آنکه شريف رضي از شاگردان متنبي بوده و متنبي از بزرگترين شعرايي است که افکار صوفيه را در شعر خود بکاربرده است.

 نسخه قابل چاپ

گفتار پيش روي به يکي از سخن سرايان سده دوم هجري مي پردازد. وي سفيان بن مصعب عبدي نام دارد.
در اين پژوهش ثابت شده اين شخصيت همان کسي است که در حديث امام صادق (ع) مورد تاکيد قرار گرفته است.
به گونه اي كه امام صادق (ع) شيعيان را تشويق فرمودند تا شعر سفيان را به فرزندانشان بياموزند. روشن کردن جايگاه و منزلت ادبي سفيان بن مصعب عبدي، جلوه احاديث مرتبط با ولايت علي (ع) و جايگاه اهل بيت در شعر او، از ديگر مواردي است که در اين مقاله، بدانها پرداخته شده است. همچنين در اين مقاله به برخي از اغراض شعري اين شاعر، اشاره رفته است، به ويژه اشعار وي در مدح و ذکر صفات اهل بيت (ع).

 نسخه قابل چاپ

حضور حيوانات در داستان هاي قرآني در کنار شخصيت هاي انساني، اين داستان ها را خارق العاده و جذاب ساخته و حيرت همگان و تشکيک برخي را سبب شده است. بايد توجه داشت که حيوانات به رغم تفاوت در نوع و سطح، از موهبت زبان به عنوان عنصر برقراري ارتباط برخوردارند و برخي افراد انساني به واسطه امتيازات و کمال انساني خود قادر به دريافت و فهم زبان حيوانات هستند. تفاوت اين دو (انسان و حيوان)، از حيث کيفيت نطق است و اين بدين خاطر است که، زبان هر گروه از مخلوقات - به خاطر اختلاف جامعه آن ها، با هم متفاوت است. گفت و گوي حيوانات در قرآن کريم از چند جهت حايز اهميت است: 1- به وسيله سخن گفتن آنان، به آنان شخصيت انساني و داستاني داده شده است. 2- معارف والايي از زبان آن ها نقل شده است. 3- حضور حيوانات (به صورت حقيقي) در داستان هاي قرآني در کنار افراد انساني، اين داستان ها را خارق العاده و جذاب ساخته و حيرت همگان و تشکيک برخي را سبب شده است. اين گفت وگو، به چهار صورت در قرآن کريم آمده است: 1-گفت و گوي حيوانات با اشخاص بشري، 2- گفت و گوي حيوانات با يکديگر، 3-گفت و گوي خدا با حيوانات، 4- گفت و گوي حيوانات با خدا.
گفت و گو يکي از عناصر زنده داستان است و در داستان حضرت سليمان (ع)، با پيش بردن عمل داستاني و وارد کردن حوادث در داستان، معرفي اشخاص، ارايه صحنه، کاهش سنگيني بار داستان، ايجاد گره در داستان و دادن اطلاعات لازم به خواننده، بهترين کارکرد را از نظر ادبي و هنري داراست.

 نسخه قابل چاپ