تلاوت قرآن

فضیلت قرآن و تلاوت آن1

در عطش آب حیات
با این قلم‌های شكسته و كلمات بسیار محدودی كه ابزار اندیشه‌های ناتوان ماست، نوشتن و سخن گفتن پیرامون فضیلت قرآن، به مثابه كوشش برای جای دادن بحری پهناور و بی‌انتها، در كوزه‌ای كوچك و باریك است. و این امر نه سخت و دشوار كه امری محال و نشدنی است.
پس ما تشنگان اسیر سراب و گمشدگان كویر تفتیده زندگی، كه ذره ذره وجودمان در عطش قطره‌ای از آب حیات می‌سوزد، حدیث این دریای زلال و بیكران را، برای خود و برای همه تشنگان و سوختگان ره گم‌كرده، چگونه بیان كنیم؟
تنها طریق جستجو
بطور قطع و یقین، تنها طریق اینست كه ملتمسانه، در برابر محرمان اسرار الهی، اولیاء برگزیده و مقرّبان درگاه حق، حجج بالغه الهی، یعنی وجود اقدس پیامبر بزرگوار اسلام و اختران همیشه تابناك آسمان ولایت، ائمه معصومین ـ صلوات الله علیهم اجمعین ـ زانوی ادب زده، و شمه‌ای از فضیلت قرآن، عظیم‌ترین معجزه جاوید عالم امكان را، از لابلای احادیث این رازداران ذخائر الهی، جستجو و بیان كنیم، و به مصداق شعر زیبا و پرمعنای ملای رومی كه گفت:
آب دریا را اگر نتوان كشید هم بقدر تشنگی باید چشید
قطراتی از این بحر بی‌ساحل را در جان تشنه و ملتهب خود بریزیم، و عاشقانه طریق فلاح و رستگاری را در پیش گیریم. «انشاءالله».
برترین موجود خلقت
اولین حدیثی را كه زینت‌بخش این فصل می‌نمائیم، از پیامبر اكرم ـ صلی اللّه علیه و آله ـ می‌باشد كه فرمود: «قرآن از همه چیز جز خدا افضل است»[1]
پیامبر بزگوار در حدیثی دیگر، با یك قیاس بسیار مفهوم، اهمیت و عظمت قرآن را برای امت خویش، اینگونه بیان می‌فرمایند: «برتری قرآن بر سایر سخنان، مانند برتری خداوند است بر بندگانش»[2]
مژده رهائی
قرآن تنها كتابی است كه رستگاری انسان را در دو عالم تضمین می‌نماید. در دنیا چون مشعلی فروزان، انسان را از ظلمات جهل و نادانی رهائی می‌بخشد، و در سرای دیگر، محبوب حضرت پروردگار می‌نماید. مژده رهائی و نجات را در حدیث قرآن ناطق و مولای پرهیزكاران حضرت علی ـ علیه السلام ـ دریابیم و حلاوت آنرا در تمام وجودمان احساس نمائیم: «قرآن بخوانید و آن را از بر كنید «حفظ كنید»، زیرا كه خدای متعال قلبی را كه قرآن را فرا گرفته و دریافته باشد عذاب نمی‌كند»[3]
بر قله رفیع عزت
پروردگار عالم كه پیامبر عظیم الشأن اسلام را خاتم و اشرف پیامبران خود قرار داد، به تبع آن، امت اسلامی را اشرف امت‌های دیگر قرار داد، و از آنجا كه فرمود: «عزت مخصوص خدا و رسول و مؤمنین است»[4]
قرآن را وسیله‌ای برای تعالی مسلمانان قرار داد، تا با تمسك به آن، قله‌های رفیع عزت و سرافرازی و كمال را فتح نمایند.
«قرآن طناب ناگسستنی و پویای الهی است كه از منشاء عزت و حكمت آویخته شده است. اگر امت به این طناب آویخته دسترسی پیدا كند، خود این طناب او را نگاه می‌دارد و بالا می‌برد. و اگر امت كمی بكوشد و حركت كند و به این طناب مرتبط گردد، رفیع خواهد شد، زیرا این طناب دائماً در تنزل و ترّقی است»[5]
پنجمین پیشوای راستین ما حضرت امام باقر ـ علیه السلام ـ ، نقش قرآن را در زندگی، این چنین توصیف فرمودند: «قرآن همانند دو اختر فروزان آسمان (خورشید و ماه) صحنه زندگی انسان‌ها را روشن می‌نماید»[6]
كتاب شفابخش
قرآن عصاره جهان هستی است. قرآن تنها پیكی است كه اسرار عالم هستی را به انسان می‌رساند. و قرآن، آری قرآن، این كتاب خدا و این معجزه جاوید پیامبر اسلام، «شفاء» است.
«وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَ رَحْمَهٌ لِلْمُؤْمِنِینَ» «و ما آنچه از قرآن فرستیم، شفای دل و رحمت الهی برای مؤمنان است»[7]
«شفاء ظریف‌ترین و دقیق‌ترین تعبیر درباره قرآن كریم، از نظر درمان بیماری‌های قلب و نفس است. زیرا دوا ممكن است اثر نكند اما شفاء چون درمان محض است لذا ممكن نیست اثر نكند. دوا و شفاء را می‌توان به چراغ و نور تشبیه كرد. چراغ را ممكن است خاموش نمود، ولی نور چون در ذاتش روشنائی است، دیگر امكان ندارد كه از بین برود.»[8]
قرآن از دیدگاه پیامبر (ص)
این فصل را با ذكر حدیثی بلند از سید رسولان خدا حضرت محمد ـ صلی اللّه علیه و آله ـ به پایان می‌بریم. حدیثی كه نه یكبار و نه ده بار كه همواره باید مضمون تفكرات خداجویانه ما باشد. همان تفكرات راهگشائی كه فرمودند ساعتی از آن، برتر از هزار سال عبادت است.
چرا كه پیامبر عزیز، در این حدیث مفصل، بسیاری از فضیلت‌های قرآن را متذكر شده‌اند. و براستی اگر معرفتی در وجود ما باشد. همین یك حدیث، آری فقط درك این حدیث، كافیست كه دل‌های رمیده ما، با كتاب قرآن، از در آشتی درآیند:
«همانا قرآن، نور آشكار و ریسمان محكم و شفابخش از بیماری‌ها و بزرگترین فضیلت و سعادت است. كسی كه از قرآن نور و راهنمائی بخواهد، او را نورانیت می‌دهد. كسی كه كارهای خود را با قرآن منطبق سازد، خدا او را از لغزش‌ها حفظ خواهد كرد. كسی كه به قرآن تمسك جوید، خدا دست او را گرفته و نجات خواهد داد. كسی كه از احكام قرآن جدا نشود، خدا به او رفعت خواهد داد. كسی كه از قرآن شفاء بخواهد، به او شفاء خواهد داد. كسی كه دستور قرآن را برتمایلات خود و بر هر چیز دیگر مقدم بدارد، خدا او را هدایت خواهد كرد. كسی كه هدایت را جز در سایه قرآن بیابد، خدا او را گمراه خواهد كرد. كسی كه قرآن را شعار و شیوه خود قرار دهد، خدا او را سعادتمند خواهد كرد. و كسی كه قرآن را مقتدا و رهبر و نقطه اتكاء خود قرار دهد، خداوند او را در بهشت نعیم منزل خواهد داد»[9]
دستور پیامبر (ص) برای رهائی از ظلمت
انسان، در مسیر زندگی خود، همواره در كمین آشوب و فتنه و گمراهی قرار دارد. و گه‌گاه محیط زندگی، آنچنان تیره و تار می‌گردد كه همه راه‌های گریز، مسدود و از نظرها پنهان می‌ماند.
مروری كوتاه، بر تاریخ زندگانی پرحادثه انسان، از ابتدا تا كنون، گواه این مطلب است كه ظلمت‌های ترسناك و خفقان‌های كشنده، در همه اعصار و قرون، و در همه مكان‌ها، انسان ضعیف النفس را به ستوه آورده است.
پیامبر بزرگوار اسلام (ص)، با آگاهی از این واقعه مستمر، برای نجات امت خویش، منشور پاینده‌ای را صادر می‌فرمایند، كه پشتیبان و ضامن آن، قدرت لایزال الهی است.
«هرگاه فتنه‌ها به شما روی آورد، و محیط جامعه مانند شب تاریك، سیاه گردد، پس بر شما باد تمسك به قرآن»[10] چرا كه رمز رهائی از هر بن‌بست و طریق گریز از هر ظلمت، در این كتاب عظیم و عزیز آسمانی، نهفته است.
عصر ظلمت و ذلت
در ظلمانی‌ترین عصر تاریخ، انسان عنان گسیخته و خسران‌زده، با قلبی بیمار و چشمانی بسته، و حالتی پریشان و وحشت‌زده، آخرین گام‌هایش را بسوی پرتگاه ذلت و حقارت برمی‌داشت...
هر دری بسته، هر دیواری بلند، و هر كوره راه، سرانجام به بن‌بست غم‌انگیزی منتهی می‌شد. اگر هم بطور اتفاق، شعله شمعی برافرخته می‌شد، طوفان زشتی‌ها و پلیدی‌ها، آنرا بی‌رحمانه خاموش می‌كرد، و دقایقی بعد، باقیمانده نیم‌سوخته آن، در زیر تلی از شن و خاك نسیان و جهالت، مدفون می‌گشت... اگر زمزمه‌ای بگوش می‌رسید، زمزمه فریب و خدعه و نیرنگ بود، و...
انفجاری در سكوت
در آن عصر جهالت و آشوب و عصیان، و در آن شوره‌زار تلخ، كه امید به رویش جوانه‌های پاكی و صداقت، انتظاری بود كشنده و عبث، ناگهان انفجاری در سكوت به وقوع پیوست، آسمان شكاف برداشت، و یكباره دریائی از رحمت و بركت و نور، و بر كویر زندگی جاری گشت... و این فریاد از عالم قدس طنین‌انداز شد كه هان ای انسان! ای گمگشته خسران‌زده! لحظه‌ای درنگ و تدبّر، كه سند رهائی و نجات، از عالم ملكوت، بسویت فرستاده شد: «كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَیْكَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ إِلی صِراطِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ»[11]
بدینسان قرآن چون بارقه‌ای آسمانی، ظلمت مرگبار انسانیت را روشن ساخت، و از هر آیه روزنه‌ای و از هر سوره دری به سوی رحمت بیكران الهی گشوده شد.
و به انسان، آری انسان حقیر و خاكی، این لیاقت و شایستگی عطا شد تا بدون هیچ حاجب و واسطه‌ای، با حضرت رب العرش به گفتگو بپردازد و انس پیدا كند، و بر شاهبال عزّت و كمال، تا اعلی علیّین صعود نماید، وه كه چه سعادت و چه فیضی!
قرآن از زبان محرمان درگاه
حال، صفحه دل را از همه اغیار خالی نموده، سراپا گوش و هوش می‌شویم تا محرمان درگاه و كلیدداران گنج‌های الهی، از فضیلت تلاوت قرآن، برایمان سخن بگویند. سلام و صلوات بی‌شمار حق نثارتان باد.
پیامبر رحمت و حبیب خدا حضرت محمد ـ صلی اللّه علیه و آله و سلّم ـ فرمودند: «اگر می‌خواهید كه: همچون سعادتمندان زندگی كنید، و همچنین شهیدان از دنیا بروید، و در روز حسرت نجات یابید، و در روز گرمای سخت سایبانی داشته باشید، و در روز گمراهی بر راه راست بروید، قرآن را بخوانید كه: كلام رحمان است، و حِرزی در برابر شیطان، و سبب سنگینی ترازوی اعمال»[12]
آخرین زمزمه‌های ما
دومین حدیث را از مولای پرهیزكاران و اولین اختر تابناك آسمان ولایت امام علی ـ علیه السلام ـ نقل می‌كنیم.
در این حدیث شریف، آن امام همام، به نكته بسیار حساس و ظریفی اشاره می‌فرمایند، كه هرچه دركنار آن تأمل و تدّبر نمائیم، باز هم كم است.

[1] . مستدرك، ج 1.
[2] . جامع الاخبار، به نقل از مستدرك الوسائل.
[3] . بحار، ج 92، به نقل از الحیاه.
[4] . سوره منافقون، آیه 8.
[5] . تفسیر موضوعی قرآن، ج 3، آیت الله جوادی آملی.
[6] . بحار، ج 89.
[7] . سوره الاسراء، آیه 82.
[8] . آیت الله جوادی آملی، به نقل از پاسدار اسلام، ش 41.
[9] . بحار، ج 92، ص 31.
[10] . كافی، ج 2.
[11] . سوره ابراهیم، آیه 1.
[12] . بحار، جلد 92، به نقل از الحیاه.

فضیلت قرآن و تلاوت آن2

اين نكتة مهم كه چه بسا هرگز به ياد آن نبوده‌ايم، توجّه به آخرين زمزمه‌هاي ما، در آخرين لحظه‌هاي زندگي ماست. و اينكه ما در آن لحظه‌هاي غم‌انگيز بريدن از دنيا، چه بگوئيم، و با چه ذكري از آخرين پل زندگي و مرگ بگذريم؟!
«چه خوب است كه همة سخن شما ذكر خدا و قرائت قرآن باشد، كه چون از پيامبر (ص) پرسيدند: در نزد خدا كدام عمل برتر است؟ فرمود: «قرائت قرآن، و اينكه تو در حالي بميري كه زبانت به ذكر خدا مشغول باشد»[1]
با ديدن اين حديث، آرزوئي در وجود من شكفت، كه به يقين آرزوي دل همگي شما عزيزاني است كه حال مشغول مطالعه اين كتاب هستيد.
ما كه نمي‌دانيم مرگ ما چه روزي فرا خواهد رسيد، و ما درچه حالتي دعوت حق را لبيك اجابت خواهيم گفت! آيا روزها و ساعت‌هاي زيادي در بستر بيماري مي‌افتيم؟ آيا بر اثر يك تصادف ناگهاني، در چند لحظه، دفتر زندگي ما بسته مي‌شود؟ و يا اينكه به گونه‌اي ديگر، شربت تلخ مرگ را خواهيم چشيد...
اما اگر به ما اين فرصت استثنائي را خواهند داد، يا بهتر بگوئيم اين توفيق بزرگ را عطا خواهند فرمود كه لااقل چند دقيقه قبل از جان دادن، به ما الهام شود كه شمارش معكوس آغاز شده و اين آخرين نفس‌هاي زندگي است، چه زيبا و پرشكوه است كه به دعا از پروردگار مهربان بخواهيم كه در آن لحظه‌هاي جان كندن، بجاي حسرت دل بريدن از همسر و فرزندان و خويشان، و همة آنچه كه علائق زندگي ماست، به ياد اين حديث آقا و مولايمان بيفتيم و ترنم آخرين حركت لب‌هايمان، اين آيه از كتاب خدا باشد:
«رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِياً يُنادِي لِلْإِيمانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَ‏آمَنَّا رَبَّنا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَ كَفِّرْ عَنَّا سَيِّئاتِنا وَ تَوَفَّنا مَعَ الْأَبْرارِ»[2]
«پروردگارا! ما چون صداي منادئي كه خلق را به ايمان مي‌خواند شنيديم، اجابت كرديم و ايمان آورديم. پروردگارا! از گناهان ما درگذر و زشتي كردار ما بپوشان، و هنگام جان سپردن ما را با نيكان محشور گردان.»
لحظه‌اي درنگ و تأمل
خوب، مطمئن هستم كه تمامي شما عزيزان خواننده، در چند لحظه پيش، با تجسم پايان دقايق زندگي مشتاقانه آرزو نموديد كه آخرين زمزمه‎هاي زندگي شما نيز، تلاوت آيه‌اي از قرآن كريم باشد و انشاءالله براي شما عاشقان قرآن چنين خواهد شد. اما...
اما اي عزيزان لحظه‌اي درنگ!
كسيكه در طول زندگي چندين سالة خويش، لب‌هايش كمتر به ترنم اين آيات مشغول بوده، و به تلفظ عاشقانة اين كلمات مقدس عادت نكرده، و كسيكه با كلام خدا انس پيدا ننموده است، در آن لحظه‌هاي هيبت، كه انسان نه دست و پايش كه زبان و كلامش، و همه چيزش را گم مي‌كند، شايد محال باشد كه بتواند زبانش را به تلفظ آيات الهي بچرخاند، پس چه بايد كرد؟
بدون هيچ ترديدي، تنها راه نجات اينست كه از همين حالا، آري همين حالا، دوستي عميق خود را با كتاب خدا آغاز نمائيم، پيوسته و در همه حال، آيات قرآن را عاشقانه زمزمه كنيم، تا زبان و دهان و لب‌هايمان، به تلاوت قرآن خو بگيرند، كه تا رسيدن به آخرين لحظه‌هاي زندگي، فرصت چنداني باقي نمانده است.
ضرورت حياتي عبادت
اگر براستي طالب رسيدن به فلاح و رستگاري ابدي هستيم، اگر تصميم داريم كه از مرتبة ناقص خود، به آن مرتبه‌اي كه لايق ماست برسيم، اگر قصد تقرّب و نزديك شدن به صفات نيكوي الهي را داريم، و در يك كلام، اگر مي‌خواهيم كه پيامبرگونه بشويم، بايد عبادت مخلصانه را، بعنوان يك ضرورت حياتي، در زندگي روزمرة خود، صادقانه بپذيريم، و عاشقانه به آن بپردازيم...
و براي اينكه سريع‌تر به اين هدف مقدس برسيم، چون هميشه، چشم به لبان مبارك پيامبر رحمت و داناي اسرار الهي، حضرت ختمي مرتبت (ص) مي‌دوزيم و با جان و دل، كلام آسمانيش را مي‌پذيريم: «بالاترين عبادت‌ها، قرائت قرآن است»[3]

[1] . بحار، جلد 92، به نقل از الحياة.
[2] . سورة آل عمران، آيه 193.
[3] . مجمع البيان، ج 1، به نقل از قرآن در احاديث اسلامي.

درجات قاریان قرآن

مراتب قاریان قرآن
قاریان قرآن، بر حسب خلوص، تدبر، تأثیر پذیری و خضوعشان (نسبت به قرآن) در مراتب و درجات متفاوتی قرار دارند. بزرگان علم اخلاق و عرفان، از جمله ملا محسن فیض كاشانی و ملا احمد نراقی، برای تلاوت كنندگان قرآن، سه درجه و مرتبه در نظر گرفته و متذكر شده‎اند كه یكی از آداب تلاوت، سعی در ترقی و رسیدن به درجات بالاتر است.
مرتبه‌ اول: قاری خود را در حالتی تصور كند كه گویا در برابر پروردگار ایستاده و به تلاوت قرآن مشغول است، وخدای تعالی باو نظر می‌كند و كلام او را می‌شنود. بدیهی است حال چنین بنده‌ای كه خود را در حضور مولا می‌بیند، حال تضرع و زاری و ناله است.
مرتبه دوم: قاری چنان در قلب خود مشاهده نماید كه گویا خداوند بزرگ او را مورد الطاف بی‌پایان خویش قرار داده، و به او امر و نهی می‌كند. وظیفه قاری در چنین حالت، خوف و شرمساری و سراپا گوش شدن است.
مرتبه سوم: قاری حتی ذره‌ای متوجه خود و تلاوت خود نباشد، و تمام هوش و حواس او متوجه صاحب كلام باشد. بطوریكه گویا غرق در مشاهده جمال بی‌همتای اوست. بنابرقول بزرگان یاد شده،[1] مرتبه‌ اول و دوم درجه اصحاب یمین، و مرتبه سوم درجه مقربین و صدیقین، و خارج از این مراتب، درجه غافلین است.
حالات معصومین ـ علیه السلام ـ به هنگام تلاوت
در سیره اهل بیت عصمت و طهارت ـ علیهم السلام ـ ، به موارد زیادی اشاره شده است كه آن برگزیدگان خدا، به هنگام تلاوت قرآن، جز جمال زیبا و كلام شیرین دوست، چیز دیگری را نمی‌دیده و نمی‌شنیدند. «نقل است كه حضرت امام جعفر صادق ـ علیه السلام ـ مشغول نماز بودند كه یكباره حالت خاصی به ایشان دست داد و مدهوش بر زمین افتادند.
وقتی آن حضرت بهوش آمدند، علت آن حالت را پرسیدند. فرمودند آیه‌ای را با زبان قلبم آنقدر تكرار كردم كه گویا آنرا از صاحب كلام شنیدم. اندامم تاب دیدن قدرت او را نیاورد، و از خود بیخود شدم.»[2]
بسیاری از عالمان ربانی و مؤمنان زاهد نیز، به هنگام تلاوت قرآن، به حالات خاصی می‌رسند، كه در این‌باره نقل قول بسیار است. «یكی از حكماء گفته: من همواره به تلاوت قرآن مشغول بودم ولی شیرینی از آن احساس نمی‌كردم. تا اینكه روزی چنان تلاوت می‌كردم كه گویا می‌شنیدم كه نبی‌اكرم (ص) آنرا بر یارانش تلاوت می‌فرماید.
آنگاه از این مقام هم قدم فراتر گزاردم، و هنگام تلاوت چنان بود كه گوئی از جبرئیل می‌شنیدم كه بر پیغمبر (ص) تلقین می‌كند. سپس خداوند متعال مرا به این مقام رسانیده كه گویا آیات شریفه را از متكلم آن استماع می‌كنم، و چنان لذت می‌برم كه از وصفش عاجزم»[3]
مراتب قاریان در روز قیامت
به استناد احادیثی كه در كتاب‌های معتبر ذكر گردیده، در روز قیامت نیز، قاریان قرآن، بر حسب مقدار آیاتی كه تلاوت می‌نمایند، در مراتب و درجات متفاوتی قرار می‌گیرند.
ششمین نیّر فروزان برج امامت و عصمت، امام صادق ـ علیه السلام ـ فرمود: «بر شما باد به تلاوت قرآن، زیرا كه درجات بهشت مساوی است با عدد آیات قرآن. و روز قیامت به قاری قرآن گفته می‌شود كه بخوان و بالا برو، و او هر آیه كه می‌خواند یك درجه بالا می‌رود.»[4]
از امیرمؤمنان علی ـ علیه السلام ـ نقل است كه فرمودند: «به قاری قرآن گفته می‌شود بخوان و بالا رو، و آن را به تأنی بخوان همچنان‌كه در دنیا آنرا به تأنی می‌خواندی. همانا عظمت مقام و درجه تو، در آخرین آیه‌ایست كه می‌خوانی.»[5]
دسته‌بندی قاریان قرآن
در روایتی كه از پنجمین امام معصوم حضرت باقر ـ علیه السلام ـ به ما رسیده است، ایشان قاریان قرآن را به سه دسته تقسیم نموده و انگیزه هركدام را بیان فرموده‌اند:
«قاریان قرآن سه دسته‌اند: اول ـ كسانی كه قرائت قرآن را وسیله امرار معاش و تقرب به ملوك و فزون طلبی نسبت به مردم قرار داده‌اند. دوم ـ كسانی كه قرآن را می‌خوانند، و فقط حروف آنرا گرفته و حدود آنرا ضایع كرده‌اند. خداوند امثال آنها را زیاد نكند. سوم ـ كسانی كه قرآن را تلاوت می‌كنند، و با دستورات شفابخش آن، بیماری‌های قلبی و فكری خود را درمان می‌كنند. شب‌ها با تلاوت قرآن مأنوس هستند و روزها در صحنه‌های زندگی از آنها الهام می‌گیرند، و بخاطر انس با قرآن، پهلو از رختخواب ناز تهی می‌كنند. پس خداوند به بركت این گروه از حاملان معارف قرآن، بلا را از اجتماعات دور می‌كند، و به خاطر آنان باران رحمت خود را فرود می‎آورد. بخدا قسم كه این دسته در جامعه، از كبریت احمر كمیاب‌ترند».[6]

[1] . در كتاب‌های ارزنده «معراج السعاده» و «حقایق».
[2] . و حقایق، تألیف ملا محسن فیض كاشانی.
[3] . و حقایق، تألیف ملا محسن فیض كاشانی.
[4] . وسائل، ج 2، به نقل از قرآن در احادیث اسلامی.
[5] . مجمع البیان، ج 1، ص 30.
[6] . كافی، ج 2، به نقل از قرآن در احادیث اسلامی.

ثواب قرائت قرآن كریم

حضرت امام محمد باقر ـ علیه السّلام ـ فرمود: «قرآن را بیاموزید زیرا قرآن در بهترین صورت‌ها كه مردم دیده‌اند روز قیامت بیاید و مردم در یكصد و بیست هزار صف هستند، كه هشتاد هزار آن صف‌ها از امت محمد ـ صلّی الله علیه و آله ـ است و چهل هزار صف از امت‌های دیگر، پس به صورت مردی در برابر صف مسلمانان در آید و آنها به وی نظر كنند و گویند: «معبودی جز خدای بردبار و كریم نیست، همانا این مردی از مسلمانان است كه به سیما و صفت، او را بشناسیم جز این‌كه او درباره قرآن كوشاتر از ما بوده و از این رو درخشندگی و زیبایی و روشنی بیشتری به او داده شده كه به ما داده نشده و سپس از آنها بگذرد تا در صف شهیدان قرار بگیرد، شهداء به او نظر كنند و گویند: معبودی جز خدای پروردگار مهربان نیست، این مرد از شهیدان است كه ما او را به سیما و صفت شناسیم، جز این‌كه او از شهیدان در دریاست و از اینجا به او زیبایی و برتری داده‌اند و به ما نداده‌اند، فرمود: بگذرد تا به صورت شهیدی در برابر صف شهیدان دریا برسد، پس آنان به او نگاه كنند و شگفت آنها بسیار گردد و گویند: این از شهیدان در دریاست كه ما او را به علامت و صفت بشناسیم جز این‌كه آن جزیره كه این مرد در آن شهید شده هولناك‌تر از جزیره‌ای است كه ما در آن گرفتار شدیم.
روی این جهت است كه به او درخشندگی و زیبایی و روشنی بیشتری از ما داده‌اند، پس از آنان بگذرد تا به صف پیامبران و مرسلین برسد، در صورت یك پیامبر مرسل، پس پیامبران به او نگاه كنند و تعجبشان بیشتر گردد.
و گویند: براستی این پیامبر مرسلی است كه ما او را به نشانی و وصفش می‌شناسم جز این‌كه به او برتری بسیاری داده شده است. پس همگی پیامبران گرد آیند و خدمت رسول خدا آیند و از او پرسند و گویند: ای محمد ـ صلّی الله علیه و آله ـ این كیست؟!
فرماید: آیا او را نمی‌شناسید؟ گویند: ما او را نشناسیم، او از آنهایی است كه خدا بر او خشم نكرده است.
پس رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله ـ می‌فرماید: «این حجت خدا بر مردم است. پس سلام كند و بگذرد تا به صف فرشتگان برسد به صورت فرشته‌ای، پس فرشتگان به او نظر كنند و سخت در شگفت روند و چون برتری او را ببینند بر آنها گران آید و گویند: پروردگار ما، این بنده‌ای از فرشتگان است كه او را به نشانی و وصفش بشناسیم جز این‌كه او از نظر مقام و مرتبه نزدیك‌ترین فرشتگان است نزد خدای ـ عزّوجل ـ و از این نظر نور و جمالی دارد كه ما نداریم.
پس بگذرد تا به درگاه ربّ ـ تبارك و تعالی ـ رسد و پای عرش به سجده افتد، خدای او را ندا كند: ای حجت من در زمین و ای سخن راست و گویایم! سر بردار و بخواه تا به تو داده شود و شفاعت كن، تا شفاعتت پذیرفته شود، پس سر بردارد و خدای به او فرماید: بندگان مرا چگونه دیدی؟
عرض كند: بار پروردگارا، برخی از ایشان مرا نگهداری كردند و محفوظ داشتند و چیزی از مرا ضایع نكردند و برخی از ایشان مرا ضایع كردند و حق مرا سبك شمردند و مرا تكذیب كردند، با این‌كه من حجت تو بر تمامی بندگانت بودم.
پس خدای ـ تبارك و تعالی ـ فرماید: به عزت و جلال خودم و مكانت والایم سوگند! امروز بهترین ثواب را به تو بدهم و دردناك‌ترین كیفر را به خاطر تو بدهم. قرآن به صورت مردی رنگ پریده و متغیر كه اهل محشر او را ببینند درآمده و به مردی از شیعیان كه او را می‌شناخته می‌گوید: ای بنده خدا من تو را می‌شناسم پس بدان منم كه تو را به شب بیداری كشیدم و در زندگیت تو را به تعب می‌افكندم، درباره من ناهنجار شنیدی و رانده در گفتار شدی، آگاه باش كه همانا هر تاجری سود خود را دریافت كند و من امروز پشتیبان و پشت سر تو هستم و گوید: پروردگارا بنده توست و تو به او داناتری كه رنجش درباره من بود و مواظب بر من، به خاطر من با دشمنانم دشمنی می‌كرد و دوستی و خشمش درباره من بود.
پس خدای ـ عزّوجلّ ـ فرماید: بنده‌ام را وارد بهشتم كنید و از جامه‌های بهشتی به او بپوشانید و تاج بر سرش نهید و چون با او چنین كنند او را به قرآن نشان دهند و گویند: آیا به آن چه درباره دوستت رفتار شده خشنود شدی؟ گوید: بار پروردگارا! من اینان را كم شمرم، خیر را درباره‌اشاره افزون كن!
خداوند فرماید: به عزت و جلال و ارتفاع مقامم سوگند امروز به او و هر كه در پایه اوست پنج چیز دهم. آگاه باش! كه ایشان جوانانی باشند كه پیر نشوند، تندرستانی باشند كه بیمار نگردند و توانگرانی باشند كه ندار نشوند و خرسندانی باشند كه غمگین نشوند و زنده‌هایی باشند كه نمی‌میرند.»[1]
امام صادق ـ علیه السّلام ـ فرمود: «همانا این قرآن كتابی است كه در آن جایگاه نور هدایت و چراغ‌های شب تار است. پس شخص تیزبین باید كه در آن دقت كند و برای پرتواش نظر خویش را بگشاید، زیرا كه اندیشیدن زندگانی دل بینا است، چنانچه آن‌كه جویای روشنی است در تاریكی‌ها به سبب نور راه پیماید.»[2]
رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله ـ فرمود: قرآن راهنمای گمراهی است و بینائی از هر كوری است و سبب گذشت از لغزش‌هاست و روشنی در هر تاریكی و در پیشامدها پرتویی است و نگاهدارانده از هر هلاكتی است و (ره) جویی در هر گمراهی و بیان كننده هر فتنه و اشتباهی است و انسانی را از دنیا به آخرت رساند و در آن است كمال دین شما، و هیچ كس از قرآن روی‌گردان نشود جز به سوی دوزخ.»[3]
حضرت علی ـ علیه السّلام ـ در فضل قرآن چنین می‌فرماید: «اگر همه مردم كه مابین مشرق و مغرب هستند بمیرند، من از تنهایی هراس نكنم، پس از آن‌كه قرآن با من باشد.» و آن حضرت شیوه‌اش این بود كه هرگاه «مالك یوم الدین» را می‌خواند، آن قدر آن را تكرار می‌كرد كه نزدیك بود بمیرد.[4]
امام صادق ـ علیه السّلام ـ فرموده‌اند: «رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله ـ فرموده است: همانا اهل قرآن در بلندترین درجات آدمیان است به جز پیامبران و مرسلین، پس حقوق اهل قرآن را اندك و كم مشمارید، زیرا برای ایشان از طرف خدای عزیز و جبار، مقام بلندی است.»[5]
امام صادق ـ علیه السّلام ـ در مورد فضیلت قاری قرآن می‌فرماید: «هر كه در حال جوانی قرآن بخواند و با ایمان باشد، قرآن با گوشت و خونش می‌آمیزد و خدای ـ عزّوجلّ ـ او را با فرشتگان پیغام برنده و نیك رفتارش رفیق كند و قرآن برای او در روز قیامت پرده و مانعی از آتش باشد و گوید: بار پروردگارا هر كارگری به مزد كار خویشتن رسیده جز كارگر من، پس گرامی‌ترین عطایای خود را به او برسان. فرمود: پس خدای عزیز و جبار دو جامه از جامه‌های بهشتی به او بپوشاند و بر سرش تاج كرامت نهاده شود، پس به قرآن گرفته شود: آیا ما تو را درباره این شخص خشنود كردیم؟ قرآن گوید: بار پروردگارا من برتر از این درباره او میل داشتم. پس نامه امان از دوزخ را به دست راستش دهند و فرمان جاویدان ماندن در بهشت را در دست چپش گذارند و وارد بهشت شود، پس به او گفته شود: بخوان قرآن را و یك درجه بالا برو، پس به قرآن گویند: آیا خشنود شدی؟ گوید: آری. حضرت فرمود: هر كس قرآن بسیار بخواند و با این‌كه حفظ آن بر او دشوار است آن را به ذهن خویش بسپارد، خدای ـ عزّوجلّ ـ دوبار پاداش آن را به او بدهد.»[6]
ابان بن تغلب از امام صادق ـ علیه السّلام ـ روایت می‌كند كه فرمود: «مردم روایات چهار گونه هستند، من عرض كردم: فدایت شوم آنها كیانند؟ فرمود: یكی مردی كه ایمان دارد ولی قرآن به او داده نشده و دیگر مردی كه قرآن را دارد ولی ایمان ندارد، سوم مردی كه هم قرآن را به او داده‌اند و هم ایمان را و چهارم مردی كه نه قرآن را داراست و نه ایمان را. عرض كردم: قربانت گردم، برای من حال اینها را بیان و شرح فرمایید، فرمود: اما آنكه ایمان دارد ولی قرآن بدو داده نشده چون میوه است كه مزه‌اش شیرین است ولی بو ندارد و اما آن كس كه قرآن را داراست ولی ایمان ندارد چون برگ درخت مو است كه بویش خوش است ولی مزه تلخ دارد و اما آن كس كه هم قرآن را داراست و هم ایمان دارد چون ترنج است كه هم خوشبو است و هم خوش مزه ولی آن كس كه نه قرآن به او داده شده و نه ایمان، مانند هندوانه ابوجهل است كه بو ندارد و مزه‌اش نیز تلخ است.»[7]
حضرت امام صادق ـ علیه السّلام ـ فرمودند: «رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله ـ فرمود: حاملین قرآن، نمایندگان و سرپرستان اهل بهشتند و مجتهدان جلوداران اهل بهشتند و پیامبران آقایان اهل بهشتند.»[8]
یعقوب احمر گوید: «به حضرت صادق ـ علیه السّلام ـ عرض كردم: قدایت شوم، من قرآن را خواندم ولی از ذهنم رفته است. دعا كنید خداوند آن را به من بیاموزد. گوید: آن حضرت از این مطلب كه من خدمتش گفتم ناراحت شد و فرمود: خداوند آن را به تو و ما همگی یاد دهد. گوید: ما نزدیك ده نفر بودیم ـ پس فرمود: سوره‌ای كه مردی می‌خواند با اوست تا گاهی كه آن را واگذارد، پس روز قیامت در زیباترین صورت نزدش آید و بر او سلام كند.
آن مرد گوید: تو كیستی؟ گوید: من فلان سوره‌ام و اگر تو به من متصل بودی و نگاهم داشته بودی تو را در این درجه فرود می‌آوردم، پس بر شما باد به ملازمت قرآن، پس فرمود: برخی از مردم هستند كه قرآن می‌خوانند تا گفته شود فلان كس قاری قرآن است و برخی برای آوازه‌خوانی آن را یاد می‌گیرند كه بگویند: فلانی خوش صدا است و برخی قرآن می‌خوانند برای سودجویی و به دست آوردن دنیا و چیزی در آنها نیست و برخی هستند كه قرآن می‌خوانند تا از آن در نمازشان و در شب و روزشان منتفع شوند.»[9]

[1] . اصول كافی، ص 394 ـ 397، 400، 401.
[2] . همان.
[3] . همان.
[4] . اصول كافی، ص 403 ـ 406.
[5] . همان.
[6] . همان.
[7] . اصول كافی، ص 407 ـ 409.
[8] . همان.
[9] . اصول كافی، ص 410‌ـ 413.

تلاوت و قرائت قرآن در روایات

1. قال رسول الله ـ صلّی الله علیه و آله ـ : «یا سلمان علیك بقراءه القرآن فان قراءته كفاره للذنوب و ستر من النار، و امان من العذاب، و یكتب المن یقرأه بكل آیه ثواب مائه شهید...»؛
پیامبر اكرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ فرمود: یا سلمان بر تو باد تلاوت قرآن، به درستی كه تلاوت قرآن كفاره گناهان است و حجاب از آتش و امان از عذاب است و برای كسی كه قرآن می‌خواند به ازای هر آیه ثواب صد شهید نوشته می‌شود. (البحار، ج 92، ص 17، ر 18)
2. من كلام رسول الله ـ صلّی الله علیه و آله ـ : «ان المؤمن اذا قرء القرآن نظر الله الیه بالرحمه و اعطاه الله بكل آیه الف حوز و اعطاه بكل حرفٍ نوراً علی الصراط...»؛
پیامبر اكرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ فرمود: مؤمن هر زمان كه قرآن بخواند خداوند با رحمت به او نگاه می‌كند و به او به ازای هر آیه هزار حوریه و به ازای هر حرف نوری بر صراط‌ها به او می‌بخشد. (بحار، ج 92، ص 17، ر 18)
3. من كلام رسول الله ـ صلّی الله علیه و آله ـ : «یا سلمان المؤمن اذ قرء القرآن فتح الله علیه ابواب الرحمه و خلق الله بكل حرف یخرج من فمحه ملكاً یسبح له الی یوم القیامه»؛
پیامبر اكرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ فرمود: یا سلمان مؤمن زمانی كه قرآن تلاوت می‌كند باز می‌كند خداوند دربهای رحمت را و خلق می‌كند به ازای هر حرفی كه از زبان او خارج می‌شود، ملكی را كه برای او تسبیح كند تا روز قیامت. (البحار، ج 92، ص 17، ر 18)
4. قال رسول الله ـ صلّی الله علیه و آله ـ : «من قرأ عشر آیات فی لیله لم یكتب من الغافلین و من قراء خمسین آیه كتب من الذاكرین و من قرأ مائه آیه كُتب من القانتین»؛
پیامبر اكرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ فرمود: كسی كه ده آیه در یك شب بخواند، نوشته نمی‌شود از غافلین و هر كس پنجاه آیه بخواند در زمره ذاكرین نوشته می‌شود و هر كس صد آیه بخواند در زمره قانتین نوشته می‌شود. (الكافی، ج 2، ص 448)
5. قال رسول الله ـ صلّی الله علیه و آله ـ : «افضل العباده قراءه القرآن»؛
پیامبر اكرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ فرمود: بهترین عبادت قرائت قرآن است. (مجمع البیان، ج 1، ص 15)
6. قال رسول الله ـ صلّی الله علیه و آله ـ : «من قرأ القرآن فظن ان اَحداً اُعطی افضل ممّا أُعطی افضل ممّا أعطی فقد حقّر ما عظّم الله و عظّم حقّر الله»؛
پیامبر اكرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ فرمود: كسی كه قرآن بخواند و گمان كند كسی چیز بهتری از آن چه او دارد (قرائت قرآن) پس تحقیر كرده آن چه را خدا بزرگ داشته و بزرگ كرده آن چه را خدا كوچك دانسته است. (مجمع البیان، ج 1، ص 16)
7. قال رسول الله ـ صلّی الله علیه و آله ـ : «قال الله تبارك تعالی من شُغِل بقراءه القرآن عن دعائی و مسألتی اعطینه اَفضل ثواب الشاكرین»؛
پیامبر اكرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ فرمود: كسی كه مشغول شود به قرائت قرآن از دعا و مسائل به او بهترین ثواب شكرگزاران را می‌بخشم. (بحار الانوار، ج 92، ص 200)
8. قال رسول الله ـ صلّی الله علیه و آله ـ : «من قرأ ثلث القرآن فكأنما اوتی ثلث النبوه و من قرأ ثلثی القرآن فكانّما اوتی ثلثی النبوه و من قرأ القرآن كله فكانّما اُوتی تمام النبوه»؛
پیامبر اكرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ فرمود: كسی كه بخواند یك ثلث قرآن مثل این كه آورده است یك ثلث نبوت را و كسی كه بخواند دو ثلث قرآن را مثل این كه به جا آورده دو ثلث نبوت را و كسی كه تمام بخواند قرآن را، مثل این كه تمام نبوت را انجام داده است. (و كار پیامبری كرده است) (المستدرك، ج 1، ص 293)
9. قال الباقر ـ علیه السّلام ـ : «انما شیعه علیٍ كثیره صلاتهم و كثیره تلاوتهم القرآن»؛
امام باقر ـ علیه السّلام ـ فرمود: شیعیان و دوستان علی زیاد نماز می‌خوانند و زیاد قرآن تلاوت می‌كنند. (صفات الشیعه، ص 167)
10. قال الصادق ـ علیه السّلام ـ : «علیكم بتلاوه القرآن فان درجات الجنه علی عدد آیات القرآن فاذا كان یوم القیامه قیل لقاری القرآن اقرأ و ارقأ»؛
امام صادق ـ علیه السّلام ـ فرمود: بر شما است تلاوت قرآن به درستی كه درجات بهشت به تعداد آیات قرآن است، پس زمانی كه روز قیامت شود گفته می‌شود به قاری، قرآن، قرآن بخوان و بالا برو. (الوسایل، ج 2، ص 842)
11. قال رسول الله ـ صلّی الله علیه و آله ـ : «اقرؤوا القرآن فان الله تعالی لا یعذّب قلباً وعی القرآن»؛
پیامبر اكرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ فرمود: قرآن را بخوانید زیرا خداوند دلی را كه قرآن را دریافته معذّب نمی‌كند. (نهج الفصاحه، ص 80، ح 426)
12. قال رسول الله ـ صلّی الله علیه و آله ـ : «ان هذه القلوب تصدأ كما یصدأُ الحدید قیل فما جلاؤُها قال ذكر الموت و تلاوه القرآن»؛
پیامبر اكرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ فرمود: به درستی كه این قلبها زنگ می‌زند، مثل آهن، گفتند صیقل آن چیست؟ فرمود: یاد مرگ و خواندن قرآن. (نهج الفصاحه، ص 189، ح 934)
13. قال رسول الله ـ صلّی الله علیه و آله ـ : «اقرؤوا القرآن و اعملوا به و لا تجفوا عنه و لا تغلوا فیه و لا تأكلوا به و لا تستكثروا به»؛
پیامبر اكرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ فرمود: قرآن را بخوانید و بدان عمل كنید و از آن دور نشوید و در آن غلو نكنید و به وسیله آن نان نخورید و به كمك آن فزونی نجوئید. (نهج الفصاحه، ص 80، ح 425)
14. قال رسول الله ـ صلّی الله علیه و آله ـ : «قراءه القرآن فی الصلاه افضل من قراءه القرآن فی غیر الصلاه و قراءه القرآن فی غیر الصلوه افضل من ذكر الله تعالی»؛
پیامبر اكرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ فرمود: خواندن قرآن در نماز بهتر است از خواندن آن در غیر نماز و خواندن قرآن در غیر نماز بهتر است از ذكر خدای متعال. (بحار الانوار، ج 92، ص 18)
15. من كلام الصادق ـ علیه السّلام ـ : «فقاریء القرآن یحتاج الی ثلاثه اشیاء قلب خاشع بدن فارغ و موضع خال»؛
امام صادق ـ علیه السّلام ـ فرمود: قاری قرآن به سه خصلت نیازمند است: 1. قلب با خشوع و خضوع؛ 2. بدن فارغ از هر گرفتاری و رنج؛ 3. مكان خالی از همه گرفتاری‌ها و وسوسه‌ها. (بحار، ج 85، ص 43، ر 30)

استماع قرآن1

مفهوم استماع
«استماع» مصدر باب «استفعال»، مشتق از «سَمْع» است. «سَمْع» عبارت است از: «حس شنوایی در گوش كه صداها را درك می‌كند»[1] و «سماع» یعنی، صرف شنیدن هر چند بدون اراده باشد، اما «استماع» گوش سپردن همراه با پذیرش قلبی است كه بدون اعمال اراده حاصل نمی‌شود.
«انصات» نیز نوعی گوش فرا دادن و خاموشی و سخن نگفتن در هنگام شنیدن است. و به دیگر سخن، «انصات» مترادف كلمه «سكوت» است كه مقدمه استماع و گوش دادن به شمار می‌رود. در واقع «انصات» همان سكوت جهت استماع است[2] ، «راغب» پس از بیان معنای «انصات» می‌گوید:
«برخی گفته‌اند: مراد از «انصات» همان پاسخ دادن است. ولی این معنی صحیح نیست؛ زیرا اجابت و پاسخ دادن پس از شنیدن است، و اگر «اجابت» در «انصات» لحاظ شده باشد، در واقع تشویقی است بر شنیدن كه بخاطر قدرت و امكان داشتن در پاسخ است.»[3]
مراد از استماع قرآن
«استماع» و «انصات» از جمله آدابی است كه باید در مجلس قرائت قرآن رعایت شود، و این امری است كه قرآن، خود آن را توصیه می‌كند:
«وإذا قرئ القرآن فاستمعوا له وأنصتوا لعلَّكم ترحمون».[4]
«هنگامی كه قرآن خوانده شود، گوش فرا دهید و خاموش باشید؛ شاید مشمول رحمت خدا شوید».
اینكه در آیه‌ شریفه «انصات» با «استماع» همراه شده، تأكیدی است بر سكوت ظاهری و تذكر به تمركز باطنی؛ زیرا «استماع» بدون سكوت ظاهری امكان ندارد. بنابراین «استماع» و «انصات» گوش فرا دادن به همراه سكوت ظاهری و تمركز بخشیدن به قوه فكر و اندیشه، جهت دریافت پیام قرآنی است.
مرحوم علامه طباطبائی در تفسیر آیه شریفه می‌فرماید:
«انصات»، سكوت تؤام با استماع است، و بعضی گفته‌اند: به معنای استماع با سكوت است و معنای «أنصت الحدیث و أنصت للحدیث» این است كه به حدیث گوش می‌داد، در حالی كه سكوت كرده بود. و «أنصته غیره» یعنی دیگری به سخن او گوش داد و «أنصت الرجل» یعنی ساكت شد؛ پس معنای جمله مورد بحث، این شد: «گوش فرا دهید به قرآن و ساكت شوید»[5]
خاموشی و سكوت در هنگام استماع قرآن، از جمله آداب محفل قرآنی است كه توجه و تدبر در آیات الهی را به دنبال دارد، و موجب رقّت قلب و انقلاب روحی و خوف تؤام با گریه و زاری است. قرآن در این‌باره می‌فرماید:ٍ».
«اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِیثِ كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِیَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِینُ جُلُودُهُمْ وَ قُلُوبُهُمْ إِلی ذِكْرِ اللَّهِ ذلِكَ هُدَی اللَّهِ یَهْدِی بِهِ مَنْ یَشاءُ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ»[6]
«خداوند بهترین سخن را نازل كرده، كتابی كه آیاتش (در لطف و زیبایی و عمق و محتوا) همانند یكدیگر است؛ آیاتی مكرر دارد (با تكراری شوق‌انگیز) كه از شنیدن آیاتش لرزه بر اندام كسانی كه از پروردگارشان می‌ترسند، می‌افتد؛ سپس برون و درونشان نرم و متوجه ذكر خدا می‌شود؛ این هدایت الهی است كه هر كس را بخواهد با آن راهنمایی می‌كند؛ و هر كس را خداوند گمراه سازد، راهنمایی برای او نخواهد بود!.»
قرآن كریم در جای دیگر، انقلاب روحی و معنوی عالمان مسیحی (اهل تواضع و آخرت طلب) را در پی استماع قرآن چنین تشریح می‌فرماید:
«وَ إِذا سَمِعُوا ما أُنْزِلَ إِلَی الرَّسُولِ تَری أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ یَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِینَ»[7]
«و هر زمان، آیاتی را كه بر پیامبر (اسلام) نازل شده، بشنوند؛ چشم‌های آنها را می‌بینی كه (از شوق) اشك می‌ریزد، بخاطر حقیقتی كه دریافته‌اند؛ آنها می‌گویند: پروردگارا! ایمان آوردیم؛ پس ما را با گواهان (و شاهدان حق، در زمره یاران محمد) بنویس!».
البته مقصود از «استماع قرآن»، استماع با خصوصیات ویژه‌ای است كه یك دگرگونی روحی و معنوی در انسان ایجاد كند. و چنین استماعی است كه مورد سفارش قرآن و اهل بیت عصمت و طهارت ـ علیهم السلام ـ بوده، و آثار پربركتی به همراه دارد، كه در بخش‌های بعدی به تفضیل درباره آن سخن خواهیم گفت.
اهمیت استماع قرآن
یكی از بحث‌ها و موضاعات بسیار مهم این مجموعه ارزشمند، موضوع «اهمیت استماع قرآن» است. از جمله نكات قابل توجهی كه كمال اهمیت این موضوع را بیان می‌دارد، حكمت و فلسفه حكمی است كه فقها از آیه‌ شریفه: «وَ إِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَ أَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ» [8]در باب «استماع قرائت امام در نماز جماعت» استفاده می‌كنند. فقها با استناد به همین آیه شریفه، استماع «حمد» و «سوره» را كه امام جماعت قرائت می‌كند، بر مأمومین واجب می‌دانند؛ زیرا در نماز تنها «حمد» و «سوره» جزء قرآن است و بقیه ذكرهای نماز جزء قرآن نیست، هر چند محتوای آن ذكرها در قرآن و روایات وجود دارد؛ از این‌ رو، از میان همه ذكرهای نماز، حكم وجوبی استماع فقط در مورد «حمد» و «سوره» است؛ البته تا آنجایی كه صدای امام جماعت شنیده می‌شود؛ ولی جایی كه رعایت اخفات لازم است گفتن ذكرهای مستحبی در حال قرائت امام، آن هم كسی كه صدای امام را نمی‌شنود، توصیه شده است.
خلاصه، چه در نمازهای «جهریه» و چه نمازهای «اخفاتیّه» تا جایی كه صدای امام شنیده می‌شود، كسی حق گفتن ذكر دیگری را ندارد و باید قرائت امام را استماع نماید. این حكم با همه فروع ذكر شده، بیانگر اهمیت استماع قرآن از نظرگاه خود قرآن است.
نكته شایان توجه این است كه چه حكم وجوبی استماع قرآن در نماز جماعت و چه حكم استحبابی آن در غیر نماز، از همین آیه شریفه: «وَ إِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَ أَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ.» و با استفاده از روایات بدست می‌آید. چرا كه قرآن، كلام خدا است و حاوی معارف و احكام و دستور العمل‌های زندگی است سكوت و خاموشی و گوش سپردن به قرائت قرآن هم احترام به این كتاب و كلام آسمانی است و هم مایه كسب گنجینه معارف، احكام و فهم فرهنگ قرآن. لذا وجوب آن در نماز مایه حفظ نظم و آمیخته با فهم و خشوع است. رعایت این امر در خارج از نماز گرچه در حد استحباب است؛ ولی دقیقاً همان بركات استماع در نماز را به همراه دارد؛ از این‌رو رعایت آن در نماز و غیر نماز مورد توصیه و تأكید ائمه اطهار ـ علیهم السلام ـ قرار گرفته است. عبداللّه بن یعفور در خصوص استماع قرائت قرآن از امام صادق ـ علیه السلام ـ می‌پرسد:
«الرجل یقرأ القرآن، أیحب علی من سمعه الانصات له والاستماع؟ قال: نعم، إذا قرئ عندك القرآن، وجب علیك الانصات و الاستماع».[9]
«از امام صادق ـ علیه السلام ـ درباره مردی پرسیدم كه قرآن را قرائت می‌كند: آیا كسی كه قرائت او را می‌شنود بر او واجب است كه خاموش بماند و گوش فرا دهد؟ فرمود: آری، هنگامی كه در نزد تو قرآن قرائت شود بر تو واجب است كه به آن گوش فرا دهی و خاموش بمانی».
همچنین زراره می‌گوید: از حضرت امام صادق ـ علیه السلام ـ شنیدم كه فرمود:
«یجب الإنصات للقرآن فی الصلاه و فی غیرها، وإذا قرئ عندك القرآن وجب علیك الانصات و الاستماع»[10]
«در نماز و غیر نماز از برای قرآن سكوت كردن و گوش فرا دادن واجب است، و هنگامی كه در نزد تو قرآن خوانده شود، سكوت و گوش فرا دادن بر تو واجب و لازم است».
صاحب تفسیر «المنیر» در ذیل آیه یاد شده، می‌نویسد:
«والآیه، تدلّ علی وجوب الاستماع والانصات للقرآن، سواء كانت التلاوه فی الصلاه أم فی خارجها... لكنّ الجمهور خصّوا وجوب الاستماع والانصات بقرائه الرسول ـ صلی اللّه علیه و آله ـ فی عهده و بقرائه الصلاه والخطبه من بعده یوم الجمعه؛ لأنّ إیجاب الاستماع والانصات فی غیر الصلاه والخطبه فیه حرج عظیم؛ إذ یقتضی ترك الأعمال وأمّا ترك الاستماع والانصات للقرآن المتلو فی المحافل فمكروه كراهه شدیده و علی المؤمن أن یحرص علی استماع القرآن عند قرائته كما یحرص علی تلاوته والتأدّب فی مجلس التلاوه».[11]
«این آیه، دلالت دارد بر وجوب استماع و سكوت به هنگام قرائت قرآن، چه در نماز و چه در غیر نماز...؛ ولی علمای اهل تسنن این وجوب را به قرائت رسول گرامی اسلام ـ صلی اللّه علیه و آله ـ و به قرائت نماز و خطبه نماز جمعه بعد از عصر پیامبر ـ صلی اللّه علیه و آله ـ اختصاص داده‌اند؛ برای اینكه وجوب استماع و سكوت در غیر از نماز جماعت و خطبه‌های نماز جمعه موجب حرج و مشقت است؛ زیرا این امر باعث ترك اعمال می‌شود. و ترك استماع و سكوت نسبت به قرائت قرآن در مجلس و محافل مكروه می‌باشد و كراهت آن نیز كراهت شدیده است. و مؤمن همان‌گونه كه بر او لازم است بر تلاوت قرآن، تلاش داشته باشد و در مجلس تلاوت، ادب مربوط به آن را رعایت كند، لازم است نسبت به استماع و سكوت آن نیز تلاش نموده و آن را مورد توجه خاص خود قرار دهد».
و ماجرای مربوط به قرائت قرآن «ابن كُوا» در حالی كه امیر مؤمنان، علی ـ علیه السلام ـ مشغول نماز بوده و حضرت در برابر قرائت و تلاوت ایشان، سكوت و استماع می‌فرمایند، مورد دیگری است كه به ما درس اهتمام می‌دهد.
این ماجرای آموزنده در كتاب «تهذیب» چنین روایت شده است:
«علی ـ علیه السلام ـ مشغول نماز صبح بود كه «ابن كُوا» (یكی از خوارج لجوج) كه پشت سر او بود، این آیه را قرائت كرد: «وَ لَقَدْ أُوحِیَ إِلَیْكَ وَ إِلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَیَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِینَ».[12]

[1] . مفردات الفاظ القرآن، ماده: «سمع»؛ «السَّمْعُ: قوّه فی الاُذن به یدرك الأصوات».
[2] . همان، ماده: «صوت».
[3] . همان، ماده: «صوت»، عبارت چنین است: «والإنصات: هو الاستماع إلیه مع ترك الكلام، قال تعالی: «وإذا قرئ القرآن فاستمعوا له و أنصِتوا» (الأعراف، آیه 204)، و قال: یقال للإجابه إنصات، ولیس ذلك بشیء، فإنّ الإجابه تكون بعد الإنصات، وإن استعمِل فیه فذلك حثّ علی الإستماع لتمكُّن الإجابه».
[4] . سوره اعراف، آیه 204 .
[5] . المیزان فی تفسیر القرآن، ج 8، ص 382؛ ترجمه المیزان فی تفسیر القرآن، ج 16، ص 311.
[6] . سوره زمر، آیه 23 .
[7] . سوره مائده، ، آیه 83 .
[8] . سوره اعراف، آیه 204.
[9] . مجمع البیان، ج 4، ص 515.
[10] . تفسیر عیاشی، ج 2، ص 47، ح 132.
[11] . تفسیر المنیر، ج 9، ص 23.
[12] . سوره زمر، آیه 65.