آیا فرشتگان گناه می کنند؟
ملائکه و فرشتگان موجودات بسیار شریف و لطیفی هستند که از هر گونه گناه و معصیت پاک و مبرا هستند. قرآن مقام آنان را بسیار گرامی داشته، حتى ایمان به ملائکه را در ردیف ایمان به خدا و انبیا و کتاب های آسمانى قرار داده است.[1]
ویژگی های فرشتگان
قرآن مجید ویژگی هاى آنها را چنین مىشمرد:
1, فرشتگان موجوداتى عاقل و با شعورند و بندگان گرامى خدا هستند.[2]
2, آنها سر بر فرمان خدا دارند و هرگز معصیت او نمىکنند.[3]
3, آنها پیوسته مشغول تسبیح و تقدیس خداوند هستند: ” فرشتگان تسبیح و حمد پروردگار خود را به جا مىآورند و براى کسانى که در زمین هستند استغفار مىکنند”.[4]
4, فرشتگان بدون استثنا به خاطر آفرینش آدم به سجده افتادند و آدم معلم آنها گشت.[5] این امر بیان گر این است که انسان به حسب استعداد تکامل، از آنها برتر و والاتر است.
5, آنها نه غذا مىخورند و نه آب مىنوشند و نه ازدواج دارند، چنان که در حدیثى از امام صادق (علیه السلام) مىخوانیم: “فرشتگان غذا نمىخورند و آب نمىنوشند و ازدواج نمىکنند، بلکه با نسیم عرش الهى زندهاند”.[6]
6, آنها نه خواب دارند نه سستى و غفلت چنان که امام على ع در حدیثى چنین مىفرماید: “در آنها نه سستى است، و نه غفلت، و نه عصیان … خواب بر آنها چیره نمىگردد و عقل آنها گرفتار سهو و نسیان نمىشود، بدن آنها به سستى نمىگراید، و در صلب پدران و رحم مادران قرار نمىگیرند”.[7]
7, آنها مقامات مختلف و مراتب متفاوت دارند، بعضى همیشه در رکوع اند و بعضى همیشه در سجودند.
“هر یک از ما مقام معلومى دارد، ما همواره صف کشیده منتظر فرمان او هستیم و پیوسته تسبیح او مىگوئیم”.[8]،[9]
اما آیا این موجودات شریف ،لطیف، معصوم نیز هستند یا نه؟
اگر چه فرشتگان از هر گونه گناه و معصیت پاک و مبرا هستند، اما آنان دارای مقام عصمت (به معنایی که در پیغمبران و امامان (علیه السلام) وجود دارد) نیستند
عصمت فرشتگان
عصمت در لغت به معنای نگه داشتن و مانع شدن است و در اصطلاح به حالت و ملکه نفسانی می گویند که انسان را از گناه و یا حتی خطا و اشتباه منع می کند.[10]
بنابراین، مقام عصمت یک ملکه نفسانی و حالت تقواى الهى است که به امداد پروردگار در پیامبران و امامان ایجاد مىشود. البته، این حالت، بدان معنا نیست که آنها نتوانند گناه کنند، بلکه صاحبان این ملکه نفسانی با این که دسترسی به گناه داشته و قدرت بر انجام آن نیز دارند با اختیار و انتخاب خود از گناه چشم مىپوشند و هرگز مرتکب معصیتی نمی شوند ، درست همانند یک طبیب بسیار آگاه که یک ماده بسیار سمى خطر ناکی را که به خطرات آن آگاه است را هرگز نمىخورد، با این که قدرت بر این کار دارد، اما آگاهی ها و مبادى فکرى و روحى او سبب مىشود که با میل و اراده خود از این کار چشم بپوشد.
باید توجه داشت که عصمت موهبت ویژهاى است که خداوند به خاطر مسئولیت سنگین رهبرى به پیغمبران و امامان (علیهم السلام) داده است. بنابراین، عصمت امتیازى است که بهره آن عاید همگان مىشود.[11]
با توجه به معنا و حقیقت عصمت باید گفت: اگر چه فرشتگان از هر گونه گناه و معصیت پاک و مبرا هستند، اما آنان دارای مقام عصمت (به معنایی که در پیغمبران و امامان (علیه السلام) وجود دارد) نیستند.
اگر در معنای عصمت توسعه داده شود و آن را به معنای عدم ارتکاب گناه به هر دلیل که باشد اعم از عدم توانایی بر انجام گناه بدانیم فرشتگان نیز معصوم اند؛ زیرا در آنها هیچ گونه میل و کششی نسبت به گناه و ارتکاب آن وجود ندارد و همیشه در حال تسبیح و تقدیس پروردگار خویش و امتثال دستورات او هستند.
ملائکه و فرشتگان موجودات بسیار شریف و لطیفی هستند که از هر گونه گناه و معصیت پاک و مبرا هستند. قرآن مقام آنان را بسیار گرامی داشته، حتى ایمان به ملائکه را در ردیف ایمان به خدا و انبیا و کتاب های آسمانى قرار داده است
دو مسأله پیرامون عصمت فرشتگان
در مورد عصمت فرشتگان در غیر دریافت و ابلاغ وحى، دو مسأله را مىتوان مطرح ساخت:
1. قرآن مجید در این باره مىفرماید: «عالِمُ الْغَیْبِ فَلا یُظْهِرُ عَلى غَیْبِهِ أَحَداً. إِلاّ مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُول فَإِنَّهُ یَسْلُكُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ رَصَداً. لِیَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسالاتِ رَبِّهِمْ وَ أَحاطَ بِما لَدَیْهِمْ وَ أَحْصى كُلَّ شَیْء عَدَداً». سوره جن، آیه 26-28.
2.«لِیَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَیِّنَة وَ یَحْیى مَنْ حَیَّ عَنْ بَیِّنَة». سوره انفال، آیه 42
3. سوره شعراء: آیه 193، سوره تكویر: آیه 21، سوره اعراف: آیه 68، سوره شعراء: آیات 107، 125، 143، 162، 178، سوره دخان: آیه 18، سوره تكویر: آیه 20، سوره نجم: آیه 5، سوره الحاقه: آیه 44-47، سوره جن: آیه 26-28.
یكى آنکه عصمت فرشتگان وحى، در آنچه مربوط به دریافت و رساندن وحى نیست، و دیگرى عصمت سایر فرشتگان كه ارتباطى با موضوع وحى ندارند مانند موكلین ارزاق و كتابت اعمال و قبض ارواح و...
اما مسائل مربوط به عصمت فرشتگان در غیردریافت و ابلاغ وحى، در صورتى بوسیله برهان عقلى، قابل حل است كه ماهیّت ملائكه، شناخته شود. ولى بحث درباره ماهیّت ایشان نه آسان است و نه متناسب با مباحث این بخش. از اینروى تنها به ذكر دو آیه شریفه از قرآن كریم كه دلالت بر عصمت ملائكه دارد بسنده مىكنیم : یكى آیه (27) از سوره انبیاء است كه مىفرماید: «بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ. لا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ» و دیگرى آیه (6) از سوره تحریم است كه مىفرماید: «لا یَعْصُونَ اللّهَ ما أَمَرَهُمْ وَ یَفْعَلُونَ ما یُۆْمَرُونَ». این دو آیه به صراحت، دلالت دارند بر اینكه ملائكه، بندگانى ارجمندند كه تنها به فرمان الهى كارشان را انجام مىدهند و هرگز از فرمان او سرپیچى نمىكنند، هر چند عمومیّت آیات، نسبت به همه فرشتگان، قابل بحث است.
چکیده :
ملائکه دارای مقام عصمت هستند که با مقام عصمت انبیاء و امامان متفاوت است . وصف آنان در قرآن و کلام معصومین دیده می شود . اما شناخت ماهیت آنان که در فهم دقیقتر مقام عصمت آنان لازم است برای ما آسان نیست .
پی نوشت ها :
[1] بقره، 285, “آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَیْهِ مِنْ رَبِّهِ وَ الْمُۆْمِنُونَ کُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَ مَلائِکَتِهِ وَ کُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ”؛ پیامبر اسلام به آنچه از سوى پروردگارش بر او نازل شده ایمان آورده، و مۆمنان نیز به خدا و فرشتگان او و کتاب ها و رسولانش همگى ایمان دارند.
[2] انبیاء 26، “بَلْ عِبادٌ مُکْرَمُونَ”.
[3] انبیاء 27، “لا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ”. تحریم، 6,
[4] شورى ، 5، “وَ الْمَلائِکَةُ یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ یَسْتَغْفِرُونَ لِمَنْ فِی الْأَرْضِ.
[5] بقره، 30- 34 .
[6] بحار الانوار، ج 59 ، ص 174،ح 4, “ان الملائکة لا یاکلون و لا یشربون و لا ینکحون و انما یعیشون بنسیم العرش”.
[7] بحار الانوار، ج 59، ص 175, “لیس فیهم فترة، و لا عندهم غفلة، و لا فیهم معصیة … لا یغشاهم نوم العیون و لا سهوا العقول، و لا فترة الأبدان، لم یسکنوا الاصلاب و لم تضمهم الارحام”.
[8] صافات 164- 166، “ما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ وَ إِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ وَ إِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ”.
[9] تفسیر نمونه، آیت الله مکارم شیرازی ،ج 18، ص 174- 176,
[10] مصباح یزدی، محمد تقی، اصول عقاید، ج 2، ص 121,
[11] تفسیر نمونه، آیت الله مکارم شیرازی ، ج 17، ص 304,
فرآوری: زهرا اجلال
بخش اعتقادات شیعه تبیان
