مقالات علوم سیاسی

بازدارندگي يکي از مهمترين موضوعات حوزه مطالعاتي روابط بين الملل و مطالعات استراتژيک محسوب مي شود. تهديدات استراتژيک عليه دولتها و سيستم بين المللي آنارشيک سبب مي شود که دولتها براي تحقق سياست خارجي خود سيستمهاي قدرت محور بويژه بازدارندگي را طراحي کنند. در اين راستا تهديدات استراتژيک قبل و بعد از انقلاب اسلامي نيز ايران را متمايل به طراحي اين سيستم کرده است که در آن تنوعي از عوامل پيچيده و پويا بويژه شبکه استراتژيک مدل بازدارندگي سياست خارجي ايران را شکل داده است. به اين منظور مقاله الزامات مدل بازدارندگي ايران را بررسي کرده و از طريق تجزيه و تحليل محيط و شبکه هاي استراتژيک موجود ارايه بينش علمي راجع به موضوع را سبب مي شود. اين نکته نيز قابل ذکر است که مدل بازدارندگي ايران تنوعي از طرفها را در برگرفته و با تاکيد بر شبکه سازي استراتژيک خواهان اعتباربخشي به آن مي باشد.

 نسخه قابل چاپ

شناسايي و تبيين فرصتها در آسياي مرکزي به عنوان بخشي از محيط بين الملل از يک سو و شناسايي قابليتهاي ژئوپليتيکي ايران از سويي ديگر، علايق ژئوپليتيکي ما را در آن منطقه روشن مي سازد. بديهي است تبيين علايق ژئوپليتيکي به تنهايي کافي نيست و براي اينکه بتوان از اين علايق در سياستگذاري ها و برنامه هاي راهبردي بهره برداري کرد، بايد امکان دستيابي به آن علايق و شيوه هاي بهره برداري را جهت نقش آفريني جمهوري اسلامي ايران در منطقه مورد ملاحظه قرار داد.
هدف مقاله حاضر مطالعه و تشخيص علايق ژئوپليتيک ايران در آسياي مرکزي و همچنين امکان نقش آفريني بيشتر ايران در آسياي مرکزي مي باشد. براي اين منظور با استفاده از روشهاي کتابخانه اي، ميداني و مصاحبه و همچنين مدل مفهومي ابداع شده توسط نگارنده به شناخت دقيق محيط تحقيق در چارچوب تعاملات ژئوپليتيکي، تجانسهاي ساختاري بين ايران و کشورهاي آن در حوزه و همچنين شکافها و تضادهاي بازيگران رقيب در سطوح مختلف قدرت پرداخته شده است. نتايج بدست آمده نشان مي دهد که با شناخت علايق ژئوپليتيکي در کشورهاي حوزه مورد مطالعه و با ديد واقع بينانه مي توان نقش آفريني رقبا را محدود کرده و با تدوين خط مشي ها و کدهاي ژئوپليتيکي جمهوري اسلامي ايران بصورت حقيقي و کارکردهاي واقعي، علايق ژئوپليتيکي را براي نقش آفريني ايران پرورش داد و با استفاده از فرصتهاي بنيادين و پايدار ژئوپليتيکي و با همسو کردن تلاشها در برنامه هاي سياسي، اقتصادي، فرهنگي و دفاعي - امنيتي زمنيه را براي افزايش منافع ملي جمهوري اسلامي ايران در منطقه آسياي مرکزي فراهم کرد و موازنه ژئوپليتيکي را به نفع ايران و کشورهاي دوست منطقه تغيير داد. همچنين با توجه به اينکه پس از فروپاشي شوروي، مرزهاي ژئوپليتيکي آمريکا با مرزهاي جغرافيايي روسيه انطباق پيدا کرد و اين وضعيت موجب محاصره فيزيکي ايران و در نهايت افزايش هزينه هاي امنيتي کشور شد، به نظر نگارنده براي کاهش هزينه هاي امنيتي وضعيت فعلي ايران مناسب است که راهبرد اتخاذ و ائتلاف در پيش گرفته شود.

 نسخه قابل چاپ

امپراتوري روسيه و پادشاهي بريتانيا به عنوان دو بازيگر اصلي بازي بزرگ قرن نوزدهم، رقابتي استعماري را در عرصه ژئوپليتيک آسياي مرکزي رقم زدند. اما تکرار اين بازي در دنياي پس از جنگ سرد در مرکز اوراسيا، با انتقاداتي بر انديشه ژئوپليتيکي حاکم بر قرن نوزدهم و بيستم همراه شده که ژئوپليتيک مقاومت را به عنوان يکي از مهم ترين رويکردهاي مطرح در سياست هاي جغرافيايي آغاز هزاره سوم ميلادي مورد توجه قرار داده است. اين پژوهش، ميزان تاثيرگذاري دو رويکرد ژئوپليتيکي سلطه و مقاومت بر جريان بازي بزرگ جديد را در اوراسياي مرکزي مورد بررسي قرار داده است. نوشتار حاضر ميان ژئوپليتيک استعماري (سلطه) و ژئوپليتيک مقاومت خط مميزي ترسيم نموده تا نزديک ترين نگرش ژئوپليتيکي حاکم بر وضعيت خاص اين بازي را معين سازد.
نتايج تحقيق نيز که با روش توصيفي - تحليلي و تحقيق همبستگي کيفي ميان مولفه هاي دو رويکرد ژئوپليتيک سلطه و مقاومت با جريان بازي صورت پذيرفته است، بيانگر آن است که درجه انطباق نگرش ژئوپليتيک سلطه با شرايط موجود در منطقه اوراسياي مرکزي به مراتب از نگرش ژئوپليتيکي مبتني بر مقاومت بالاتر است. در عين حال تشکيل يک جامعه مدني فعال بر اساس ايجاد اصلاحات اساسي سياسي - اجتماعي در کشورهاي محيط بازي جهت تحقق اصول ژئوپليتيک مقاومت، امري ضروري به نظر مي رسد.

 نسخه قابل چاپ

بنياد پژوهش کنوني بر اين پرسش نهاده شده که چه نسبتي ميان جهاني شدن و هويت ملي دانشجويان دانشگاه هاي دولتي شهر تهران وجود دارد. روش اين پژوهش از نوع پيمايشي و ابزار گردآوري اطلاعات، پرسش نامه است. جامعه آماري اين پژوهش تعداد 115077 نفر از دانشجويان دانشگاه هاي دولتي تهران است که با استفاده از روش نمونه گيري چند مرحله اي سهميه اي، تعداد 382 نفر (53 درصد مرد و 47 درصد زن) به عنوان نمونه آماري تحقيق برگزيده شدند. نتايج حاصل از واکاوي داده ها از طريق نرم افزار SPSS نشان داد که گسترش فرايندهاي جهاني شدن در قالب فناوري اطلاعات و ارتباطات (ماهواره و اينترنت)، زمينه ساز تقويت هويت فرو ملي دانشجويان بوده است.

 نسخه قابل چاپ

افريقاي جنوبي در طول چهار دهه دوران آپارتايد، به دليل اتخاذ ايدئولوژي تبعيض نژادي، با کشورهاي همسايه و اعضاي جامعه جهاني اختلاف داشت. اين سياست پس از خروج پرتغال از جنوب افريقا در سال 1975، وضعيت منطقه را در ژئوپليتيک جنگ قرار داد و سبب شد امنيت منطقه به خطر افتد. اين وضعيت انزواي بين المللي کشور را در پي داشت و تلاش سياست گذاران کشور را به رفع مشکلات امنيتي با همسايگان و مسايل داخلي معطوف کرد.
با تغيير ساختار بين المللي، فشار بر دولت حاکم مبني بر تغيير ايدئولوژي و مذاکره با گروه هاي مخالف افزايش يافت و با تغيير کارگزاران (ماندلا و دکلرک) زمينه براي حذف آپارتايد فراهم شد. پس از روي کار آمدن دولت جديد، اين کشور با اتخاذ ايدئولوژي اي مبتني بر واقع گرايي سياسي، با الگو قرار دادن شعار احترام به حقوق بشر، عدالت و برابري، درصدد ترميم روابط خود با نظام جهاني برآمد و هويت سياسي خود را تغيير داد؛ به طوري که براي برطرف کردن بسياري موانع و پيش فرض ها و به منظور حل مشکلات سياسي و اقتصادي، با عضويت در سازمان هاي منطقه اي و بين المللي، از تمام امکانات خود براي ايفاي نقش ميانجي در منازعات منطقه اي جنوب صحرا و قاره افريقا استفاده کرد و سبب تغيير تصورات کشورهاي همسايه و نظام بين الملل شد. اين سياست، فضاي ناامن منطقه را به سمت امنيت و توسعه تغيير داد و ژئوپليتيک صلح را بر منطقه حاکم کرد.

نوشتار حاضر کنکاشي در تاثير گذاري ها و تاثيرپذيري هاي متقابل ژئوپليتيک و مذهب در نظام بين الملل است. در تحول ديدگاه هاي ژئوپليتيک از کهنه به نو، آثار تاثيرگذاري مذهب را مي توان ديد. بررسي اين تحولات در توضيح رهيافت هاي فکري و عملي سياست گذاران بين المللي حايز اهميت بسياري است. در اين عرصه حرکت احياگرانه مذهب به شکل سريع و قدرتمندي شکل گرفته است و مي توان آن را به عنوان روند سکولارزدايي نيز تعبير نمود. نکته قابل بررسي اين است که چگونه رهيافت هاي مذهبي مي توانند مرز بندي هاي وستفاليايي را تحت تاثير قرار دهند و به اين ترتيب فضاي ژئوپليتيک جهاني را دستخوش تغيير سازند. بنابراين به نظر مي رسد واکاوي تعامل متقابل مذهب و ژئوپليتيک مي تواند رهگشاي فهم چالش ها و تهديدهاي جهاني و نحوه مديريت بحران ها باشد.
در اين نوشتار به مذهب به عنوان متغير موردي اما موثر در تحول نگرش ژئوپلتيک آمريکا نيز اشاره مي شود. بر اين اساس نو محافظه کاران آمريکايي سرانجام در عرصه سياسي اين کشور سلطه يافته و از طرف مسيحيان دست راستي نيز مورد حمايت و پشتيباني قرار گرفتند. به علاوه ديدگاه مذهبي بوش رييس جمهور آمريکا نيز به عنوان متغير موثر در اين باره نقش آفريني نموده است.

 نسخه قابل چاپ

فرآيند قلمروسازي کشورهاي ساحلي در خليج فارس به طور رسمي و قانوني و از نظر تدوين مربوط به آن به سالهاي بعد از تشکيل اولين کنفرانس حقوق درياها (1930، لاهه) بر مي گردد؛ به طوري که در ايران اولين قانون راجع به تعيين حدود آبهاي ساحلي و منطقه نظارت در سال 1313 ش. (1934 م.) صورت گرفت. متعاقب انتشار اعلاميه ترومن مبني بر صلاحيت کشورهاي ساحلي بر اکتشاف و استخراج منابع بستر و زير بستر فلات قاره، کشورهاي ساحلي خليج فارس نيز به فکر محسوب مي شود، در نتيجه کشورها مي بايد مرز فلات قاره خود را با يکديگر تحديد مي کردند. از سال 1965 تاکنون (نوامبر 2007 م.)، 12 قطعه مرزي در خليج فارس تعيين و تحديد شده و چندين قطعه مرزي هنوز مورد توافق و تحديد قرار نگرفته است.
هدف اصلي اين مقاله، بررسي فرآيند قلمروسازي کشورهاي ساحلي در خليج فارس است. در مقالات و کتابهايي که تاکنون منتشر شده است، توجه عمدتا معطوف به وضعيت حقوقي ايران بوده و در نتيجه ادعاهاي حقوقي کشورهاي جنوبي خليج فارس و مشخص کردن آنها روي نقشه مورد غفلت قرار گرفته است. در اين مقاله سعي شده است تا سرحد امکان اين نقص برطرف شود و بويژه به ادعاهاي قلمروسازي کشورها و توافقاتي که بعد از آخرين کنوانسيون حقوق درياها (1982م.) ميان کشورهاي حاشيه جنوبي خليج فارس براي تعيين مرز دريايي صورت گرفته، توجه شود.

 نسخه قابل چاپ

فرانسه در دو دهه گذشته تغييرات قابل توجهي داشته و متخصصان ژئوپلتيک سعي کرده اند با رويکردي ژئوپلتيک اين تحولات را تحليل کنند. بر اساس طراحي سياسي و اداري اين کشور، منطقه بندي، روابط قدرت ميان جمعيت هاي محلي سرزميني را به شدت تغيير داد. حدود بيست سال طول کشيد تا اين طراحي جديد قدرت در دورنماي سياسي فرانسه استقرار يابد. قوانين تمرکززدايي به هيچ وجه اختيارات کمون ها و دپارتمان ها را به نفع مناطق کاهش نداد، بلکه در برخي موارد موجب تقويت آنها شد. شوراهاي دپارتمان ها نيز از اين وضعيت سود بردند (تا جايي که گفته شد دپارتمان ها پس از منطقه بندي قدرت مندتر شدند).

 نسخه قابل چاپ

آزادسازي فعاليتهاي اقتصادي در کليه زمينه هاي بازرگاني، سرمايه گذاري و انتقال اعتبارات در فراسوي مرزهاي جغرافيايي ملي و تغيير در پارادايم فناوري، بستر اصلي جهاني شدن به حساب مي آيد. فناوريهاي عمده روند جهان گرايي در زمينه هاي انرژي، حمل و نقل و ارتباطات راه دور که منجر به سه موج بلند پي در پي در رشد اقتصادي جهاني شده اند، بيشترين نقش را در تحولات ژئواکونوميک عصر حاضر ايفا کرده اند. اين تغيير کيفي و پراهميت است که عصر جهاني شدن را از عصر تجارت بين المللي متفاوت مي سازد. با توجه به ژئواکونوميک محور شدن جهان در اين فرآيند، شاخص جديدي در بين شناسه هايي ژئوپليتيکي اهميت و ارزش بيشتري را به دست آورد. اين شاخص امنيت اقتصادي نام دارد. زماني که بتوان آن را به نوعي کمي و محاسبه کرد، مشاهده مي شود که تا چه حد توانايي پژوهشگران در تحليل تفاوتهاي ژئواکونوميکي، تبيين دلايل و عوامل اختلاف شکاف بين کشورهاي غني و فقير و علل ظهور برتريهاي ژئواکونوميکي در سطح جهان، افزايش پيدا مي کند. در اين مقاله ضمن پرداختن به ادبيات تجربي و نظري موضوع، بر مبناي يک مدل مفهومي شاخص امنيت اقتصادي تبيين مي شود. پس از احصاي عوامل اصلي تشکيل دهنده آن، اين شاخص براي 117 کشور جهان و براي تمامي سالهاي دوره 2002-1980، بر اساس اطلاعات شاخصهاي بين المللي از بانک اطلاعاتي WDI، محاسبه شده است. برآورد شاخص امنيت اقتصادي به روشي جديد از نتايج اين مقاله است که به وسيله آن محقق نه تنها توانسته است به وسيله آن تحولات ژئواکونوميکي جهان را به اجمال تحليل قرار کند بلکه موفق شده است وضعيت اين شاخص در ايران را در يک سير تاريخي، با خود و در مقايسه با ساير کشورهاي بررسي شده، مقايسه کند. در خاتمه، توصيه هاي سياستي نيز در ارتباط با چگونگي ارتقاي بيشتر شاخص امنيت اقتصادي کشور به منظور بهره برداري از تمام فرصتهاي ژئواکونوميکي ايران، ارايه شده است.

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

انتطار مي رفت همه نهادها و ساختارهاي برآمده از آن نيز از ميان بروند، اما بر خلاف انحلال پيمان ورشو از سوي روسيه و اعضاي سابق اردوگاه کمونيسم، سازمان پيمان آتلانتيک شمالي نه تنها منحل نشد، بلکه با تاکيد بر ناآرامي ها و بحران هاي سياسي- اقتصادي- اجتماعي در شرق اروپا (بالکان) و مناطق مختلف اوراسياي مرکزي به زودي خود را براي ايفاي وظايف جديد آماده ساخت. سوال اصلي مقاله حاضر اين است که دگرگوني هاي ژئوپليتيکي بر ماموريت، ساختار و کارکرد نهاد هاي بين المللي چه تاثيري داشته؟ اين پژوهش با استفاده از روش توصيفي- تحليلي و بهره گيري از منابع متعدد انجام شده است. در اين نوشتار پيامد هاي دگرگوني هاي ژئوپليتيکي پايان قرن بيستم بر نهادهاي جهاني با تمرکز بر ناتو ارايه شده است.

 نسخه قابل چاپ

سنجش قدرت ملي کشورها مستلزم ارزيابي و محاسبه مولفه ها و عوامل مختلف اقتصادي، اجتماعي، سياسي، سرزميني، نظامي، فرهنگي، علمي و فرامرزي کشورهاست که محاسبه مجموع امتيازات اين عوامل نشانگر ميزان و سطح قدرت ملي و تعيين جايگاه آنها در کشورها و در سطح منطقه اي و قاره اي است. با مشخص شدن وزن و جايگاه ژئوپليتيکي کشورها، آنها مي توانند براي رسيدن به اهداف برنامه ريزي شده، در راستاي تامين توسعه، رفاه، امنيت و منزلت درخور توجه در مقايسه با کشورهاي پيراموني خود، تدابير لازم را بينديشند. اگر چه سنجش قدرت ملي کشورها کار ساده اي نبوده و از آن به عنوان معضلي در جغرافياي سياسي ياد مي شود، اما در مقاله حاضر سعي شده با ارايه نوعي روش و مدل، گامي در راستاي اين مهم برداشته شود.
در اين تحقيق، از روش توصيفي ـ تحليلي استفاده شده و با طراحي مدل سنجش ماتريسي، وزن ژئوپليتيکي کشورها بر اساس شاخص ها و عناصر مختلف سياسي، اجتماعي، اقتصادي، فرهنگي، سرزميني و غيره محاسبه و پس از آن کشورها در سطوح مختلف قدرت طبقه بندي شده اند.

 نسخه قابل چاپ

در رويکردي ژئوپليتيک، ناامني اجتماعي در مناطق شرقي کشور يکي از مسايل اصلي است که امنيت ملي ايران را خدشه دار و تهديد مي کند. بر اين اساس، پژوهش حاضر به طور خاص به بررسي رابطه ميان موقعيت ژئوپليتيکي و ميزان ناامني اجتماعي در شهرستان مرزي خواف در مجاورت کشور افغانستان و شهرستان غير مرزي رشتخوار مي پردازد. در تبيين نظري اين مساله، از رويکردهاي اجتماعي، تاريخي، اقتصادي، بين المللي و ژئوپليتيکي- فضايي استفاده شده است. براي بررسي مساله پژوهش، روش پيمايش و براي جمع آوري داده ها از تکنيک پرسش نامه بهره برداري شده است. در تعريف عملياتي مفهوم ناامني اجتماعي، معرِف هايي چون قتل، آدم ربايي، مجروحيت و خسارت مالي مورد توجه قرار گرفته اند. متغيرهاي مستقل با شاخص هايي چون فاصله از مرزهاي بين المللي، وجود پاسگاه هاي انتظامي، تراکم جمعيتي و موقعيت کوهپايه اي يا غير کوهپايه اي بودن سکونت ها تعريف شده اند. در تحليل داده ها، علاوه بر استفاده از ضريب هاي همبستگي پيرسون و اتا و تحليل رگرسيون چند متغيره با استفاده از نرم افزار SPSS، از نرم افزار GIS که بيشتر براي مدل سازي، تحليل و نمايش اطلاعات مکاني و غير مکاني (توصيفي) در حوزه جغرافيا به کار مي رود نيز استفاده شده است. يافته ها و نتايج پژوهش برحسب آزمون فرضيه ها حاکي از آن است که رابطه معناداري ميان موقعيت ژئوپليتيکي که دربرگيرنده متغيرهاي مستقل است و ميزان وقوع ناامني اجتماعي وجود دارد. مقدار ضريب تعيين (0.36) حاکي از آن است که متغيرهاي مستقل در نظر گرفته شده توانسته اند 36 درصد واريانس متغير وابسته را تبيين کنند.

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ