سکولاریسم در ایران

آیا جامعه ایران در حال حرکت به سمت سکولاریسم است و آیا ایرانیان عرفی‌تر می‌شوند و روش دین‌ورزی آنان تغییراتی اساسی رخ داده است؟

این پرسشی است که ماهنامه «مهرنامه» (شماره 20، صص242-247)، به تبیین و تحلیل آن پرداخته است و در چهار نوشتار جداگانه و به قلم و سخن چهار فرد در صدد پاسخ به آن بر آمده است. برآیند پاسخهای نوشتارهای این ماهنامه به این پرسش، «مثبت» است و اینکه اجمالا جامعه ایرانی روز به روز سکولارتر و پلورالیست‌تر می‌شود. نویسندگان مهرنامه برای این ادعای خود علائم و شواهدی را ارائه می‌کنند تا نشان دهند:

اولا روشهای دین‌داری در بین ایرانیان در حال تغییر است و مناسک و شعائر دینی به خصوص میان نسل جوان کمرنگ شده است.

ثانیا بر فرض اگر مورد اول نادیده گرفته شود، فرائض دینی که رنگ و بوی سیاسی دارند با کمترین استقبال اجتماعی رو به رو هستند، گر چه دین ممکن است در عرصه عمومی، حضور پرقدرت و تعیین کننده‌ای داشته باشد.

ثالثا در روش دین‌داری ایرانیان به سمت تكثرگرایی پیش می‌روند.

پیتر برگر جامعه‌شناسی است كه یك دهه از مدافعان سرسخت نظریه عرفی شدن بوده و آثار زیادی را از خود بر جای گذاشته است. رویكرد برگر به تحولات جهانی در زمینه دین و عرفی‌شدن، عمدتاً تحت تأثیر فضای حاكم بر جوامع علمی اروپایی و آمریكایی شكل گرفته است. تجربه‌های بعدی وی از سایر نقاط جهان، موجب تغییر نظریه وی شد

در نوشتار ابتدایی از این مقالات چهارگانه، آقای منصور فراستخواه با توجه به نظریه اینگلهارت (Ronald Inglehart) آورده است: «عرفی شدن فرایند جهانگیر در حال رشد و زیر پوست اکثر جوامع است... جامعه ما نیز از این روند عالمگیر مستثنا نیست». (صفحه 242) در باب سکولار شدن جوامع بشری آنچه نویسنده محترم مهرنامه بدان اشاره کرده است یکی از نظریات دانشمندان جامعه‌شناسی دین است در حالی كه امروزه برخی دیگر از جامعه‌شناسان نظری کاملا متفاوت با این نظریه داشته و در مورد «افول سکولاریسم» در جهان سخن می‌گویند. پیتر برگر (Peter Berger) از نامدارترین افراد این عده از جامعه‌شناسان دین است. «پیتر برگر جامعه‌شناسی است كه یك دهه از مدافعان سرسخت نظریه عرفی شدن بوده و آثار زیادی را از خود بر جای گذاشته است. رویكرد برگر به تحولات جهانی در زمینه دین و عرفی‌شدن، عمدتاً تحت تأثیر فضای حاكم بر جوامع علمی اروپایی و آمریكایی شكل گرفته است. تجربه‌های بعدی وی از سایر نقاط جهان، موجب تغییر نظریه وی شد. از جمله عواملی كه در تحول نظر پیتر برگر مۆثر بوده، می‌توان به سرزنده بودن دین و جریان‌هایی در جهان غیرغربی، ناتوانی نظریه‌های عرفی ازپاسخ‌گویی به پرسش‌های بنیادین بشر دربارة هستی، صداقت در پذیرش واقعیت‌های موجود،تركیب معرفتی و تأملات نظری برگر اشاره كرد». (فصلنامه علمی-تخصصی معرفت فرهنگی اجتماعی، سال اول، ش1، زمستان 1388، صص 145 ـ 178) در جامعه شناسی باید با واقعیتها روبرو شد و بر اساس آنچه كه هست حكم داد. «از این رو پیتر برگر در توجیه خیزش دینی در عرصه جهانی و تحلیل خاستگاه آن، دو احتمال را مطرح می‌نماید:

1. مدرنیته سعی دارد در قطعیاتی که مردم در طول تاریخ با آن زیسته و خو گرفته‌اند شبهه و شک ایجاد نماید. شک و شبهه در مورد قطعیات وضعیتی ناراحت کننده ایجاد می‌کند که بسیاری آن را غیر قابل تحمل می‌دانند و لذا حرکت‌های دینی که ادعای ارایه قطعیات به مردم را دارند مقبولیت عام می‌یابند.

2. جایگاه اجتماعی دیدگاه‌های صرفاً سکولار در میان نخبگان فرهنگی. بخش عمده‌ای از مردم که با این فرهنگ بیگانه بوده ولی نفوذ آن را احساس می‌کنند این دیدگاه‌ها را مردود می‌شمارند. بنابراین حرکت‌های دینی که رنگ و بوی ضد سکولار دارند در میان مردم مقبولیت می‌یابند هرچند افراد طرفدار این حرکت‌های دینی برخی اوقات از خاستگاهی کاملاً غیر دینی برخوردارند». (مجله راهبرد یاس، بهار 1385، ش5، بررسی انتقادی و تاریخی فرآیند و تز سکولاریزاسیون، حمیدیه، بهزاد)

آنچه برگر بدان تاکید دارد در برخی نخبگان ما به شدت ریشه دارد و به نظر نویسندگان این نوشتارهای مهرنامه، از جمله افرادی هستند که با همین نگاه جامعه ایران را مورد بررسی قرار داده و سکولار شدن آن را نتیجه‌گیری کرده‌اند!

آقای فراستخواه در اثبات ادعای خویش دو دلیل بیان می‌دارد: اول اینكه «گروههای در خور توجهی از مردم برای بسیاری از مسایل خودشان به منابع و مراجعی غیر از دین رجوع می‌کنند. امروزه دین‌دارترین قشرهای جامعه برای پاسخ خیلی چیزها به عقل مستقل بشری و به علم مراجعه می‌کنند». وی برای این دلیل خود این مثالها را می‌زند: از جمله رجوع مردم به روانشناس، جامعه شناس و اقتصاددان. وی می‌افزاید: «حتی زیارت هم که می‌روند خالی از اهداف تفریحی و دنیوی نیست مثلا در مشهد اگر به حرم می‌روند چندین برابر آن را با مکانهای خرید، رستوران، و انواع سرگرمیها و گردشها محشورند». دوم دلیل ایشان برداشتهای مختلف از دین در زمانهای گوناگون و نسلهای متفاوت است».

پیش فرض سکولار نویسنده و عدم آشنایی کافی وی با اسلام سبب شده وی اسلام و مسلمانی را منحصر در عبادت و مسجد نماید و به آن نگاهی همچون مسیحیت داشته باشد که دین را مخصوص سعادت اخروی می دانند و برای آن در دنیا کارکردی قایل نیستند. شهید مطهری که همچون سایر علمای اسلام قایل به دین حداکثری است در این رابط بیان می‌دارد: «همه‏جانبگى از جمله امتیازات اسلام نسبت به ادیان دیگر است، و به تعبیر درست‏تر از جمله ویژگیهاى صورت كامل و جامع دین خدا نسبت به صورتهاى ابتدایى، جامعیت و همه‏جانبگى است. منابع چهارگانه اسلامى كافى است كه علماى امت نظر اسلام را درباره هر موضوعى كشف نمایند. علماى اسلام هیچ موضوعى را به عنوان اینكه بلاتكلیف است تلقى نمى‏كنند». (مطهری، مرتضی، مجموعه ‏آثار، تهران، صدرا، ج‏2، ص242)

ادامه دارد ...

مهدی عامری

بخش اعتقادات شیعه تبیان

به رنگ سبز

سبز باشیم