بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

گريماس و ديگر معناشناسان مکتب پاريس بر اين باورند که واقعيت، همواره گريزنده است و عوامل بيروني دخيل در پديد آمدن روايت و ريشه هاي واقعي آن همواره مبهم اند. بر اين اساس، روايت گونه اي شبيه سازي از واقعيت يا شبه واقعيت است. در اين مقاله با استفاده از الگوي کنشگرهاي گريماس به تحليل و بررسي دو حکايت از تاريخ بيهقي پرداخته و در پي آشکار ساختن دو گونه از روايت در اين اثر بوده ايم: گونه اول روايتهايي که بيهقي به جزييات موثق درباره آنها دسترسي نداشته است و به دليل شخصيت پردازي ضعيف قابليت محدودي براي تطبيق بر اين الگو دارند. گونه دوم حکاياتي که به دليل شخصيت پردازي عالي، الگوي کنشگرها کاملا بر آنها قابل تطبيق است. اين حکايات داراي ميزان واقع نمايي بالايي هستند و هنرمندي بي مانند بيهقي را در شبيه سازي واقعيتهاي تاريخي در قالب روايتهايي باور پذير نشان مي دهند.

 نسخه قابل چاپ

اين روزها مطالعات بين رشته اي چشم اندازهاي تازه اي را پيش روي محققان آورده است. پيوند روان کاوي و ادبيات در ايران سابقه اي طولاني ندارد، اما در همين مدت کوتاه معلوم شده که چنين تحقيقاتي تا چه اندازه مي تواند براي هر دو رشته مفيد باشد. نظريه لکان ـ روان کاو فرانسوي ـ در تحليل شخصيتها و روايتهاي ادبي ما را به نتايج جالب توجه و گاه تعيين کننده اي مي رساند. اين مقاله، کوششي است در جهت استفاده از نظريه «ساختمان نفساني انسان» لکان در تحليل شخصيت سنايي. اين نظريه براي ساختمان نفساني آدمي سه ساحت قايل مي شود: «حيث خيالي»، «ساحت رمز و اشارت» و «حيث واقع». بر خلاف آن چه در روايتهاي افسانه اي نقل شده، د. بروين نشان مي دهد که زندگي سنايي دو دوره اي نبوده، بلکه او در طي انقلاب روحي، سه مرحله را از سر گذرانده است. ما در اين مقاله سعي خواهيم کرد با استفاده از نظريه ژک لکان مراحل سه گانه انقلاب روحي سنايي را توضيح دهيم. نخست، نظريه ژک لکان را توضيح مي دهيم تا مبناي تئوريک تحليلمان روشن شود. سپس سعي خواهيم کرد با استفاده از نظريه، مراحل سه گانه زندگي سنايي را توضيح دهيم. در ضمن بررسي، ارتباط منطقي ميان اشعار سنايي با هر يک از مراحل سه گانه زندگي او نيز تا حدود زيادي روشن خواهد شد.

 نسخه قابل چاپ

«اقتباس ادبي» شيوه اي امروزي است براي بازآفريني رمان، داستان، رويدادهاي برجسته كتابهاي تاريخي و حماسه هاي منظوم و منثور در حوزه تئاتر و به ويژه سينما. ادبيات فارسي سرشار از رويدادهاي دراماتيک است. روايتهاي كم نظيري در شاهنامه، خمسه نظامي، مثنوي معنوي، تاريخ بيهقي و ... وجود دارد كه قابليتهاي نمايشي را براي «اقتباس ادبي» در خود دارند. مي توان با بهره گيري از ظرفيتها و اقبال عمومي نسبت به «هنرهاي نو» گوشه هايي از توانمنديهاي ادب فارسي را به مخاطبان امروز نشان داد. در اين مقاله به بررسي قابليتهاي نمايشي داستان حسنك وزير پرداخته شده است و ساختار قصه بر اساس مهم ترين عوامل يك اثر دراماتيك، بررسي و جنبه هاي هنري آن از منظر درام و ساختمان نمايش روشن شده است.

 نسخه قابل چاپ

تحقيق حاضر به دنبال بررسي فرضيه شفاف سازي و بررسي پديده شفاف سازي در بافتي متناظر يک سويه فارسي- انگليسي است. براي انجام اين کار، ده حکايت که به صورت تصادفي از گلستان سعدي انتخاب شدند به همراه سه ترجمه انگليسي آنها، توسط رهاتسک (2004)، ايستويک (1979)، و راس (1890)، مورد مطالعه قرار گرفتند. در همين راستا، محقق با مطالعه جمله به جمله اين حکايتها و ترجمه هاي آنها به بررسي جنبه هاي پديده شفاف سازي پرداخت و با استفاده از تقسيم بندي کلودي (2004) موارد شفاف سازي به کار گرفته را از ترجمه ها استخراج کرد. يافته هاي تحقيق، فرضيه شفاف سازي را تاييد کرد و نشان داد که مترجمان از تمام انواع شفاف سازي- اجباري، اختياري، کاربرد شناختي، و ترجمه- ذاتي- استفاده کرده اند. از اين ميان شفاف سازي اجباري نسبت به ديگر موارد بسامد بالاتري داشت.

 نسخه قابل چاپ

بيشتر عرفا بر اين اعتقادند که عالم خيال، عالم تجسم مثالي است. عالم واسطه، بين عقول محض و محسوسات که در آن ارواح تجسم و اجسام تجرد مي يابند. از جمله کساني که به اين مفهوم پرداخته، عالم بزرگ محيي الدين ابن عربي است. مفهوم خيال در تفکر ابن عربي با توجه به ديدگاه وحدت وجودي و تلقي خاص او از ماسوي الله، بسطي عميق مي يابد که هز حد واسطه صرف بودن ميان محاسبات و عقول محض فراتر مي رود. در نگاه ابن عربي ماسوي الله به مفهوم وسيع خود داراي معناي مثالي است که دلالت بر وجود مطلق مي کند. وي معتقد است هر آنچه در بطن خود حقيقتي دارد خيال است. مولانا نيز در مثنوي به خيال و عوالم آن پرداخته است. هرچند مفهوم خيال در مثنوي مولوي کاملا قابل تطبيق با نظريه خيال ابن عربي نيست، اما ما در اين تحقيق برآنيم تا با ارايه شواهد کافي نشان دهيم ميان اين دو شباهتهايي در باب مبحث خيال وجود دارد، هر چند همانگونه که شيوه هميشگي مولاناست مفهوم خيال در صافي ذهن او تا حدي تغيير يافته است. لذا در اين مجال، ضمن بررسي و تحليل ديدگاه اين دو عارف بزرگ، به ذکر شواهدي که نشان دهنده اين هماهنگي و مشابهت است، مي پردازيم.

 نسخه قابل چاپ

از آغاز قرن گذشته در كنار آن دسته از اديباني كه ادبيات را از طريق متون ادبي مورد بررسي قرار داده اند، گروهي ديگر بـراي بررسـي چگونگي آفرينـشهاي ادبـي، از ابـزارهـاي زبان شناسي نيز مدد گرفته اند و روشهايي را در بررسي و تحليل ادبيات به دست داده اند كه ديگر نمي تواند ناديده انگاشته شود. در رشته پر سابقه زبان و ادبيات فارسي، در کنار توجه به متون فخيم ادب فارسي و کاويدن آنها، علي القاعده مي بايست به مطالعه جنبه هاي زبان شناختي اين زبان کهن نيز پرداخته شود تا از اين رهگذر، بتوان دانشجويان را با ابزارها و روشهاي تحليل زبان شناختي متون ادبي نيز که امروز در ادبيات جهان، امري معمول مي باشد، آشنا کرد. شايد درک همين واقعيت و ضرورت فراهم سازي بستر هاي لازم براي آن باعث شده است که در سالهاي اخير، شاهد اصلاحاتي در سه کتاب درسي زبان و ادبيات فارسي در دوره متوسطه باشيم؛ به نحوي که با استقلال کتاب زبان فارسي از ادبيات فارسي، مجال پرداختن به آموزش جنبه هاي مختلف زبان فارسي به دانش آموزان بيشتر فراهم شده است. اين مقاله بر آن است ضمن معرفي اجمالي زمينه هاي ارتباط زبان شناسي و ادبيات، به سابقه مطالعات زبان شناختي ادب فارسي پرداخته، سپس به منظور ارزيابي کمي رويکردهاي زباني در پژوهشهاي ادبي دانشگاهي، با بررسي همه پايان نامه هاي زبان شناختي رشته زبان و ادبيات فارسي در 31 دانشگاه دولتي و آزاد کشور (در فاصله زماني 1333 تا 1385) و تحليل آماري و موضوعي آنها، ميزان واقعي اين تحقيقات را در مراکز آموزشي مشخص کند. با اين بررسي مي توان، جايگاه مطالعات زباني را در پژوهشهاي رشته زبان و ادبيات فارسي به طور مستند نمايان ساخت تا در برنامه ريزيهاي آموزشي اين رشته مورد توجه قرار گيرد.

 نسخه قابل چاپ

داستان پردازي در «مثنوي معنوي» در مقايسه با آثار تعليمي مشابه مانند مثنويهاي سنايي و عطار جايگاهي منحصر به فرد و کاملا متمايز دارد و حتي در دوره معاصر نيز برجسته است. بسياري از داستانهاي مثنوي ساخته و پرداخته خود مولوي نيست و ريشه در آثار پيشين خود دارد که يکي از مآخذ مهم آن، منطق الطير عطار است. نوع ارتباط ميان داستانهاي مثنوي و منطق الطير از مقوله «فزون متنيت» است و منظور از آن هر ارتباطي است كه متن B (بيش متن) را به متن A (پيش متن) متصل مي كند. در اين مقاله ساختار داستانهاي مشترک ميان مثنوي و منطق الطير را با استفاده از روش روايت شناسي ساختگرا با يکديگر مقايسه مي کنيم تا با نشان دادن شباهتها و تفاوتهاي اين دو اثر، توجه و ذوق مثنوي به هنر داستان پردازي روشن شود. نتيجه به دست آمده اين است که استفاده مثنوي از شگردهاي داستان پردازي بسيار بيشتر از منطق الطير است و واقع گشتار داستانهاي مثنوي نسبت به داستانهاي منطق الطير گشتاري غير مستقيم و پيچيده است.

 نسخه قابل چاپ

نقد اسطوره شناختي يا كهن الگويي، رويكردي تلفيقي و ميان رشته اي است كه بر پايه مطالعات علومي چون روان شناسي، انسان شناسي، تاريخ اديان و تاريخ تمدن، به تحليل متون ادبي مي پردازد. در اين جستار، با اين ديدگاه، نقش تصوير كهن الگويي آب در اسطوره آفرينش و رموز منتج از آن در بافت باورهاي اساطيري، با محوريت شاهنامه فردوسي، مورد بررسي قرار گرفته است.
اسطوره آب به عنوان يكي از عناصر متضاد چهارگانه تشكيل دهنده جهان مادي در اساطير، بر مبناي ضديت جوهري و وحدت نهايي ميان اين عناصر، صاحب نقشهايي شده است كه در اساطير جهان و از جمله شاهنامه فردوسي عموميت دارد. نقشهاي نمادين اسطوره آب را در اساطير مي توان در سه بخش اصلي تقسيم بندي كرد:
1- اسطوره آب در فرهنگهاي متفاوت بشري، نمادي از آغاز مرحله آفرينش مادي و حركت چرخه زندگي در ساختار كيهاني بوده است. اين نقش در خلق اوليه جهان از آب و پايان نمادين حيات در آن، جلوه گر شده است.
2- اسطوره آب مظهر جاودانگي و تداوم حيات مادي است. اين نقش در اسطوره آب حيات و آب درمان بخش، نمادينه شده است.
3- سومين نقش آب در اساطير، در اسطوره گذر از آب (آزمون آب) و شستشوي نمادين توسط آن (اسطوره تعميد) جلوه گر شده است كه به عنوان آزموني از ماده براي پالايش روح، عبور از مرحله كهن و ورود به مرحله متعالي جديد را در قالب كهن الگوي مرگ و تولد دوباره، نمادينه مي كند.

 نسخه قابل چاپ

بوزرجمهر از جمله شخصيتهايي است كه در شاهنامه از جايگاه ممتاز و نيكويي برخوردار است. او حكيم خردمند و فرزانه اي است كه سخنان منقولش در شاهنامه در راستاي اخلاق، خرد، هدايت، رشد، راستي و نيكوييهاست. همچنين آيين اسلام آييني است كه همه دستورها و قوانين اصيل و حقيقي آن در راستاي كمال انساني و هم سو با دلالتهاي خرد و عقلانيت است. با بررسي سخنان بوزرجمهر در شاهنامه و مقايسه آنها با آيات قرآن و احاديث امامان معصوم ـ ع ـ كه دو سرچشمه اصيل آيين اسلام به شمار مي آيند، مشخص مي شود ميان بسياري از سخنان بوزرجمهر و آيات و احاديث، شباهتها و هم سوييهاي نزديكي وجود دارد.
بر اين اساس دو سوال اساسي در اين مقاله مطرح است: الف) چه نوع تقسيم بنديهايي از شباهتهاي سخنان بوزرجمهر در شاهنامه و قرآن و احاديث مي توان ارايه داد؟ ب) علل اين شباهتها چيست؟ روش تحقيق در اين مقاله روش علي ـ مقايسه اي است. با اين توضيح كه نخست با مقايسه سخنان بوزرجمهر با آيات و احاديث به توصيف و طبقه بندي انواع شباهتها و مشتركات گوناگون آن پرداخته مي شود، سپس با در نظر گرفتن دلايل عقلي و نقلي علل اين شباهتها بررسي و ريشه يابي مي گردد.

 نسخه قابل چاپ

ابوالمجد مجدود بن آدم، سنايي غزنوي، شاعر دوران ساز و صاحب سبک قرن پنجم و ششم، متخلص و مشهور به سنايي است. او با توجه به پيچيدگيهاي خاص ذهني خود و شرايط و ويژگيهاي منحصر به فرد عصري که مي زيسته است، دست به نوآوريهايي از لحاظ سبکي و معنايي زده که امروزه از او به عنوان شاعري صاحب سبک و کسي که توانسته است دوراني جديد (پدر شعر عرفاني) از ادبيات ايران را رقم بزند، نام برده مي شود. هرچند از زندگي پر رمز و راز او اطلاعات کمي در دست است، با به دست دادن نشانه هايي، مي توان به واقعيتهاي زندگي اين شاعر نام آور نزديک تر شد. بسامد واژگاني، تاکيد، تکرار و اصرار بر آوردن واژه"رهي" به عنوان نام شاعرانه يا تخلص پنهان سنايي که در سرتاسر اشعار او به صورتي معنادار وجود دارد، نشانه اي ويژه در شناخت او، همچنين نشانه اي از ساختي نوين (تخلص پنهان) در شعر آن دوران است که مي تواند براي پژوهشگران، در بررسيهاي تازه تر روي اشعار او مفيد باشد.
او خود را رهي و رهين، بنده، غلام و دربان درگاه حضرت دوست ناميده است و شايد به همين مناسبت، "رهي" را براي تخلص پنهان خويش برگزيده و در بطن بسياري از آثارش آورده است. اين پژوهش با مطالعه در اشعار او (ديوان اشعار- حديقه الحقيقه و طريقه الشريعه) به کشف و تفسير بيشتر اين موضوع مي پردازد.

 نسخه قابل چاپ

نگاه ساختاري به آثار ادبي به سبب بررسي عناصر درون متني و كشف الگوي پيوند آنها، زمينه هاي دريافت شايسته تر از ماهيت ادبيات را فراهم مي آورد، و با ارايه شگردهاي خلق آثار برتر ادبي مي تواند به گسترش الگو هاي پردازش اثر ادبي كمك كند. در ميان منتقدان ساختار گرا، گروهي به فرمهاي روايي و بررسي عناصر داستان و قوانين تركيب آنها پرداخته اند، كه در اين ميان «كلود برمون» با ابداع يك نظام مبتني بر نمايش شكل واره اي، طرحي را پيشنهاد مي كند كه بر پايه چگونگي روابط بين كوچك ترين واحدها استوار است. رمان بلند كليدر، اثري تو در تو و گسترده است كه محورها و جريانهاي چند گانه، آن را شكل داده اند. براي بررسي ساختاري متن اين رمان ناچار بايد ابتدا طرح كلي آن را استخراج كرد، و سپس به تحليل آن پرداخت. در تجزيه رمان به طرح اوليه ، شخصيتها، به ميزان شركت در زنجيره حوادث و نقششان در ساختن نقاط اوج در درجه اهميت قرار مي گيرند. قدرت يك رمان واقع گرا چون كليدر در تعداد پي رفتهاي كامل و چگونگي چينش و رابطه علي و معلولي برقرار شده در ميان آنهاست. تعداد پي رفتهاي اصلي معمولا به تعداد نقاط اوج داستاني وابسته اند. هر شخصيت در طول رمان با پي رفتهاي متعدد ايفاي نقش مي كند، ولي همه آنها در ايجاد ساختمان اصلي داستان نقش محوري ندارند. بنابراين رمان كليدر، تركيبي منطقي از پي رفتهاي محوري است كه در ارتباطي معنادار با پي رفتهاي فرعي و ثانوي هستند، و تعداد شخصيتهاي آن تحت تاثير عواملي چون موضوع، فضاي كلي، تعداد روايتهاي اصلي، ساختمان قدرتمند روايتها و ارتباط هدف دار آنها با يكديگر قرار دارد.

 نسخه قابل چاپ

پس از ارايه چند تعريف متداول از طنز به مفهوم امروزين آن و با مروري بر پيشينه طنز در ادبيات كلاسيك فارسي، اين پژوهش به پيدايش و تكامل طنز اجتماعي- سياسي در ايران، به منزله يك نوع ادبي مستقل در ادبيات فارسي، در آستانه نهضت مشروطيت و پس از آن مي پردازد. نگارنده ساختار صوري طنز سياسي- اجتماعي معاصر فارسي را از منظر کاربرد آرايه هاي کلامي مورد بحث قرار داده؛ نمونه هايي از هر يک در جاي خود ارايه کرده؛ طنز فارسي را از ديدگاه به کار گيري ابزارهاي بياني، صنايع بديعي، و آرايه هاي ادبي با نمونه هايي از طنز انگليسي مقايسه؛ و در انتها، به دشواري برگردان آرايه هاي کلامي طنز از زباني به زبان ديگر اشاره کرده است.

 نسخه قابل چاپ

آندره شنيه (????–????م)، مهم ترين شاعر قرن هجدهم فرانسه، در عصر جديد بيشتر به دليل موضع شجاعانه اش در حوادث پس از انقلاب فرانسه که به مرگ اين شاعر جوان زير تيغه گيوتين انجاميد، مورد توجه قرار گرفته است. اما ازنگاه ادبي، آشنايي با آثار آندره شنيه اهميتي اساسي در شناخت مکاتب ادبي اروپايي دارد، زيرا آثار او،حد واسط بين سبک کلاسيسيسم قرن هفدهم و رمانتيسم قرن هجدهم و نوزدهم اروپا به شمار مي رود. اين مقاله نشان مي دهد در شعر و شخصيت و زمانه و زندگي و مرگ آندره شنيه ويژگيهاي خاصي وجود دارد که مانع از آن است او را صرفا شاعري نئوکلاسيک و پيرو ادبيات کلاسيک يونان باستان بدانند. در واقع شعر او از مرزهاي مکتب کلاسيک در مي گذرد و به سوي نوعي از رمانتيسم ميل مي کند. به همين دليل، رمانتيکها او را مي ستودند و پيشاهنگ بزرگ مکتب خود به شمار مي آوردند.

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله به بررسي تحليلي شخصيتهاي اصلي داستان «دو زاهد» با نگاهي بر آنچه لكان از ساختمان نفساني آدمي ارايه مي دهد، خواهيم پرداخت. ژك لكان وجود آدمي را به سه ساحت تقسيم مي كند: «حيث خيالي» كه همان دنياي جذابيتهاي ظاهري و فريبندگي و فسون با عملكرد پرده پوشي نسبت به ضمير ناآگاه، است؛ «ساحت رمز و اشارت» ساحت آرزومندي آدمي است كه انقسام وجودي آدمي در آن مطرح مي شود و «حيث واقع» كه گوياي آن است كه ذات آدمي در ضمير ناآگاه و در ماوراي وجود اوست كه لكان به اين ماورا، عنوان «غير» مي دهد. براي تحليل رواني شخصيتها تكنيكهاي زباني موجود در نثر و نحو جملات، مفيد خواهد بود. زمينه اصلي داستان را سه شخصيت اصلي شكل مي دهد كه هر يك بر اساس ساحتي از نظريه لكان مورد بررسي قرار مي گيرند. هارون الرشيد نماينده حضور آدمي در ساحت رمز و اشارت است؛ يكي از دو زاهد (ابن عمري) در حيث خيالي و ديگري (ابن سماك) با توجه به نشانه هاي موجود در متن احتمالا فردي است كه حيث واقع را تجربه كرده است.

 نسخه قابل چاپ