بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

باستان گرايي يکي از شگردهاي آشنايي زدايي در نظريه فرماليست هاي روس است. کاربرد زبان آرکائيک يا گريز شاعر از گونه زبان هنجار، و به کارگيري ساخت زباني گذشته که امروزه در زبان معيار کاربرد ندارد، باستان گرايي (Archaism) ناميده مي شود. اين پژوهش بر آن است تا باستان گرايي (هنجار گريزي زماني) را در شعر حميد مصدق مورد بررسي و مداقه قرار دهد.
در خور تامل است که حميد مصدق، متناسب با ساخت بياني شعر خويش، گاهي به عمد و گاه ناخودآگاه به کلمات آرکائيک روي مي آورد.او اين نکته را در نظر دارد که اين شگرد از مهم ترين شيوه هايي است که به زبان شاعر تشخص مي بخشد، زيرا شاعر با روي آوردن به واژگان کهن و شيوه بيان غيرمعمول، موجب برجسته سازي و عادت ستيزي در زبان خود مي شود. در اين مقاله، باستان گرايي در اشعار نيمايي حميد مصدق بر اساس شيوه تحليل متن در دو حوزه کلي آرکائيسم واژگاني و نحوي مورد بررسي قرار مي گيرد.

 نسخه قابل چاپ

يک داستان منظوم عرفاني را عمدتا از دو راه مي توان تاويل کرد: .1 بررسي لايه هاي زباني و عناصر باژنما به عنوان عناصر رمزي .2 بررسي هدف، غايت و درونمايه داستان. داستان شيخ صنعان مانند هر متن عرفاني، رمزي و شاعرانه از نظر زباني داراي عناصر باژنماست؛ يعني شاعر مصطلحات و الفاظي را به کار مي برد و معناي معکوس آنها را از حيث ممدوح يا مذموم بودن اراده مي کند مانند «خمرنوشي و زناربندي» در معناي ممدوح و «ايمان و مصحف خواني و خرقه پوشي» در معناي مذموم. اين داستان همچنين از حيث غايت و درونمايه داستاني نيز مبتني بر يکي از مشهورترين موضوعات عرفاني يعني «حرکت، سلوک و سفر روحاني و اسفار اربعه» است. هر چهار سفر عرفاني (.1 من الخلق الي الحق .2 بالحق في الحق .3 من الحق الي الخلق بالحق .4 بالحق في الخلق) به طور کامل در داستان شيخ صنعان قابل تطبيق است.

 نسخه قابل چاپ

صور خيال و تصويرسازي جزو جدايي ناپذير شعر است و اگر آن را از شعر بگيرند، هستي را از او گرفته اند؛ از اين رو است كه شعر را «كلام مخيل» گفته اند. مي توان گفت، صور خيال مهمترين ابزار دست شاعران براي آفرينش آثار ادبي است. فردوسي به مانند ديگر سرايندگان، در سرودن شاهنامه به خوبي از اين ابزار بهره برده، اما با توجه به ماهيت حماسي شاهنامه، در آفرينش اين تصاوير هنري ابزار ديگري به نام ابزارهاي رزمي يا همان سلاح هاي ميدان جنگ، در اختيار دارد، به گونه اي كه در سراسر شاهنامه، چه آن جا كه ميدان هاي نبرد را توصيف مي كند، چه زماني كه به غنا روي آورده، شجاعت و دلاوري را با عشق و دلدادگي در هم مي آميزد؛ با زبردستي و زيبايي از اين دو ابزار بهره مي برد. جنگ و ابزارهاي آن حتي بر فرو رفتن و برآمدن خورشيد نيز سايه مي افكند و تصويرهايي كه فردوسي از صبح و شام مي سازد، بيشتر رنگ حماسي دارد. پيوند اين دو ابزار افزون بر زيبايي هايي كه ذكر شد، سبب ساخت سلاح هاي مجازي در شاهنامه نيز شده است. فردوسي «نهنگ» را به جاي «شمشير» و «اژدها» را به جاي «نيزه» نشانده تا هم از تكرار نام سلاح ها بكاهد و هم بر زيبايي و رونق كلام خود بيفزايد. در اين نوشتار اين گونه سلاح هاي مجازي در شاهنامه بررسي مي شود.

 نسخه قابل چاپ

محمود دولت آبادي، از نويسندگان نسل سوم داستان نويسي ايران است که مکانتي انکارناپذير در داستان نويسي معاصر ايران دارد و بي شک بزرگ ترين نويسنده در حوزه ادبيات اقليمي است که اين امر مطالعه و بررسي جدي آثار او را ناگزير مي سازد. در اين مقاله زبان داستان هاي دولت آبادي از ديدگاه سبک شناسي کاويده شده است که تلفيق گونه هاي عاميانه، کهن و بومي با ساختمان هاي نحوي خاص و تشبيهات گسترده حسي در بافت نحوي ويژه اهم شاخص هاي سبکي زبان داستان هاي او را شکل مي دهد. از آنجا كه دولت آبادي با داستان عقيل عقيل به سبك خاص خود دست يافت و در داستان جاي خالي سلوچ آن را تكامل بخشيد و در نهايت در كليدر به اوج رساند، نگارنده در اين مقاله به بررسي زبان روايت در اين سه اثر دولت آبادي پرداخته است.

 نسخه قابل چاپ

به طور خلاصه، احساس، نيرويي است كه انسان را از قيد و بندهاي حيواني رها كرده، منزلت او را بالا مي برد تا مراحل تكامل را آنگونه كه شايسته اوست، طي كند.
تمام مصلحان، سخنوران، هنرمندان و شعرا از اين جهت جاودانه مانده اند كه آهنگ بيداري احساس را نواخته اند. هر چه احساس افراد قوي تر بوده، تاثير آنها در پيدا كردن مخاطبان، بيشتر و جاودانگي كلام و آثار آنها نيز پايدارتر بوده است. شعرا از اين جهت كه كلام موزون داراي موسيقي را در اشعار خود به كار مي برند، قادرترين مردم براي بيدار كردن احساس هستند.
شعراي برجسته در سايه احساسات شورانگيزي كه در درون آنها شعله ور است و كلمات را به نغمه اي دلنواز و عبارت هاي فصيح تبديل مي سازد، بيشترين تاثير را بر روي مخاطبان دارند. بنابراين قدرت شعر، در قديم يا جديد بودن يا زبان خاص آنها نيست، بلكه در گرمي و حرارت شعله هايي است كه ايجاد مي كند.
اين مقاله به بررسي تاثير كلام شعراي قديم فارسي از جمله حافظ و سعدي و شاعر معاصر عربي ابوالقاسم الشابي مي پردازد. چرا كه با وجود فاصله زماني و مكاني بين دو شاعر شيرازي و شابي هر سه با يك زبان سخن گفته اند، يعني زبان بيداري احساس.

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

کنايه، يکي از ابزارهاي مهم انتقال معني و مفهوم در زبان فارسي است که در بلاغت جايگاه مهمي دارد. آيروني نيز در زبان انگليسي و در بلاغت غربي براي رساندن پيام از اهميت ويژه اي برخوردار است.
اگر چه در فرهنگ اصطلاحات اغلب کنايه را معادلي براي آيروني آورده اند، اما بررسي تعاريف و شواهد نشان مي دهد که آنچه را غربيان آيروني مي گويند با کنايه فارسي تفاوت هاي فراوان دارد؛ هر چند شباهت هايي نيز بين آنها ديده مي شود. کنايه فارسي اغلب تقسيم بندي هايي مانند کنايه از صفت، کنايه از موصوف و کنايه از فعل همچنين کنايه قريب و کنايه بعيد دارد يا اينکه آن را به ايما، تلويح، رمز و تعريض تقسيم کرده اند و اين تقسيم بندي اغلب در کلمات و يا ترکيبات و عبارات کوتاه است. در حالي که تقسيم بندي آيروني بيشتر از جهت ساختار و محتواست و با کليات ارتباط دارد، مانند verbal irony ،structural irony ،dramatic irony ،Socratic irony ،cosmic irony و امثال آن؛ اين مقاله به اختصار به بيان شباهت ها و تفاوت هاي اين دو مقوله مي پردازد.

 نسخه قابل چاپ

سنايي و نظامي داراي ديدگاه هاي ادبي و نقد شعر خاصي هستند و از سخن و شعر، شاعر و خواننده تلقي قابل توجهي دارند. نظامي، خصوصا، در مخزن الاسرار تحت تاثير سنايي است و افکارش بسيار به او شباهت دارد. اگرچه به نظر مي رسد نظامي بعد از مخزن الاسرار در تفکرات خود تجديد نظر نموده باشد، اما درباب نقد شعر و سخن، عمدتا ديدگاهش ثابت است و تغيير زيادي نمي کند.
در شعرِ سنايي و نظامي، به محورهاي اصلي ارتباط توجه شده است و بسياري از ديدگاه هاي اين دو شاعر هنوز زنده و قابل استفاده است. در اين مقاله از ميان محورهاي ارتباط، به ديدگاه آن دو درباره پيام (شعر و سخن) گوينده (شاعر) و خواننده (مخاطب) پرداخته شده است. زيرا شاخه هاي اصلي ديدگاه آن دو را در اين عناصر مي توان جستجو نمود. هر دو شاعر براي سه محور مذکور ويژگي هاي خاصي را بيان کرده اند که بسيار به هم نزديک است. در اين مقاله ضمن بررسي ديدگاه هاي آن دو، به وسيله ترسيم جدول هايي به مقايسه آنها پرداخته شده است.

 نسخه قابل چاپ

ابوالفضل بيهقي، در جاي جاي تاريخش، هنگام بيان شگفتي و اعجاب خود در واقع و توضيفات مختلف با استفاده از جمله: «کس مانند آن ياد نداشت» و عبارات مشابه، خود و مخاطب را از توضيح بيشتر بي نياز مي کند. بررسي کاربر اين گونه جملات با بسامد زياد (حدود 50 مرتبه) نشان دهنده آن است که وي در چهار موضع از اين جملات استفاده کرده است: شادکامي ها و بزمها (%40)، توجيهات و خلعت ها (27%)، مهارت ها و کارداني ها (20%) بلاياي طبيعي و حوادث (13%). براي بيهقي مي توان اين اغراض را در کاربرد جملات مورد بحث مصور شد: کاربرد جملات در معني واقعي و حقيقي 32%، بي سابقه بودن موضع براي شخص بيهقي 17%، استفاده از اين جملات به عنوان يک تکيه کلام 12% و کاربرد اغراق آميز براي بزرگ نمايي 39% که در اين مقاله به تفصيل درباره آن گفتگو خواهد داشت. ذکر اين نکته مناسب است که بيشترين کاربرد را کاربردهاي اغراق آميز در بر مي گيرد و نشان دهنده تعلق خاطر خاص بيهقي به سلطان مسعود است که فاصله بين زمان وقايع و زمان نگارش کتاب نتوانسته است آن را بزدايد. از طرفي کاربرد جملات مورد نظر در معني واقعي نيز حکايت از تجملات و تکلفات دربار عزنوي، شادخواري ها و بزمهاي بي سابقه مسعود و درايت و کارداني رجال درباري به ويژه پدريان دارد.

 نسخه قابل چاپ

اين مقاله پژوهشي است درباره «نوستالژي (غم غربت) در شعر معاصر فارسي». اين موضوع به عنوان يکي از رفتارهاي ناخودآگاه فرد، در شعر دو تن از شاعران معاصر: «نيما يوشيج و مهدي اخوان ثالث» بررسي شده است. پس از ريشه شناسي و تعريف اين واژه با توجه به فرهنگ ها و بهره گيري از نظريه هاي روان شناسان، به عوامل ايجاد غربت اشاره و در ادامه ارتباط نوستالژي و خاطره بررسي گرديده است. در بخش خاطره فردي، به نوستالژي دوري از وطن به عنوان غم غربت و در بخش نوستالژي اجتماعي تحت عنوان «شاعران و خاطره جمعي» به دلتنگي شاعران براي اسطوره هاي ايران، با ذکر شواهدي شعري اشاره شده است.

 نسخه قابل چاپ

ابن فارض مصري يکي از بزرگ ترين شعراي ادب عرفاني است. او با سرودن خمريه اي به زبان نمادين توانست چنان عارفانه نابي پديد آورد که در ادبيات سمبليک جهان مانا و پايدار باقي بماند.
فضولي بغدادي نيز با سرودن ساقي نامه هايي به زبان فارسي و ترکي، ديدگاه عرفاني خود را با اشارات لطيف و ذوق انگيزي هاي ظريف و مضمون آفريني هاي تازه، به وضوح آشکار ساخت.
بررسي و مقايسه اين ساقي نامه ها، مضمون هاي مشترک و مفاهيم مشابه آن ها را آشکار مي کند، از جمله اينکه، هر دو با زبان رمزي از تجربيات عرفاني سراينده ها سرچشمه گرفته و با زبان نمادين، ويژگي هاي همساني براي باده بيان کرده اند. قدم باده، فرح زايي، شفابخشي، حيات بخشي، تهذيب اخلاق و ... از جمله اين همساني ها هستند. اينها مواردي هستند که نويسندگان در اين مقاله قصد بررسي و مقايسه آنها را دارند، تا از قبل اين مقايسه نتايج مورد نظر بدست آيد.

 نسخه قابل چاپ

ادبيات را به يک معنا و از منظري اجتماعي مي توان تجليات انديشه ها، روحيات، بيم ها، اميدها، خواست ها و به طور کلي ذهنيت هاي شايع و جاري در يک جامعه دانست. بر اساس همين تعريف، بازتاب و انعکاس انديشه شعوبي گري و در واکنش به آن ضد شعوبي گري به مثابه يک جريان اجتماعي را در قرون نخستين اسلامي مي توان در ادبيات عربيِ اين دوره جستجو نمود. گروهي از فرهيختگان شعوبيه از آنجا که فاقد ابزارهاي سياسي لازم جهت مبارزه عليه تفکر جاهلي برتري عرب بودند، به ناگزير يک نهضت ادبيِ برابري طلبانه را به راه انداختند تا با بهره گيري از اين ابزار کم خطر اما ماندگار و اثرگذار، علم اين مبارزه فرهنگي را همچنان افراشته نگاه دارند. در نقطه مقابل نيز گروهي از ادبا و خطباي عرب، با استفاده از همين ابزار به مقابله با اين نهضت ادبي شتافتند. اين کنش و واکنش ادبي، در نهايت موجب خلق آثار و قطعات نظم و نثر عربيِ ماندگاري شد. پژوهش پيش رو تلاش دارد با رويکردي تاريخي به تحليل اين کنش و واکنش ادبي و برخي از مهمترين نمودهاي آن در آثار ادبي اين دوره از تاريخ ادبيات عربي، بپردازد.

 نسخه قابل چاپ

واژه مقاومت و پايداري همواره با ظلم ستيزي عجين شده است و آن را تداعي مي کند. اگرچه ادبيات پايداري در طول تاريخ پيشينه اي طولاني دارد، ولي گسترش ظلم و بي عدالتي و تقويت انگيزه دفاع از حق در شکل گيري و احياي آن نقش داشته است. از اين رو ادبيات پايداري اختصاص به سرزمين خاصي ندارد. در هنگامه نبرد، شاعران که ادراکات فراحسي قوي تري دارند، با تلاشي گسترده به سرودن شعر هاي مهيج و تحريک احساسات خفته مردم مبادرت مي ورزند که افزون بر تاثير گذاري در حوادث و رويدادها به سود مردم سرزمينشان، آثار ادبي ماندگاري از خود بر جاي مي گذارند. يکي از شاعران عرب در عرصه شعر پايداري، ايليا ابو ماضي است. عشق به سرزمين مادري، توجه به فلسطين، اسطوره مقاومت، آزاديخواهي و پايداري در برابر ظلم، خوش بيني و ايجاد اميد و مبارزه با بي هويتي و غفلت مردم، از مهم ترين جلوه هاي ادبيات پايداري در شعر اوست. ما در اين نوشتار برآنيم تا با تبيين اين مولفه ها، به معرفي افکار ايليا ابوماضي به عنوان يک شاعر متعهد در عرصه ادبيات پايداري بپردازيم.

 نسخه قابل چاپ

«جريان سيال ذهن» يکي از شيوه هاي روايتي نوين و رايج در رمان است. اين شيوه از اين رو که ذهن راوي و شخصيت داستان را بازنمايي مي کند، در ميان شيوه هاي روايت جايگاه ويژه يي دارد. در جريان سيال ذهن خواننده به سخني گوش فرا نمي دهد، به ديگر سخن مخاطب واقع نمي شود، بلکه خود وارد حريم ذهن شخصيت مي شود، و «در انديشه او حضور مي يابد»، چنان که گويي افکار و انديشه هاي شخصيت مورد نظر در داستان، افکار و انديشه هاي خود اوست.
ثروت اباظه در برخي از رمان هايش اين شيوه را به اشکال گوناگون به کار گرفته است. وي در اين بهره گيري، شگردهاي خاصي دارد و ظرافت هايي را در هنر نويسندگي به نمايش گذاشته است. اين مقاله در پي بيان ماهيت جريان سيال ذهن و جايگاه آن در پيکره ي رمان هاي ثروت اباظه و روشن کردن روش او در به کارگيري اين شيوه و واکاوي ذهن شخصيت هاي داستان هاي او است.

ادبيات سخنان امام جعفر صادق (ع) در آکنده از اسرار بلاغت و قوت بيان است که در قالب موضوعات اجتماعي، اخلاقي، سياسي، اقتصادي و فلسفي تجلي يافته است. در اين مقاله ضمن بررسي ادبيات شيعي و نگاهي به ويژگي ادبيات در عصر صادقين، بارزترين ويژگي هاي انديشه ادبي امام صادق (ع) مورد بررسي قرار گرفته است و سعي شده احاديث امام (ع)، دعاها، مناظرات و گفتگوهاي خطابي آن حضرت به عنوان يک عمل ادبي ازنظر شکل و مضمون بررسي شود و معيارهاي فصاحت و بلاغت از ديدگاه امام (ع) تبيين گردد. در ادامه ضمن مطالعه جايگاه شعر در نزد امام (ع) و اهميت ادبيات متعهد از نگاه ايشان، نمونه هايي از شعرهاي حضرت نيز آورده شده و مورد تحليل قرار گرفته است. در نهايت مي توان گفت که ادبيات در دانشگاه بزرگ جعفري جايگاه ويژه اي داشته، به طوري که امام (ع) علاوه بر به کارگيري جنبه هاي بلاغت در سخنان خود و سرودن شعر، از تشويق شاعران نيز به سرودن شعرهاي متعهد غافل نبودند، تا جايي که شاعران تحت تاثيرسخنان امام (ع) قرار مي گرفتند.

 نسخه قابل چاپ