بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

در شاهنامه فرزانه بزرگ، فردوسي توسي، از نام کسان در داستان ها بسيار ياد شده است، اين نام ها گاه اشاره به سرزميني و گاهي، تيره هايي از مردمان و زماني اشاره به دوره هايي از تاريخ ايران و جهان باستان و يا جنبه هاي ديگر دارد. يکي از اين نام ها «جانوسپار» يا «جانوشيار» است که در داستان جنگ اسکندر به نام کشنده دارا از آن ياد شده است که در اين جستار به آن مي پردازيم.

 نسخه قابل چاپ

آنچه در اين مختصر مورد بحث قرار مي گيرد سندي است مورخ 803 هـ.ق. مربوط به خانقاه شاه بابا ولي در بهبهان. موضوع سند، تعيين جانشيني قطب خانقاه بهبهان است. اين سند در اواخر عمر قطب خانقاه به نام جمال الدين عبدالحميد جبل جيلوئي (کهگيليوئي)، معروف به صاحب البحر از زبان او تنظيم شده است. قطب بزرگ خانقاه، مريد و شاگرد خاصّ خود سيدشرف الدين حسن را به خلافت برگزيده و او قصد سفري دارد. قطب در اين سند، سلطان، وزير، سادات و قضات و مشايخ را مورد خطاب قرار داده که او را خليفه وي دانند و مقدمش را گرامي دارند.
چنانکه از قراين بر مي آيد خانقاه مذکور از شعب سلسله مرشديه کازرون در بهبهان بوده است.

 نسخه قابل چاپ

رساله غوثيه، رساله اي است به طريقه خطاب فهواني و محادثه مثالي حضرت رباني با غوث اعظم که به زعم عده اي از محققان سخت کوش صبرنوش به محيي الدين بن عربي نسبت داده شده است.
اما در اين مقاله، ضمن بررسي و نقد دلايل کساني که آن را به ابن عربي نسبت مي دهند، با بررسي جميع نسخ خطي و چاپي و مقايسه تحليلي- تطبيقي آنها و نقد محتوايي رساله غوثيه و نيز انطباق مفاد معنايي آن با ديگر آثار محيي الدين عبدالقادر گيلاني معلوم مي شود که اين رساله از عبدالقادر گيلاني است و به اعتبار لفظ «محيي الدين» آن را به ابن عربي نسبت داده اند در حالي که در هيچ کتاب يا نوشته اي، از محيي الدين بن عربي به «غوث اعظم» ياد نشده و در هيچ يک از آثار ايشان، غوث و غوثيه نيامده است! و در ضمن، در اين مقاله، چهره گمنام حسن گيلاني، مترجم رساله غوثيه شناسانده و معرفي مي شود و ترجمه او نيز مورد نقد و بررسي تحليلي- تطبيقي قرار مي گيرد.

 نسخه قابل چاپ

زبان فارسي در گذر تاريخ، دچار دگرگوني هايي شده و به تبع آن، وزن و قافيه شعر فارسي نيز متحول گرديده است و به تاثير از همين تحول، امروز در شعر کلاسيک و کهن، مواردي را مي بينيم که با معيارهاي وزن و قافيه منطبق نيست و در بسياري از موارد ناهمترازي هايي ميان عناصر متقارن وزن و قافيه ديده مي شود.
کتاب هاي وزن و قافيه نيز اغلب بي توجه و يا کم توجه به عوامل تاريخي و دگرگوني هاي زباني به تحليل و تبيين وزن و قافيه شعر پرداخته و کوشيده اند گره آنها را بگشايند. کاربرد چنين شيوه هايي اگرچه در آموزش وزن و قافيه شعر فارسي سودمند است و به طور موقت مي تواند پاسخگوي ذهن خوانندگان باشد، ولي ژرف کاوانه نيست و عطش دانش پژوهان را فرو نمي نشاند.
نگارنده اين مقاله بر آن است که براي شناخت علل و عوامل بسياري از ناهمترازي هاي وزن و قافيه، بررسي تاريخي، ضروري است و اين گفتار را به آن اختصاص داده است.

 نسخه قابل چاپ

شاعران نئوکلاسيک مصر نخستين شاعراني بودند که توانستند از رهگذر عوامل نهضت، شعر را از آفاتي که در عصر انحطاط گريبان گير آن بود رهايي بخشيده و آن را در مسير اصلي حرکت خود قرار دهند. در اين مقاله سعي بر آن است تا سه شاعر مشهور نئوکلاسيک (بارودي و شوقي و حافظ ابراهيم) که نشانه هاي نوگرايي و تجديد در شعر ايشان بيش از ديگر شاعران اين مکتب نمود پيدا کرده است مورد بررسي و ارزيابي قرار گيرند.
اين شاعران راه را بر آرايه هاي متکلفانه و بديعي بستند و از ديگر سوي، اما مجال را براي جولان ابزارهاي بياني، باز نگاه داشتند و در عين اهتمام به متانت الفاظ و قوالب به تاسي از ادباي بزرگ دوره هاي شکوفايي و زرين ادب عربي، از دست يازيدن به تجربه سبک نوين و يا پرداختن به اغراضي تازه و نوپديد، پروايي به خود راه ندادند.

 نسخه قابل چاپ

شطح از جمله معدود موضوعاتي است که ديدگاه هاي گوناگون و متعارضي در باب آن وجود دارد. حتي در ميان بزرگان عرفان و فلسفه نيز توافق چنداني ديده نمي شود؛ از حد کفرآميز خواندن و خوار داشتن تا وحي گونه دانستن و در اوج نشاندن. اساس انديشه موافقان بر تاويل و تفسير شطح است به گونه اي که در برخي تاويل ها نسبت معقولي ميان دال و مدلول وجود ندارد. مخالفان شطح به معناي ملفوظ و دلالت هاي نخستين و قاموسي کلمات توجه کرده اند و کساني چون غزالي که در طيف تشرع و عرفان قرار دارند، انتساب اين گونه عبارات را به عارفان انکار مي کنند يا محل ترديد مي دانند. پژوهشگران متاخري چون استيس و ديگران با توجه به ديدگاه هاي جديد چون هرمنوتيک و خوانش هاي گوناگون متن به بيان ويژگي هاي شطح پرداخته اند. اين پژوهش، بيان و تحليل اين ديدگاه هاست.

 نسخه قابل چاپ

با آغاز انقلاب صنعتي اول در اواسط قرن هيجدهم، بريتانيا، با رشد فزاينده توليدات صنعتي و دسترسي بيش از پيش به مستعمرات در نيمه اول قرن نوزدهم قدرت بزرگ صنعتي در جهان گرديد. توسعه قدرت اين کشور در نيمه دوم قرن نوزدهم همچون گذشته با بهره وري از توان صنعتي امکان پذير شد. در اين زمان، تکنولوژي ارتباطي، از دستاوردهاي انقلاب صنعتي دوم بيشترين امکان را براي بسط قدرت سياسي و اقتصادي بريتانيا و نيز پيشي گرفتن آن در عرصه رقابتهاي بين المللي از ساير رقباي اروپايي فراهم کرد. در اين مقاله، چگونگي راه اندازي کابل درياي سرخ و اهميت آن در سياست مستعمراتي بريتانيا در شرق، مورد بررسي قرار گرفته است.

 نسخه قابل چاپ

نوشتار حاضر به مساله ريختن خون اعضاي خاندان شاهي كه مي توانستند به گونه اي، تهديدي براي قدرت سلطان و يا جانشين او به شمار آيند، پرداخته است. مساله قتل و خونريزي هاي سياسي در نظام هاي موروثي به تبع بحران جانشيني كه مبتلا به آن بودند همواره وجود داشته است. امپراتوري عثماني نيز از اين قاعده مستثني نبود و در طول دوره استقرار با بحران مذكور دست و پنجه نرم مي كرد. در اين مقاله در كنار تبيين موضوع به صورت مقايسه اي بين امپراتوري عثماني و ديگر حاكميت هاي دوره ميانه سعي شده است، به طور ويژه «قانون برادركشي» سلطان محمد فاتح مورد تامل و ارزيابي قرار گيرد.

 نسخه قابل چاپ

هدف اين مقاله بررسي عملكرد رسانه ايست كه در پي جنبشي مهاجرتي در استانبول شكل گرفت و چهارده سال دوام آورد. تحليل محتوايي شماره هاي دو سال نخست اين رسانه كه «شمس» نام دارد، حاكي از اين است كه گردانندگان آن تمايلات مشروطه خواهانه داشته اند و براي استقرار مجدد و احيا مشروطه تلاش مي كرده اند.

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

دو دولت خوارزمشاهيان و سلغريان (اتابكان فارس) كه از خوارزم و فارس برخاسته اند، عليرغم بعد جغرافيايي از اوايل قرن هفتم با يكديگر سروكار يافته اند، دليل آن نيز تعارض منافع آن ها در نواحي مركزي و غربي ايران بود كه هر دو دولت بدان نواحي نظر داشتند. هر چند در ابتدا اين تعارض به تضاد نظامي ميان آنها منجر شد و سپس حملات مغول نيز دولت خوارزمشاهيان را به خود مشغول داشت، اما سرانجام پيوند خانوادگي، سلغريان و خوارزمشاهيان را در كنار يكديگر قرار داد. به همين جهت در دهه 620 هـ.ق. يعني روزگار فرمانروايي سلطان جلال الدين خوارزمشاه، سلغريان مهمترين متحد خوارزمشاهيان در برابر مغولان بودند. حتي چند سالي پس از انهدام دولت خوارزمشاهي نيز سلغريان سياست ضد مغولي آنان را ادامه دادند.

 نسخه قابل چاپ

از آنجا كه متن هاي ايراني درباره موضوع آغاز اتحاد مادها اطلاعي در اختيار نمي گذارند، اين مطالعه تنها بر اساس منابع غير ايراني ممكن مي شود. در عين حال، اين گونه منابع نيز از نظر قدمت، اصالت، چرايي و چگونگي ارايه مطالب با يكديگر متفاوت اند. در اين ميان، نوشته هاي مورخان يوناني، به ويژه هرودت و كتسياس از ديرباز مورد توجه واقع شده اند و محققان جديد نيز بيشتر به يكي از آنها استناد كرده اند. با اينكه پژوهشگران معاصر براي بازسازي اتحاد مادها، معمولا نوشته هاي هرودت را بر ديگران ترجيح مي دهند، در استفاده از كتاب اين مورخ يوناني بايد احتياط كرد. از اين رو، براي درك درست تاريخ ماد، منبع شناسي و بررسي نقادانه منابع اهميت اساسي دارد.

 نسخه قابل چاپ

اندلس يا بخش اسلامي شبه جزيره ايبري در هشت سده حاکميت مسلمين، فراز و نشيب بسيار داشته و از همان اوان با شکل گيري هسته هاي مقاومت مسيحي در برخورد با مسيحيان بود.
از اواخر قرن پنجم هجري / يازدهم ميلادي بخشهاي وسيعي از قلمرو اندلس اسلامي به دست ايشان (مسيحيان) افتاد. اين سقوط که روزگار پاياني آن بسيار خونبار و دلخراش است در يک فرايند طولاني فراهم آمد. علاوه بر آنکه مسيحيان با اتکال به حافظه تاريخي خود درباره مناسبات اسلام و مسيحيت و با انگيزه بسيار اين هدف را دنبال کردند، محيط اجتماعي مسلمانان و درگيري هاي قبيله اي آن ها از آغاز استقرار مسلمين، شدت بخش روند سقوط بود.

 نسخه قابل چاپ

جا به جايي كانون هاي بازرگاني خليج فارس در قرون پنجم تا هشتم هجري / قمري يكي از رويدادهاي مهم اين منطقه است. طي اين دوره، تحولات بسياري در جهان اسلام و آبراه هاي دريايي شرق به وقوع پيوست. اين رويدادها و حوادث، تاثيرات بسزايي بر روند بازرگاني دريايي بر جاي گذاشت و شرايطي را به وجود آورد. رقابت بين دو آبراه مديترانه و خليج فارس در اين ايام وارد صحنه جديدي شد كه نتيجه آن، افول بنادر خليج فارس و تفوق بازرگاني بنادر مديترانه و درياي سرخ بود. چگونگي شكل گيري روند جابه جايي كانون هاي بازرگاني درياي شرق و غرب از قرن پنجم تا هشتم هجري قمري، موضوعي است كه در اين مقاله به آن پرداخته خواهد شد.

 نسخه قابل چاپ

در مقاله حاضر، با استفاده از نمونه برداري طبقه بندي شده تصادفي و پرسشنامه و آزمون تکميل کلام، داده ها را جمع آوري و با استفاده از روش آماري مجذور خي آنها را تحليل کرده ايم. به عنوان فرضيه تحقيق حاضر، لهجه تهراني از لحاظ استفاده از هماهنگي واکه اي با لهجه هاي ديگر فارسي (اصفهاني شيرازي، مشهدي و گويش لري) متفاوت است، به اين نتيجه دست يافته ايم که علاوه بر عوامل درون زباني و زبانشناختي، عواملي برون زباني مانند بسامد عنصر زباني مربوط، اعتبار، در معرض رسانه هاي گروهي بودن يا نبودن، اينکه لهجه مربوط به عنوان زبان دوم فرا گرفته شده يا نه و رسمي يا غيررسمي بودن بافت هم در استفاده از هماهنگي واکه اي دخالت دارند. بر اين اساس، نتيجه گرفته شد که واقعيت هاي زباني و زبانشناختي، تاثيرات هستند نه عوامل.

 نسخه قابل چاپ