بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

کهن ترين پايگاه تفکر علمي پيش از پيدايي حوزه علمي آتن، انجمن هاي فلسفي و علمي مغان ايراني بود.
به نظر مي رسد که مغان ايراني يا روحانيون دوره ماد با آموزش علوم رياضي و نجوم از بابل و ديگر سرزمين هاي همسايه ايران به گسترش دانش هاي زمانه پرداختند و آنگاه که پايه هاي جهان بيني و فلسفه ايراني را استحکام بخشيدند، به انتقال آن به ديگر ملل همت گماشتند. ايران در عهد هخامنشي از نيروي سياسي، نظامي، اقتصادي و علمي کافي برخوردار بود. بنابراين، توانايي انتقال علوم را به ديگر سرزمين ها داشت. انواع علم رايج آن روزگار، بويژه فلسفه، پزشکي و نجوم پس از رشد و تعالي در مشرق زمين و در ميان ايرانيان، به سرزمين هاي ديگر راه يافت و پس از برخورداري از تکامل بيشتر دوباره به مشرق زمين بازگشت.
در عهد اسلامي، ايرانيان با ايجاد مراکز علمي و بيت الحکمه در بغداد به ترجمه آثار علمي از زبان هاي علمي نظير سنسکريت، فارسي ميانه، سرياني و يوناني به زبان عربي، و تکامل دانش هاي معاصر خود پرداختند و سپس آنها را به جهان غرب سپردند.

 نسخه قابل چاپ

هدف اصلي اين مقاله، بررسي ويژگي هاي زباني جامي در نفحات الانس است و نويسنده کوشيده تا با تحقيق در نفحات، کاربرد لغات، ترکيبات، افعال، عبارات عربي، عبارت هاي فعلي و اشتراک لفظي را جست وجو کند و ميزان تاثير آيات قرآني و احاديث و اقوال مشايخ و امثال عربي را در اين کتاب بسنجد و براي شناخت بيشتر، ويژگي هاي ديگري، مانند دوگان سازي، کاربرد خاص کاف تصغير و جابه جايي افعال و حروف را متذکر شود و در ضمن از توجه جامي به آداب و رسوم صوفيان و فرهنگ عامه به عنوان يک ويژگي سبکي ياد کند.

 نسخه قابل چاپ

در ميان دست نوشته هاي کتابخانه قره مان ترکيه، نسخه اي فارسي وجود دارد با موضوع زهد و تصوف و متعلق به سده هفتم. اين اثر ـ که بر اساس قرائن و دلالت هاي متن در نيمه دوم قرن ششم تاليف شده است ـ از جهات بسياري از جمله ساختار متن و تعداد حکايات، رباعيات و ابيات فارسي و نيز نثر کتاب و لهجه مولف داراي اهميت و اعتبار است. بديهي است که اين اثر مي تواند مبناي تحقيقات تازه اي در حوزه نگارش هاي خانقاهي و عرفاني قرار گيرد.

 نسخه قابل چاپ

صدرالمتالهين مساله اتحاد عاقل و معقول را از جمله پيچيده ترين مباحث فلسفي مي داند که تا زمان وي براي هيچ يک از فلاسفه پيشين منقع نشده است. وي با تمسک به قاعده تضايف و دلايل ديگر، آن را برهاني کرده است. اصل اين مسله از فرفوريوس اسکندراني است. ابن سينا در کتاب «شفا» و «اشارات» خود به شدت با آن مخالفت کرده است. بعد از صدرالمتالهين نيز کساني مانند حاج ملا هادي سبزواري و ديگران استدلال هاي صدرالمتالهين را مورد مناقشه قرار داده اند. در اين مقاله ضمن تحليل مفردات مساله به بررسي براهين و اشکالات وارد بر آن پرداخته شده است.

 نسخه قابل چاپ

اشعار خاقاني شرواني را دشوار و ديرياب دانسته اند. عوامل دشواري ديوان خاقاني متعدد است. استعارات نوين و بديع، کنايات بعيد، تلميحات گسترده، اقتباسات فراوان از آيات و احاديث و تفاسير، بهره گيري از باورهاي عمومي و اصطلاحات علمي از جمله عناصري است که موجب رازناکي شعر خاقاني مي گردد. با پي گيري و تفحص و يافتن برخي منابع مي توان اغلب دشواري هاي ديوان خاقاني را باز گشود.

 نسخه قابل چاپ

مقاله حاضر به بررسي اجمالي ريشه شناسي واژه هاي «پدرزن و پدرشوهر» و «مادرزن و مادرشوهر» در خانواده زبان هاي هند و اروپايي مي پردازد. نخست، به طور خلاصه به فرهنگ حاکم بر جوامع هند و اروپايي اشاره مي شود. سپس نظريات گوناگون در مورد ريشه واژه هاي مورد بحث در زبان فرضي هند و اروپايي مطرح مي گردد. در بخش اصلي پژوهش، اين واژه ها در زبان هاي هند و اروپايي بررسي مي شود و در همه موارد شاهد مثال از متون کهن گرفته شده است. در ادامه بحث، صورت هاي گوناگون واژه هاي مورد نظر در سه دوره کهن، ميانه و جديد زبان هاي ايراني مقايسه مي شود. در پايان شباهت اين واژه ها در زبان هاي خويشاوند و اصل نسبيت در زبان ها نشان داده مي شود.

 نسخه قابل چاپ

مقاله حاضر با هدف نشان دادن يکي از زمينه هاي پژوهشي «تاريخ الوزرا» يعني زمينه لغوي آن و نيز تبيين و توضيح معاني امثله مندرج در آن، نگاشته شده است. براي اين منظور، ابتدا اين اثر گران سنگ به مطالعه گرفته شد تا ارزش هاي تحقيقاتي آن به ويژه در حوزه مباحث لغوي و زباني تبيين شود. حاصل، آن که کتاب ياد شده اثري بکر براي زمينه هاي مطالعاتي متعددي از جمله ادبي، تاريخي، جامعه شناسي و... تشخيص داده شد. يکي از محصولات جنبي مطالعه کتاب، استخراج اصطلاحاتي با معاني کنايي و مجازي بود که دست مايه اصلي نگارندگان مقاله حاضر گرديد. مبنا و معيار گزينش تعبيرات، برخورداري آنها از معاني غيرحقيقي و نيز نبود معاني آنها در فرهنگ هاي فارسي بوده است.

 نسخه قابل چاپ

تفاسير قرآن و کتاب هاي صوفيه، در بردارنده مفاهيم بسياري در ارتباط با ادبيات و الهيات اسلامي است که مطالعه روشمند و دقيق اين مفاهيم مي تواند به نتايج درخشاني منجر شود. اسم عظم يا نام مهين يکي از عمده و اساسي ترين اين مفاهيم است که در طول تاريخ تفکر اسلامي، محل تامل و مداقه بخش عمده آي از انديشمندان بوده است. شگفت انگيزي و جاذبه اين مقوله به گونه اي بوده است که بسياري از عرفا و صوفيه درباره آن به گمان زني پرداخته اند و هر کدام نامي از نام هاي خداوند ـ عزوجل ـ را نام مهين قلمداد کرده اند.

 نسخه قابل چاپ

ترديدي نيست که روش گفتگوي ادبي از عناصر اصلي داستان نويسي کوتاه است که خود از فنون مهم ادبيات داستاني در عصر حاضر به شمار مي رود. از اين رو در اين مقاله داستان هاي کوتاه بانو املي که يکي از برجسته ترين داستان نويسان معاصر لبنان است، بررسي گرديده و به دليل ضرورت آشنايي با نويسنده در ابتدا، مجموعه آثار وي به روش توصيفي و به اختصار معرفي شده و سپس شواهدي از داستان هاي او بيان گرديده است تا دو ويژگي «واقعيت سان بودن» و «باورپذيري» که مهمترين ويژگي هاي نگارش داستان کوتاه هستند در آثار اين بانوي نويسنده آشکار شود.
آنگاه با اشاره به امتياز حضور نويسنده در متن به عنوان راوي، در اغلب داستان هاي کوتاه وي اهميت آن در کاربرد گفتگوي ادبي ذکر گرديد و در ادامه اسلوب گفتگو و شيوه نگارش آن تعريف شد و با توضيح روش هاي تک گويي، مثال هايي از داستان هاي بانو إملي انتخاب و روايت گرديد که در نتيجه آن، دو نوع کاربرد روش تک گويي در آثار اين بانوي لبناني آشکار شد.

 نسخه قابل چاپ

موضوع مورد بررسي ما حكايت كوتاه توبه ابراهيم ادهم است كه از چهار متن انتخاب شده؛ كشف المحجوب هجويري غزنوي (قرن پنجم ه.ق.) طبقات الصوفيه خواجه عبداله انصاري‌ (قرن پنج ه.ق.) ترجمه رساله قشيريه از مولفي نامعلوم (قرن ششم ه.ق.) و شرح تعرف مستملي بخاري (قرن پنجم ه.ق.).
روايت شناسي، رويكرد اصلي اين مقاله است. ابتدا هر چهار متن را به تعدادي گزاره تقسيم و آنها را بر اساس رمزگانهاي متفاوت، دسته بندي و در چارچوب ساختار روايي با يكديگر مقايسه كرديم تا بدين وسيله ويژگي هاي روايي آنها را كشف كنيم. در واقع به بررسي «سبك شناسي روايت»، در چهار قطعه بسيار كوتاه از اين متون پرداخته ايم.

 نسخه قابل چاپ

مقاله حاضر به تبيين رابطه «تجربه عرفاني» و «بيان پارادوكسي» مي پردازد؛ در بخش اول به كاركرد اصلي اين دو مقوله، در حوزه زبان توجه دارد كه خارج كرن زبان از حالت اعتيادي و مرده و بخشيدن زندگي به آن است؛ در نتيجه سخن گفتن به زباني حقيقي و از روي صدق و يكي كردن دل و زبان. در بخش ديگر به اين سوال هاي مهم پاسخ مي دهد كه آيا «متناقض نمايي»، خصوصيت ذاتي تجربه عرفاني است و آيا محتواي تجربه عرفاني فقط با بيان پارادوكسي قابل انتقال است يا مي توان همان تجربه را بي آنكه محتوايش از دست برود با بيان غير پارادوكسي ارايه كرد؟ براي پاسخ به اين سوال ها، ابتدا نظريات گوناگوني را كه در اين باره وجود دارد ارايه مي كند كه بعضي از اين نظريات، معتقدند پارادوكس هاي موجود در آثار عرفاني صرفا لفظي اند و بعضي ديگر، متناقض نمايي آثار عرفاني را محصول ناتواني زبان در بيان تجارب عرفاني معرفي مي كنند؛ اما پس از رد اين گونه نظريات به اين نتيجه مي رسد كه زبان عارفان تنها به اين جهت، متناقض نماست كه تجربه شان متناقض نماست و زبان، تجربه را درست منعكس مي كند. در پايان نيز به توصيف آخرين مرحله كمال زبان عرفاني؛ يعني زبان نمادين كه خود، عين تجربه است و عالي ترين مرتبه تجربه عرفاني- تجربه ديدار با خدا در سخن؛ يعني، تجربه شطح كه نقطه غايي پيوند تجربه عرفاني و بيان پارادوكسي است- مي پردازد.

 نسخه قابل چاپ

سهل تستري، به حق،‌ يكي از اركان تصوف اسلامي است كه در رديف جنيد، شبلي و بايزيد بسطامي تاثير فراوان بر تفكر صوفيانه داشته و كمتر كتاب و رساله عرفاني به فارسي يا عربي ديده مي شود كه وامدار سهل و آرا وي نباشد. از ميان معاصرين نيز برخي مستشرقين و محققان، پژوهش هايي درباره سهل و آرا وي داشته اند كه معرفي و نقد آنها و منابع كهن صوفيه در باب سهل مي تواند علاقمندان را به كار آيد.
در اين جستار، منابع تحقيق در احوال و آرا سهل، مطبوع و مخطوط، اعم از فارسي، عربي و برخي منابع لاتيني بررسي شده و چكيده‌ آرا هر نويسنده و يا ميزان تاثيرپذيري هر كتاب از سهل، ارايه شده؛ رئوس عناوين اين مقاله عبارتند از:
1- رسايل صوفيانه 2- تذكره ها يا طبقات رجال صوفيه 3- تواريخ و كتب جغرافي 4- تحقيقات پيرامون سهل 5- مدارك كتابشناسي 6- اصحاب سهل.

 نسخه قابل چاپ

كرامات صوفيه از جمله موضوعاتي است كه جاي بحث بسيار دارد و طبعا اولين قدم در اين راه،‌ تقسيم بندي اين كرامات است. در اين مقاله، دو تقسيم بندي قديم از اين كرامات، معرفي و تلخيص شده اند؛ اولين تقسيم بندي از سبكي، حالتي عيني و داراي مصداق است،‌ ولي تقسيم بندي دوم،‌از ابن عربي، اصولا ذهني است.

 نسخه قابل چاپ

منوچهري دامغاني از جمله شاعران طراز اول ايران در نيمه اول قرن پنجم هجري است. او بر ادب عربي و اشعار شاعران عرب و بر احوال و آثار شاعران پارسي احاطه داشت و نيز بر علوم ديني و ادب و طب و نجوم واقف بود. منوچهري به اظهار علم و فضل در شعر،‌ اصرار داشت، از اين رو نام بسياري از شاعران پارسي و تازي و اصطلاحات مهجور عربي را استعمال كرده، اما هيچ يك از اينها از جذابيت شعر او نكاسته است. تشبيهات وي بديع و زيباست و او مبتكر قالب شعري مسمط است.
هدف مقاله، اين است كه با بررسي سه قصيده و ابياتي چند از ديگر قصايد ديوان منوچهري، تاثيرپذيري او را از مقاله امروالقيس و مضامين و مفاهيم شعري او نشان دهد.

 نسخه قابل چاپ

رحمت بر دو نوع است: رحمت عام (رحمت امتنان) كه همه موجودات را از آن حيث كه وجود دارند فرا مي گيرند؛ چه خبر باشند چه شر و چه، طاعت باشند و چه، معصيت.
رحمت خاص (رحمت وجوب) كه خداوند بر خود واجب نموده و بر كاينات بر طبق اعيان ثابته شان و بر انسان، علاوه بر آن بر طبق اعمالش عطا مي كند.
قلب انسان كامل هر چند كه با رحمت ايجاد شده ولي چون همه اسما و صفات الهي را در خود متجلي مي سازد، فراگيرتر از رحمت است و رحمت بر غضب، پيشي دارد و نهايتا شامل اهل جهنم نيز خواهد شد، به اين دلايل؛ اولا: غضب، عارضي ارواح است نه ذاتي و عارضي از بين خواهد رفت و ثانيا: براي وفاي به وعيد، مرجحي جز معصيت نيست كه آن هم توسط خداوند، طبق آيات «نتجاوز عن سيئاتهم» و «... ان الله يغفر الذنوب جميعا» بخشيده خواهد شد. پس باطن عذاب، رحمت است؛ چنانچه عذاب قوم يونس، رحمت را بر آنان برگرداند.

 نسخه قابل چاپ