بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

کاووس يکي از نامدارترين پادشاهان ايراني است که در ميان پادشاهان شاهنامه، بيشترين و طولاني ترين حضور را در حماسه ملي ايران دارد. بسياري از داستان ها و نبردهاي مشهور شاهنامه در زمان پادشاهي و يا پس از پادشاهي و در زمان حيات او رخ مي دهد؛ داستان هايي چون داستان رستم و سهراب، سياوش و نبردهايي چون جنگ مازندران، هاماوران و نبرد بزرگ کيخسرو با افراسياب از جمله مهم ترين اين داستان ها و نبردهاست. هم چنين در اوستا، متن هاي پهلوي و متن هاي فارسي و عربي پس از اسلام نيز از اين پادشاه و کارهاي او سخن رفته است.
کاووس هرچند در اوستا شهرياري فرهمند و توانا خوانده شده است که بر همه کشورها و مردمان فرمان مي راند؛ اما سرگذشت روشني در اين کتاب ندارد. خطوط اصلي چهره اين شخصيت نامدار در متن هاي پهلوي و متن هاي فارسي و عربي پس از اسلام نمودار مي شود. در اين مقاله سير شخصيت کاووس در متن هاي موجود از اوستا تا شاهنامه و کرده هاي اين پادشاه نامدار چون آسمان نوردي، جنگ مازندران و هاماوران و... بررسي شده است.

 نسخه قابل چاپ

قرن هفتم هجري زماني کاملا استثنايي در تمام مظاهر زندگي ايران و ايراني است. حمله ويرانگر مغول و آثار شوم آن، پرده از بي تدبيري دستگاه سلطنت برداشت و مردم بي پناه را در برابر مصيبت بارترين حادثه جهاني به عکس العمل هاي متفاوت واداشت. اين کنش و واکنش با خود پديده هاي شگرف اجتماعي به همراه آورد که بخشي از آن را در لابه لاي متون ادبي و تاريخي آن روزگار مي توان ديد.
موضوع اصلي اين پژوهش، بازجست و تحليل و تاثير آن پديده ها در مظاهر زندگي ايرانيان است، چه بازشناخت هويت ايراني و تبيين و تشريح مولفه هاي آن موجب مي گردد که نسل جديد، گذشته خويش را در آيينه زمان به روشني بنگرد و از آن درس گيرد.
مطالبي که با شش عنوان کلي در اين پژوهش بررسي شده است، بخشي از پديده هايي اجتماعي است که بايد بدان پرداخت و جوانب آن را بازشناخت.

 نسخه قابل چاپ

آثار ادبي از نظر اشاره بر رويدادهاي تاريخي و بازتاب اوضاع و احوال اجتماعي، سياسي و فرهنگي و پي بردن به طرز فکر و روانشناسي مردم از اهميت ويژه اي برخوردار است و در کنار مآخذ تاريخي، که منابع مستقيم اند، منابعي غيرمستقيم به شمار مي آيند. درست در جايي که تاريخ نويسان در گزارش وقايع تاريخي، بنا بر مصحلت، سکوت و يا پرده پوشي کرده اند، شاعران و نويسندگان وظيفه آنان را به عهده گرفته و به تصريح و يا به کنايه بدان رويدادها اشاره کرده اند و اين کار اهميت آن آثار را دوچندان مي کند.
هدف مقاله حاضر بررسي ديدگاه شاعران و نويسندگان دوره مغول درباره حادثه عظيم يورش مغولان و استيلاي آنان بر ايران است، تا از يک سو انحطاط فکري، فرهنگي و اجتماعي جامعه ايران در آن دوران آشکار شود، و از سوي ديگر طرز تلقي و نوع واکنش شاعران و اديبان، در برابر اين فاجعه ملي روشن گردد.

 نسخه قابل چاپ

آغاز انقلاب مشروطيت مقارن با حكومت ناصرالدين شاه قاجار بود. نقش شعر و ادبيات در اين تحول عظيم، انكارناپذير است. با دگرگون شدن چشم اندازهاي نظري و شيوه هاي انديشه در كشور، موضوعات مربوط به ادبيات نيز به طور كلي متحول شد و ادبيات فارسي در خدمت اين حركت سياسي ـ فرهنگي قرار گرفت و يكي از فعال ترين ادوار خود را در تاريخ ادبيات فارسي آغاز كرد. اديبان، شاعران و فرهيختگان، زمينه را از طريق مطرح كردن موضوعات تازه در ادبيات، براي يك خيزش عمومي، مهيا كردند؛ و بدين سبب آنان را بايد بنيان گذاران فكري انقلاب مشروطيت به حساب آورد. آنان در پي آن بودند تا احساس حقارتي را كه به سبب استبداد پديد آمده بود محو كنند و پندارهاي كهنه سياسي و اجتماعي گذشته را از ميان بردارند. در زمره اين كسان بايد به شاعران، نويسندگان، نمايش نامه نويسان و روزنامه نگاراني چون ميرزا ملكم خان، طالبوف، زين العابدين مراغه اي و ميرزا حبيب اصفهاني به عنوان مشروطه سازان ادبي اشاره كرد؛ زيرا نقش آنان در تحقق مشروطيت انكارناشدني است.

 نسخه قابل چاپ

در كنش هستي شناسانه عرفاني، هدف سالك وصال به حق و معرفت بر امور، پديدهها و حالاتي است كه كميت عقل در راه آن لنگ است و بالهاي پرواز دل، فربه. او براي نيل بدين هدف بايد به مدد رياضت و صداقت، پاكي را براي دل، روشنايي را براي ديده و آشنايي را براي گوش به ارمغان آورد. در اين حالت، دلش روشن از نوري است كه محرومان هرگز آن را نيافته اند و ديدگانش گشوده به ديدني هايي است كه اغيار نديده اند و گوش هايش آشنا به رمز و رازهايي است كه ناآشنايان نشنيده اند. عرفا از حاصل اين پاكي و روشنايي و آشنايي، با عنوان سر يا راز ياد مي كنند و عارف واصل و كامل كسي را مي دانند كه در كتمان اسرار بكوشد. جلال الدين محمد بلخي در مثنوي و كليات شمس، راز و رازداري و موضوعات مربوط بدان را مطرح كرده است و از جايگاه راز، رازداري و خاموشي، محرم و نامحرم، موانع رازداني، عوامل افشاي راز و رسولان يا پيام آوران راز و... سخن گفته است. اين مقاله به تحليل راز و رازداري در عرفان مولوي پرداخته است.

 نسخه قابل چاپ

غزل شهريار يكي از زيباترين غزل هاي عاشقانه ادب فارسي است و از دلايل دلچسبي آن از سرگذراندن مرحله عاشقي از ناحيه خود شاعر است تا جايي كه تاثير اين حادثه را مي توان در تمام مراحل زندگي او آشكارا مشاهده كرد.
در غزليات شهريار به وضوح حالات عاشقي از قبيل: جرقه هاي نخستين عشق، بحران، حيراني، ناكامي، اضطراب و نگراني قابل رويت است. طبيعتا اين ماجرا نكات منفي و مثبتي را در زندگي شاعر رقم زده است كه در طول مقاله به استناد شعر وي مورد بررسي قرار مي گيرد.

 نسخه قابل چاپ

باور عمومي چنان است كه توجه به مساله زن و بازتاب آن در ادبيات، در دوره مشروطه شكل گرفته است. اما به گواهي متون تاريخي، بازتاب مسايل زنان در ادبيات سيري تكاملي را طي كرده است. از دوره فتحعلي شاه زمينه هاي توجه به مسايل زنان در مقايسه ميان زن ايراني و زن فرنگي آغاز شد و روندي طولاني و تاريخي را تا دوره ناصرالدين شاه و مظفرالدين شاه طي كرد تا در دوره مشروطه به بار نشست. نثر خصوصا در دوره ناصري با گستردگي مضامين و گرايش به ساده نويسي، بار تحول در مضامين اجتماعي، از جمله مسايل زنان را بيشتر بر دوش كشيد. در اين دوره نه تنها با بازتاب توجه به زنان در انواع نثر (سفرنامه، خاطره نويسي، نمايشنامه نويسي و روزنامه نگاري) به قلم مردان مواجه مي شويم، بلكه زنان براي اولين بار، خود نيز در قالب نامه، سفرنامه، رساله و خاطرات به انعكاس مسايل خويش مي پردازند و زمينه را براي حضور جدي تر زن در دوره مشروطه فراهم مي سازند. كشمكش هاي ميان موافقان و مخالفان تغيير نقش هاي سنتي زن، گفتماني را در آثار منثور اين دوره پديد آورد كه مقدمه بحث هاي گسترده تر در دوره مشروطه شد. اين مقاله به بررسي بازتاب زنان و مسايل مربوط به آنان در نثر دوره پيش از مشروطه مي پردازد.

 نسخه قابل چاپ

مقاله حاضر با مروري بر چيستي «رمان»، به عنوان نوع ادبي اي كه بيشترين سنخيت را با عصر مدرن دارد، و بررسي اجمالي عمده ترين ويژگي آن؛ يعني «رئاليسم صوري» كه وجه تمايز رمان از ديگر انواع روايي كهن است، به بحث در باب زمينه ها و عوامل موثر در پيدايش رمان فارسي ميپردازد و ضمن تامل و درنگ در مقوله نسبت رمان فارسي با رمان غربي و ارزيابي نظرهاي متضاد در اين باره، عوامل موثر در پيدايش و شكوفايي رمان فارسي را تبيين مي كند: عواملي چون مدرنيته و مدرنسازي جامعه ايران، ظهور و توسعه صنعت چاپ، پيدايش و رشد مطبوعات فارسي، ترجمه، و مهمتر از همه انديشه ناسيوناليسم به عنوان گفتمان مسلط كه ضمن حمايت از رمان، آن را براي ترويج و تعميق نظام ارزش هايش به خدمت مي گيرد.

 نسخه قابل چاپ

در اين پژوهش، هدف ما معرفي سبك بازگشت ادبي و نحوه شكل گيري آن و سپس بررسي مختصات زباني شعر اين دوره به صورت اجمالي است.
بي ترديد تغيير و تحول سبك شعر، قبل از هر چيزي متاثر از تحولات سياسي و اجتماعي است. البته مسايلي چون سنت ادبي، نوع مخاطب و مسايل شخصي شاعر، مي تواند در شكل گيري سبك ادبي تاثيرگذار باشد. سبك بازگشت در طول دو دوره تاريخي، يعني افشاريه و زنديه (حدود 1148 تا 1200 هـ .) پايه گذاري شد. اين مكتب بنا به دلايل سياسي و اجتماعي و به تبع آن مسايل فرهنگي و ادبي در طول نيم قرن، اصول و پايه هايي را براي خود بنا نهاد كه در دوره قاجار به صورتي هدفدار و منسجم ادامه حيات داد. زبان شعر دوره مذكور عموما تتبع و تقليدي از شعر دوره عراقي و خراساني است. اما با مطالعه آثار شعراي اين دوره در مي يابيم كه شعراي بازگشت، آن چنان كه بايد، تسلط كامل بر قواعد صرفي و نحوي و ساير موارد ديگر زبان شعر دوره هاي گذشته (عراقي ـ خراساني) ندارند، بدين سبب زبان شعر آنان خام و ابتدايي است. از سوي ديگر برخي مسايل زباني اين دوره متاثر از سبك هندي و يا دوره افشاريه و زنديه است كه در اين جستار مسايل فوق با ذكر نمونه هايي بررسي شده است.

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله، نگارنده بر آن است كه احوال، آثار و افكار مسعودبك را به عنوان حلاجي ديگر در تصوف اسلامي مورد بحث و نظر قرار دهد. بدين سبب به معرفي چهار طريقه از مهمترين طرايق صوفيه در شبه قاره پرداخته و مسعودبك را در ميان طايفه چهارم (چشتيه) در مطالعه آورده، نتيجه مي گيرد معماران كاخ بلند تصوف، ايرانياني بودند كه به قصد گسترش دين مبين اسلام به آن سرزمين مهاجرت نموده و درفش اسلام را در لباس زبان پارسي در شبه قاره برافراشته اند. سپس مسعودبك را از نگاه تذكره نگاران نگريسته و افكار صوفيانه او را كه سبب قتل وي شده است در ترازوي بررسي نهاده است و در پايان آثار منثور و منظوم وي را معرفي نموده و جايگاه او را در ميان مشايخ صوفيه مشخص كرده است.

 نسخه قابل چاپ

حديقه سنايي گرايش هاي مختلف ادبيات اخلاقي و تعليمي ما را در خود جلوه گر ساخته است. در اين مثنوي در كنار تربيت باطني كه هدف اصلي است و در نقل آداب صوفيه جلوه گر مي شود، شاهد نوع خاصي از ادب سياسي هستيم كه سرچشمه اي غير از آداب صوفيه دارد و آن اندرزهاي سياسي است كه ريشه در ادبيات پيش از اسلام دارد. اندرزهاي سياسي يك جريان تعليمي را در مثنوي هاي فارسي پديد مي آورد. اين جريان در شاهنامه و گرشاسبنامه و بعضي آثار منثور چون نصيحه الملوك غزالي شكل گرفت و در حديقهسنايي ادامه يافت. اندرزهاي سياسي در مثنوي هاي فارسي بر محور عدل و تشويق فرمانروا به عدالت استوار است.

 نسخه قابل چاپ

قاعده افزايي يكي از شيوه هاي آشنايي زدايي در مكتب فرماليسم روس است. در اين شگرد قواعدي بر قواعد زبان معيار افزوده مي شود كه موجب برجسته سازي در متن ادبي مي گردد. ليچ (Leech)، برجسته سازي را به دو شكل انحراف از قواعد حاكم بر زبان (هنجارگريزي) و افزودن قواعدي بر قواعد حاكم بر زبان (قاعده افزايي) امكان پذير مي داند. ياكوبسن معتقد است كه فرآيند قاعده افزايي چيزي نيست جز توازن در وسيع ترين مفهوم خود و اين توازن از طريق «تكرار كلامي» (Verbal Repetitoion) حاصل مي آيد. صناعاتي كه از طريق توازن حاصل مي شوند، از ماهيتي يكسان برخوردار نيستند، به همين دليل گونه هاي توازن را بايد در سطوح تحليلي متفاوتي بررسي كرد. استفاده از قاعده افزايي، دلالت بر توانايي شاعر در بهره گيري از ظرفيت هاي زباني، جهت ناآشنا ساختن و برجستگي زبان است كه صورت گرايان روس آن را عامل شكل گيري اثر ادبي مي دانند. «كوله ريج» (Coleridge) شاعر و منتقد انگليسي بر آن بود كه شاعر به واسطه قوه مخيله ـ خود خاصه با استفاده از قاعده افزايي حجاب عادت را از برابر ديدگان مي زدايد و واقعيت اشيا را به گونه اي تازه تر بر خوانندگان عرضه مي دارد. در اين پژوهش سعي بر آن است كه غزليات شمس را از طريق قاعده افزايي به عنوان يكي از شيوه هايي آشنايي زدايي در سطوح تحليل آوايي و واژگاني مورد بررسي قرار داده تا گوشه هايي از زيبايي و برجستگي اشعار مولانا از اين رهگذر بر ما آشكار گردد.

 نسخه قابل چاپ

نيما يوشيج در توصيف موضوعات مختلف شعري از تکنيک هاي بياني متنوعي بهره گرفته است. در اين نوشتار به بررسي چگونگي به کارگيري اين تکنيک هاي بياني در دو گروه شاعرانه و دستوري پرداخته شده است. نيما در توصيف موضوعات شعري از تکنيک هاي بياني دستوري بيش از تکنيک هاي شاعرانه بهره برده است. اين تکنيک ها شامل کاربرد صفت، قيد، جمله صله، مسند صفتي، جمله توصيفي و فعل هاي تصويري است. بسامد استفاده از صفت و جمله توصيفي در اشعار وي بيش از ساير تکنيک هاست. از ميان تکنيک هاي شاعرانه نيز، تشبيه در جايگاه نخست قرار دارد و پس از آن تکنيک هايي همچون نماد، تمثيل، کنايه، استعاره و تشخيص قرار دارند. کاربرد بيشتر تکنيک هاي بياني دستوري بيانگر اين است که نيما در نزديک کردن شعر به نثر و بيان طبيعي خود تا حدود زيادي موفق بوده است.

 نسخه قابل چاپ

برخي شاعران معاصر در برهه اي از زمان به دليل اوضاع نابسامان سياسي و اجتماعي و شکست هاي پياپي فردي و اجتماعي و در فضايي آکنده از انديشه هاي فلسفي غرب، به عقيده غياب خدا ـ که يکي از انديشه هاي بنيادين فلسفه غرب است ـ اعتقاد پيدا مي کنند؛ اما به دليل گرايش ذاتي انسان به مفهومي به نام خدا و نيز تحت تاثير انديشه هاي فلسفي غرب به خدايي ديگرگونه روي مي آورند. همين مساله سبب به وجود آمدن شکل متفاوتي از خداباوري در شعر اين شاعران شده است. نگارندگان در اين گفتار ضمن اشاره به پيشينه عقيده غياب خدا و باز آفريني آن در سنت ديني و فلسفه غرب، به بررسي چگونگي ظهور، دوام يا افول، شباهت ها و تفاوت هاي آن در شعر سه شاعر برجسته معاصر، يعني اخوان، فروغ و شاملو مي پردازند.

 نسخه قابل چاپ

در اين گفتار ،کهن ترين و نوترين گزارش هاي سفر انسان به دنياي ماوراي حس نشان داده شده و پس از آن ميان سيرهايي که انسان هاي سنتي گزارش کرده اند و معراج نامه اي که از«محمد رضا شفيعي کدکني» به عنوان نمونه اي از سير انسان معاصر در دست داريم، مقايسه هايي انجام شده است. اين پژوهش نشان مي دهد اکثر اين سيرها مي تواند وقوعي مسلم داشته باشد و مي توان از ديدگاه علمي و بخصوص بر اساس نظريات يونگ آنها را توجيه نمود. ضمن بررسي بخشي از گزاره هاي اين سيرها نشان داده شده است که تشابه و نکات مشترک اين معراج ها، از طرفي وابسته به باورها، رياضت ها و تاملاتي است که اين سيرها را موجب مي شود و از سويي ديگر به تاثير پذيري اکثر سيرهاي متاخر از متقدم مربوط مي گردد. همچنين از رويارو قرار دادن مسافران دو طيف سنتي و معاصرِ ديارِ غيب از طريق ارايه و تشريح گزارش هاي مستند آنها، نقش جهان ذهني اين دو طيف در آفرينش عناصر اين گزاره ها ترسيم شده است و از اين رهگذر تعهد و رسالت آدميان بر اساس توجه به تعريف سنتي انسان به عنوان حيواني ناطق و تعريف معاصرين به صورت حيوان سايس در معراج جمعي انسان ترسيم شده است. در پايان يادآوري شده است که انسان معاصر به جاي گزارش و به تصوير کشيدن حالات روان هاي معذب در عالم ارواح و بهره گيري از استراتژي رعب، در صدد ترغيب و آماده سازي وجدان جمعي براي تهذيب و سالم سازي جامعه از طريق جنبش آگاهانه و حرکت عقلاني و علمي است. دليل نکوهش بي محاباي شاعران در آخرين بخش معراج نامه انسان معاصر نيز همين بي توجهي آنها به رسالت و تعهد شعر به عنوان رکن مهمي از امکانات فرهنگي جامعه است.

 نسخه قابل چاپ