بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

بيشتر دستاوردهاي علمي بشر، بر پايه تحقيق و پژوهش استوار است و توليد علم، مرهون كوشش و تلاش پژوهندگاني است كه در عرصه هاي مختلف دانش بشري گام نهاده اند. اين پيشرفتهاي چشمگير در سايه دستيابي به روش منظم براي حل مشكلات خويش به دست آمده است.
توجه به عنصر «روش» از ضروريات انكارناپذير پژوهش است. در اروپا نخستين گامها در راه تحقيق روشمند از اوايل قرن هفدهم ميلادي برداشته شد؛ در حالي كه در مشرق زمين، فرهيخته اي چون نظامي گنجه اي به مراحل پژوهش روشمند نظر داشته و حتي در مقدمه اثر گرانبهايش، هفت پيكر، با زبان شعر به موضوعاتي چون پيشينه تحقيق، طرح پژوهش، گردآوري منابع و مآخذ و نوآوري و نوگستري علمي تصريح كرده است. توجه سخنسراي گنجه به ظرافتهاي تحقيق و روش پژوهش در آن روزگار بسيار مهم و قابل اعتناست.

 نسخه قابل چاپ

ادبيات هر دوره چون آيينه اي مظهر و مجلاي رفتار اجتماعي، فرهنگ، آداب و رسوم، جهان بيني و ديگر كنشهاي اجتماع خود است.ادب فارسي و به تبع آن شعر، در زمينه انعكاس اوضاع سياسي، اجتماعي و فرهنگي از ظرفيت بالايي برخورداربوده است.
با نگاهي دقيق و انتقادي به آثار گوناگون ادب فارسي، مي توان چشم انداز مناسبي را از جامعه اي- كه اثر در آن خلق شده است- مجسم كرد. دوره بيداري هم با عمر نسبتا كوتاه خود، يكي از ادوار تاثير گذار بر جامعه ومتاثر از آمال و آلام مردم ايران بوده است.
اديب الممالك فراهاني يكي از شاعران بر جسته اين دوره و نقطه اتصال اين جريان شعري به شعر انقلاب مشروطه است. اين پژوهش بر آن است تا از منظر جامعه شناختي و رويكرد اجتماعي به شعر ميرزا صادق اميري معروف به اديب الممالك فراهاني بپردازد.

 نسخه قابل چاپ

يكي از شيوه هاي آشنايي با آداب، رسوم وسنتهاي اقوام و قبيله هاي گذشته، بررسي آثار ادبي بزرگي است كه از آن روزگاران به يادگار مانده است. دستيابي به آيينها و باورهاي مردمان اعصار پيشين، به عنوان بخشي پايدار از فرهنگ جامعه از طريق بررسي ديوان شاعران، متون ادبي و اسناد تاريخي نيز امكان پذير خواهد بود. آيينهايي همچون ازدواج، سوگواري، بازيها و سرگرميها و جشنها وچگونگي برپايي آنها از جمله مواردي است كه در اين نوشتار بدانها پرداخته شده است. در اين ميان ديوان رودكي نيز به عنوان اثري ماندگار، تكه هايي از تاريخ دوران سامانيان را درخود دارد.
از آن جا كه آشنايي با وضعيت فرهنگي جامعه در روزگار رودكي ما را با حقايق بيشتري در باره روزگار زمان حيات شاعر آشنا خواهد ساخت بنابراين با چنين رويكردي اشعار اين اديب بزرگ را از ديدگاه جامعه شناختي وبا رويكرد فرهنگي مورد بررسي قرار خواهيم داد.

 نسخه قابل چاپ

كليدر دولت آبادي از منظر سوم شخصِ مداخله گر به روايت در آمده است. در اين شيوه از روايت، راوي با آن كه در درون ماجراها حضور فيزيكي ندارد، اما مي تواند در هر جا رد نگاه و دريافت و احساس خود را بر جا بگذارد. در كليدر، مداخله مستقيم در موقعيتها و واقعيتها و اظهار نظرهاي گسترده در باره همه جزييات وقايع ريشه در همين حقيقت دارد. برخي از منتقدان از جمله هوشنگ گلشيري، اين نوع از روايت گري را برگرفته از شيوه قصه نويسي و قصه گويي در گذشته هاي دور مي دانند كه با شيوه هاي داستان نويسي امروز چندان قرابتي ندارد. اما حقيقت آن است كه مداخله گريهاي راوي در ماجراهاي كليدر، دلايل بسيار دارد كه شماري از آنها عبارتند از: تجربه آموزي از شيوه هاي گذشته، ايجاد هماهنگي بين صورت و محتوا، برقراري رابطه صميمانه و مستقيم با شخصيتها، و تقويت كردن برون دادهاي ذهني و زباني آدمها در محيطهاي روستايي و عشايري.

 نسخه قابل چاپ

با نفي جزم انديشي واژگاني و حضور بلامانع واژگان در شعر، اين توهم ايجاد شد که واژگان به واسطه حضور در شعر ارزشمند خواهند شد و در پي آن، سيل واژه هاي گوناگون در شعر، بدون ملاحظات شعري، از اين حرکت اصيل، گهگاهي، روندي ابتر و عقيم ساخت. اين اصل که واژگان مجاز هستند و بدون هيچ قيد و شرطي وارد شعر شوند، در عين حالي که اصلي اصيل و بنيادي بود و موجب غناي واژگاني اثر مي شد، در شيوه کاربردي خود- با چشم بستن بر سويه تاليفي واژگان - دچار خبط و خطاهايي گرديد که اهميت ويژه خود را از دست داد. از اين رو، در اين مقاله تلاش شده است تا ضمن بازانديشي اصل جزم انديشي واژگاني، آن دسته از ملاحضات شعري را که موجب اعتلاي ارزشي واژگان در شعر مي شود مورد بررسي قرار گيرد. بنابر اين، در اين مقاله ضمن نقد ارزش زيباشناختي واژگان، به چگونگي اثر گذاري بافت کلام بر ايجاد هاله معنايي پيرامون واژگان منفرد پرداخته خواهد شد. به همين منظور، با در نظر گرفتن الگوي ياکوبسني، ابتدا ارزش واژگان منفرد در محور جانشيني به محک گذاشته مي شود و به دنبال آن، چگونگي برجسته شدن واژه در محور هم نشيني مورد بررسي قرار خواهد گرفت.

 نسخه قابل چاپ

نامهاي جغرافيايي واژگاني هستند که در طول تاريخ براي ناميدن يک مکان ساخته شده و به کار رفته اند. بررسي اين نامها از ديدگاه زبان شناسي تاريخي مي تواند ما را در به دست آوردن آگاهيهاي تاريخي از زبان و فرهنگ مردمان ساکن در آن ناحيه ياري دهد.
اين مقاله، پس از تعريف جاينام، جاينام شناسي و رابطه آن با زبان شناسي تاريخي و ريشه شناسي را نشان مي دهد. پس از آن به دسته بندي جاينامها پرداخته و در هر مورد مثالهايي به ويژه از استان همدان ارايه مي کند. سپس روشي براي مطالعه جاينامها ارايه نموده و به تشريح منابع مورد استفاده در جاينام شناسي ايران و ضرورت تدوين فرهنگ جاينامها مي پردازد.

 نسخه قابل چاپ

امروزه، شناختن توان تمثيل در بيان روشن و زيباي انديشه هاي پيچيده يك نياز فرهنگي است. هدف اين پژوهش، شناخت تمثيلهاي ميبدي و كاركردهاي شكلهاي مختلف تمثيل در بخش تفسير عرفاني، كشف الاسرار مي باشد. نتيجه پژوهش نشان مي دهد كه انواع تمثيل در اين اثر درخشان نثر عرفاني كاربرد چشمگيري دارند و بر اساس نياز به بيان روشن و رساي تجربه ها، انديشه ها و مفاهيم عرفاني و ماهيت تفسيري متن به كار رفته اند. در اين متن علاوه بر شكلهايي چون اسلوب معادله و حكايت، شكلهاي ديگري چون، تمثيل «تصويرمعنا»، «روايت حكايت»، تمثيل «انديشه» و تمثيل «رمزگشوده» نيز به كار گرفته شده اند. كاربرد شكلهاي گوناگون تمثيل نياز زباني عارف مفسر را در بيان رسا و زيباي معناي مورد نظر او را برآورده ساخته است. ويژگيها و كاركرد اين گونه تمثيلها در اين شاهكار عظيم نثر عرفاني، يكي از رازهاي زيبايي و تاثير زبان ميبدي بر خواننده است.

 نسخه قابل چاپ

فردوسي در توصيف شخصيتهاي مهم شاهنامه به گونه اي نشانه گذاري و تصوير پردازي كرده كه با تحليلهاي روان شناختي مي توان به لايه هاي پنهان رواني و شخصيتي ايشان دست يافت. اين امر، حاكي از نگاه دقيق و بصيرت شاعر به سرشت و روان آدمي است. از جمله شخصيتهاي پيچيده رواني و اثرگذار، اما منفي شاهنامه، شغاد برادر ناتني رستم است كه فردوسي چنان هنرمندانه و دقيق به ارايه نشانه ها، توصيف رفتارها و علل انگيزشي وي در قتل رستم مي پردازد كه با بررسي كليه اين توصيف ها و نشانه ها و مقايسه آنها با نابهنجاريهاي رواني شناخته شده در دانش روان شناسي، مي توان نتيجه گرفت شغاد دچار اختلال رواني عقده حقارت است.
بنابر گزارش فردوسي، مي توان علل پيدايش احساس حقارت و تبديل آن به عقده حقارت را در شغاد نسبت به رستم در اين موارد دانست: مادر كنيز و بي اصل و نسب، تولد شوم، تبعيد از كشور و خانواده در سن نوجواني و آوازه جهانگير رستم. همچنين برخي از ويژگيهاي رفتاري افراد داراي عقده حقارت-بر اساس نظريه آلفرد آدلر ـ كه در شغاد يافت مي شود عبارتند از: خشم، نفرت، حسادت، تكبر، تناقض رفتاري، هراس و استفاده ابزاري از ارزش ها.

 نسخه قابل چاپ

كردارشناسي اهريمن به بررسي رفتارهاي اهريمن براي نابودي اهورامزدا و آفرينش نيك او، به ويژه انسان، مي پردازد. يكي از اين دوره هاي دشمني اهريمن با اهوراييان، پادشاهي جمشيد است. در اين دوره، ديوان با به آسمان بردن جمشيد زمينه گمراه كردن او را توسط اهريمن فراهم مي كنند. اهريمن با فريب جمشيد، او را به سوي خوارشماري خداوند، دروغ گويي و ديوسرشتي مي كشاند. نتيجه اين كردار اهريمن، گريختن خرد و فره از جمشيد و پيوستن آن به گاو برمايه، نماد زميني مرغ وارغنه است. فره جمشيد با شيرگاو و خرد او با نماد گرز گاوسر به فريدون مي پيوندد. هدف اهريمن و ضحاك از كشتن گاو، رسيدن به خرد و فره است كه به ناكامي مي انجامد. فرستادگان اهريمن با برقراري پيوند زناشويي با جمشيد و خواهرش، آفريده هاي اهريمني را گسترش مي دهند. كردارهاي اهريمن و ضحاك در پايان، به مرگ نمادين درختي جمشيد و دوزخي شدن روان او مي انجامد.

 نسخه قابل چاپ

بسياري از واژه هاي زبان فارسي به جهت نامشخص بودن ريشه و پيشينه آنها، بايد سير تحول آوايي شان، مورد بررسي قرار گيرد تا ريشه واژه ها، حتي به صورت فرضي معلوم گردد. واژه دهيو، يكي از واژه هايي است كه از ديرترين ايام، يعني از هندواروپايي تا فارسي نو، معاني متفاوتي در طول زمان به خود گرفته و در هريك از دوره ها، معني خاصي داشته است. در اين مقاله، كاربرد اين واژه در متون تاريخي و فرهنگ واژگان، بر اساس منابع كتابخانه اي، ذكر شده، آنگاه براي دستيابي به شكل آغازين واژه و ريشه آن، تحول آوايي و سير تحول آن از هندواروپايي تا فارسي نو، مورد بررسي قرار گرفته است. در پايان هم، از ميان ريشه هاي ارايه شده، بر حسب معني و سير تحول آوايي واژه، محتمل ترين ريشه را براي آن بازسازي كرده ايم.

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله ابتدا انواع بسامد شامل بسامد مورد (token frequency) و بسامد نوع (type frequency) در مطالعات زباني معرفي مي شود. سپس با تحليل و واكاوي تعدادي از ساختهاي زباني، به بررسي تغييراتي كه به موجب هر كدام از انواع بسامد در ساختهاي نحوي و زباني به وجود مي آيد مي پردازيم و بر اساس اين تغييرات، اثرات بسامد مورد را به دو نوع اثر فروكاهنده (reduction effect) و اثر حفظ كننده (conserving effect) تقسيم و اثرات بسامد نوع را در زايايي نحوي (syntactic productivity) بررسي مي كنيم. اثرات بسامد مورد در نحو و تعامل آن با اثر بسامد نوع در طول زمان اين امكان را به ما مي دهد تا بسياري از شرايط زباني را كه به نظر دلبخواهي مي نمايد تبيين نماييم.

 نسخه قابل چاپ

سرزمين چين يكي از جايگاه هاي مهم و قابل توجه نسخه هاي خطي فارسي در جهان است و كتاب ارشاد قلانسي نسفي از جمله كتابهاي ارزشمندي است كه بيشترينه دستنويس هاي آن در چين موجود است. مولف كه از طبقه واعظان و مذكران عصر خود بوده، در مجالس وعظ به شيوه ادبيات منبري، نمونه هاي بسياري از اشعار كهن فارسي را به استشهاد آورده است كه از اين لحاظ، كتاب ارشاد گنجينه اي مغتنم از قديمي ترين اشعار و ادوار شكوفايي شعر فارسي است. در اين مقاله نظر به اهميت اين شواهد به بحث درباره آنها و بررسي و تحقيق در باب نام گويندگانشان پرداخته ايم.

 نسخه قابل چاپ

قصه جادويي يا قصه پريان، داستاني است که در جهاني غيرواقعي رخ مي دهد ولي اين وقايع غيرواقعي براي قهرمان قصه کاملا واقعي و معمولي به شمار مي روند. ولاديمير پراپ، محقق روس، در نظامي ابداعي به بررسي ريخت شناسانه قصه هاي پريان روسي پرداخت. بنا بر تعريف وي، ريخت شناسي، يعني توصيف قصه ها بر پايه اجزاي سازنده آنها و همبستگي و ارتباط اين سازه ها با يکديگر و يا کل قصه. در اين مقاله قصه هاي جادويي ايراني و شيوه پراپ بررسي شد با اين تفاوت که شمار اجزاي سازنده قصه ها کاهش يافت و در هر کارکرد، مصاديق جديدي يافت شد که در قصه هاي روسي وجود ندارد. از اطلاعات و يافته هاي اين تحقيق مي توان در بررسي هاي ادبي، مردم شناسي، جامعه شناسي، روان شناسي و شناخت اعتقادات قوم ايراني استفاده نمود.

 نسخه قابل چاپ

وجه شبه بيش از هر رکن ديگر تشبيه، جهان خيالي شاعر را توصيف مي کند. تقسيم بندي هايي متعدد از وجه شبه در بلاغت سنتي صورت گرفته است که در آن وجه شبه به حسي، عقلي- حقيقي، خيالي- تمثيلي، غيرتمثيلي- مفرد، متعدد و مرکب طبقه بندي مي شود. از سوي ديگر، وجه شبه بر اساس دستور زبان، هم چنين ماهيت آن، که صفت، ويژگي و يا کارکرد است، تقسيم شده است.
در کليات شمس با تنوعي بي نظير در وجه شبه ها روبرو مي شويم. يکي از دلايل اين تنوع نحوه خاص بهره گيري مولانا از وجه شبه هاي خيالي است. درباره نحوه ارتباط ميان وجه شبه با دو رکن تشبيه در بلاغت سنتي کمتر سخن به ميان آمده است. نگارنده در اين مقاله بر اساس تقسيم بندي گوتلي به طبقه بندي تازه اي از وجه شبه در کليات شمس پرداخته، که مي تواند ويژگي هاي سبکي مولانا را در بهره گيري از وجه شبه نشان دهد.

 نسخه قابل چاپ

با گسترس نفوذ زبان انگليسي در عرصه جهاني، علاوه بر واژگان، بسياري از ساختارها و الگوهاي بياني اين زبان به مرور خود را بر ديگر زبان ها تحميل کرده و در موارد قابل توجهي، اين ساختارها به جزيي از اين زبان ها مبدل گشته و به طور کامل جاي خود را تثبيت کرده است.
زبان عربي نيز به سهم خود از اين فرايند تقريبا يکطرف بي بهره نبوده است. از آنجا که از ديدگاه زبانشناسي، زبان فارسي و زبان انگليسي «هم خانواده» هستند، تاثيرپذيري زبان عربي از زبان انگليسي در روند فهم متقابل زبان هاي عربي و فارسي اثرگذار خواهد بود. ما در اين مقاله تلاش نموده ايم به برخي از نمونه هاي تاثيرپذيري ساختاري زبان عربي از زبان انگليسي اشاره کنيم و نقش آن را در روند ترجمه از عربي به فارسي مورد توجه قرار دهيم.

 نسخه قابل چاپ