بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

امروز، ناقدان ادب، شعر را به چهار نوع اصلي تقسيم مي كنند كه عبارت است از:
1- شعر حماسي 2- شعر نمايشي 3- شعر غنايي 4- شعر تعليمي.
براي تعيين نوع ادبي مناجات به تعريف آن،‌ توجه مي كنيم كه عبارت است از:‌«راز و نياز بنده و بيان عجز و نياز او به پيشگاه خداوند كه با صفاي قلب و رقت احساس، انجام مي شود».
از آنجا كه در راز و نياز با خداوند، مايه هاي قوي احساسي، و عاطفي وجود دارد، ماهيت مناجات از ديدگاه انواع ادبي، «غنايي» است؛ اما با توجه به آنكه مناجاتهاي منظوم فارسي بيشتر با نوعي آموزش، همراه است،‌ آن را غنايي- تعليمي مي ناميم.
عواطف حاكم بر مناجات هاي فارسي، همان احساس عجز و نياز در برابر خداوند و اميد به عفو و رحمت اوست.

 نسخه قابل چاپ

عشق و محبت از اساسي ترين مباحث عرفان نظري و عملي است. در واقع، تجلي عشق است كه تمام مراتب خلقت را ايجاد مي كند و به ظهور مي رساند، و در مسير كماليه موجودات به سوي حق نيز همين عشق است كه ايجاد حركت و كمال مي كند و مرتبه به مرتبه، آنها را تا خود حق مي رساند. پس مي توان عشق را يك بار در قوس نزول و يك بار در قوس صعود نگريست.
در اين مقاله با استخراج و تحليل آرا جامي از مجموعه آثارش- نه فقط در يك غزل يا قصيده يا متن عرفاني- ديدگاه عرفاني وي نسبت به عشق، اين عنصر مهم در عرفان اسلامي، مشخص مي گردد.

 نسخه قابل چاپ

كتاب «بيان معاني الفاظ القران» تصنيف علي بن عبداله بن عباس (فو: 118 ه.ق.)- كه در ضمن مجموعه اي مخطوط از رسايل قراني است- در اصطلاح قرآن پژوهان، در فن وجوه و نظاير قرآن كريم است. اين كتاب، اثري مستقل و ارزشمند در اين زمينه به شمار مي آيد و در آن،‌ وجوه معنايي 72 واژه از قرآن آمده است.
دانشمندان، كهن ترين اثر در اين فن را كتاب «الاشباه و النظاير» مقاتل بن سليمان بلخي (فو:150ه.ق.) مي دانند و در اين نظر، همداستانند. اگر صحت انتساب رساله مذكور به علي بن عبداله بن عباس، ثابت شود بايد آن را كهن ترين نگاشته در اين زمينه به حساب آورد كه به نوبه خود، ارزشي ويژه خواهد داشت.
هيچ كدام از پنج نفري كه در مصادر تراجم و رجال به اين نام و نام پدر و جد، نامبرده اند، صاحب تاليف، شمرده نشده اند، با اين وصف مي توان قراين متعدد درون متني و بروي متني براي صحت انتساب اين رساله به علي بن عبداله بن عباس، اقامه كرد.

 نسخه قابل چاپ

روايات بسياري از شيعه و اهل سنت نشان مي دهد که امام علي (ع) در آغازين روزهاي درگذشت پيامبر گرامي اسلام (ص)، بنابر سفارش آن حضرت، قرآن را در مجموعه اي گرد آورد، اين مجموعه که به " مصحف علي (ع) " نامبردار است، در بردارنده تاويل و تفسير آيات قرآن، محکم و متشابه و اسباب النزول بوده است و آيه هاي منسوخ پيش از آيات ناسخ قرار داشته اند و به همانگونه، آيات مکي پيشتر از آيه هاي مدني بوده است. برخي از محققان مسلمان بر اين راي هستند که مصحف بر اساس ترتيب نزول سوره هاي قرآن گرد آوري شده است، اين ديدگاه، تنها بر روايت "ابن سيرين" مبتني بوده و در ديگر روايات خصوصا روايات شيعه ديده نمي شود، بنابراين نمي توان به ديده اطمينان به آن نگريست و به دليل وجود مسايل مهم علوم قرآني در مصحف علي (ع)، و زمان گردآوري آن، مي توان نتيجه گرفت که مصحف آن حضرت نخستين کتاب در حوزه علوم قرآني مي باشد.

 نسخه قابل چاپ

مطالعه تحولات شگرف در ادبيات، و عوامل و زمينه هايي که اين تحولات را به وجود آوردند، يکي از شاخه ها و زمينه هاي مطالعاتي در حوزه «تاريخ ادبيات» مي باشد.
شناخت تحولات و ويژگي ها و عوامل تاثير گذار، ما را در فهم و تحليل و تبيين متون ادبي بويژه: متون مصنوع، ياري مي کند. چرا که: ظهور يک سبک ادبي و بياني، معلول يک سري تحولات و زمينه هاي اجتماعي و فرهنگي است. اگر آن زمينه ها شناخته نشود پيام و مفاد آثار ادبي به طور کامل به دست نخواهد آمد.
در اين مقاله تلاش داريم برخي از عوامل نهضت ادبي در ادب عربي پس از امويان را که مي توان آن را انقلابي ادبي ناميد شناسايي و تحليل کنيم.

 نسخه قابل چاپ

 در بديع و کتاب هاي فنون بلاغت و صنايع ادبي، روش هاي پراکنده و نامنسجمي در طبقه بندي انواع مختلف جناس وجود دارد. برخي از اين روش ها، ماهيت ترجمه اي داشته و از ادبيات عرب برگرفته شده است. بخشي ديگر از گونه هاي جناس نيز بر پايه آواشناسي و واج شناسي طبقه بندي شده اند. نگارنده در اين مقاله کوشيده است پس از بررسي روش هاي معمول در طبقه بندي جناس، روش هايي نو و علمي را ارايه نمايد.

 نسخه قابل چاپ

ما در اين مقاله، با بررسي بعضي از جملات در زبان فارسي و با استفاده از نظرات زبانشناسان، ابتدا وجود گروه شمار (number phrase) را در گروه تعريف (DP) زبان فارسي ثابت مي کنيم و سپس نشان مي دهيم که جايگاه تکواژ جمع در زبان فارسي نيز مانند ديگر زبان ها، هسته گروه شمار است. سپس ضمن بررسي ويژگي هاي تکواژ جمع در زبان فارسي، ثابت مي کنيم که ظاهر نشدن اعداد بيش از يک با اسم هاي داراي تکواژ جمع در اين زبان (برخلاف زبان هاي ديگر) به دليل ويژگي هاي خاص تکواژ جمع در زبان فارسي است.

 نسخه قابل چاپ

افضل الدين بديل ابراهيم بن علي معروف به خاقاني شرواني نويسنده و شاعر بزرگ قرن ششم، جزء بزرگترين قصيده سرايان زبان و ادبيات فارسي است که به زبان عربي نيز شعر گفته است. عمده شهرت خاقاني به خاطر قصايد پرهيمنه و مطنطن اوست که به زبان دشوار و صور خيال عالي و دور از ذهن سروده شده است. تسلط شاعر بر دانش هاي زمان خود و اشرافش بر احاديث و علوم اسلامي و نسطوري و اساطير و تلميحات سامي، ايراني، عبري و ... درک شعر او را دشوار کرده است.
ديوان خاقاني چند نوبت تصحيح و چاپ شده است ولي به خاطر عدم اصالت نسخه و بدخواني مصححان، فهم شعر شاعر دو چنان مشکل شده است. با وجود مقالات و پايان نامه هاي متعدد در اين زمينه همچنان مواردي در ديوان وجود دارد که به تصحيح مجدد با دقت بيشتر نيازمند است. اين مقاله به تصحيح و توضيح يکي از آن ابيات پرداخته است. بيت مورد نظر و ابيات قبل و بعد آن جزء زيباترين شعرهاي فارسي در توصيف قلم و نوشته ها و توقيعات است که براي روشن تر شدن آن، ابيات قبل و بعد آن که همگي به هم مرتبطند شرح و تحليل شده است.

 نسخه قابل چاپ

انبيا در دعوت خود روش هاي مختلفي را بکار گرفته اند که حکمت، موعظه حسنه و جدال محورهاي کلي آنست و در شرايط خاص مي تواند از برخورد قهرآميز بهره گرفته شود. در مقابل نيز ائمه کفر، ملا، مترف و عوام نادان به مقابله پرداخته و از شيوه هايي چون بي اعتنايي، جنگ رواني، تهمت، جلوگيري از تبليغ، شکنجه، تبعيد و قتل استفاده کرده اند.

 نسخه قابل چاپ

شايد بتوان گفت عجايب نامه ها نوعي از انواع ادبي است که ريشه در باورها، سنن و فرهنگ مردمان هر منطقه دارد. از ديرباز ناشناخته هاي عرضه خلقت نظر آدميان را به خود جلب کرده و آنها را به فکر فرو برده است. آنچه را که به راز آنها پي نبرده و يا به خوبي نشناخته و يا برايش تازگي داشته است تحت عنوان عحايب و غرايب سينه به سينه نقل کرده و چه بسا از نقل آنها لذت ها نيز مي برده است. بعضي از عجايب به افسانه بدل شده اند و پاره اي دست مايه نويسندگان گشته که بر پايه آن آثار ادبي گوناگوني را به وجود آورده اند. جغرافي دان ها و تاريخ نويسان از آنها بهره جسته و در واقع کتاب خود را به آنها مزين نموده اند و گاهي مطالبي نيز بر آنها افزوده اند.
آذري طوسي نيز آن عجايب و غرايب را دست مايه کار عرفاني و اخلاقي خود کرده و از ديدگاهي متفاوت، به عجايب نگريسته است. حاصل کار او کتابي است منظوم در قالب مثنوي در بحر خفيف، به نام «غرايب الدنيا و عجايب الاعلي» که مضموني کاملا عرفاني دارد. اين کتاب در اصل باب دوم و سوم کتاب چاپ نشده منظومي است به نام مرآت.

 نسخه قابل چاپ

ميان ابوالعلاء معري، خيام و حافظ همسويي هايي وجود دارد که همه اين اشتراکات نه در اثر تاثير مستقيم آنها از يکديگر است.
اشتراکات فکري حافظ و خيام را مي توان در سه مقوله: خدا، انسان و جهان بررسي کرد. بي گمان زير بناي فکري خيام، ارسطويي است و زير بناي تفکر حافظ افلاطوني و اشراقي است. ولي آن دو درباره جهان و انسان غم مشترکي دارند براي مثال مرگ، ناپايداري هاي جهان و اوضاع سياسي و اجتماعي روزگار آنها را بسيار رنج مي دهد به انديشه وامي دارد، بنابراين هر دو سفارش هايي به دريافت وقت و اغتنام فرصت دارند. هر دو معتقد به نيرويي مسلط بر اراده انسان هستند و از دست اين نيروي ناگريز با زبان شعر به فغان آمده اند. هر دو از وضع جهان و اداره آن ناراضي هستند و شکايت دارند. هر دو رند و سنت شکن هستند.

 نسخه قابل چاپ

همانطور که در مقاله پيشين گفته آمد، شاعران حکيم، در اشعار خود، به بيان حکمتهاي الهي و انساني در بلنداي زندگاني اين جهاني، براي نيکوتر شدن حال آيندگان در طول زمان، کوشيده اند و در مضامين شعر عربي و فارسي مشترکاتي را مي نگريم که مي رساند اين معاني در شرق رواج داشته و پارسي گويان و تازي پردازان حکمت آموز، در هر سرزميني که بوده اند بدان معاني توجه داشته اند. و شاعراني چون شيخ ابوالفتح البستي و دقيقي و ابوالطيب المتنبي و موسي الحداد البلخي و افصح المتکلمين سعدي شيرازي، زبان به سحر حلال گشوده اند و بر جلوه آن حقائق فزوده اند که ان من الشعر لحکمه و ان من البيان لسحرا نگارنده نيز به ترجمه و شرح و تحليل منثور و منظوم اين حکمتها پرداخته است تا کواکب آن معاني زيبا در آسمان دلها فروزانتر گردد. تا چه قبول افتد و چه در نظر آيد.

 نسخه قابل چاپ

مديحه سرايي يکي از فنون اصيل و ريشه دار ادبيات عرب است و از حيث مضمون شاخه هاي متنوعي دارد که مدح پيامبر يکي از شاخه هاي آن است.
مدح نبوي در عصر حيات آن حضرت پديد آمد و در قرن هفتم با عنوان اصطلاحي بديعيات استمرار يافت. بديعيه سرايان غالبا موضوعاتي همچون وصف اخلاق و صفات و فضايل پيامبر، ذکر اماکن نزول وحي، وصف حسب و نسب پيامبر و بيان گوشه هايي از اخبار و سيره آن بزرگوار را مورد توجه قرار داده اند. شوقي که يکي از شاعران بديعيه سراي معاصر است همچون اسلاف خود در تصوير سيماي پيامبر به موضوعاتي چون ميلاد، مناقب و فضايل پيامبر، معجزه و کرامات، معراج، دين و نظام سياسي- اجتماعي اسلام و جهاد و توسل وشفاعت پرداخته است.

 نسخه قابل چاپ

محمد جواد بهمنيار ارجوزه اي را در درباره ي انواع جمله هاي عربي به عنوان «تکمله اي بر الفيه ابن مالک اندلسي» سروده است. اين مقال با مقدمه اي درباره نقش دانشمندان و نويسندگان ايراني تبار در زمينه ي تحقيق و تاليف علوم عربي در گذشته و حال آغاز مي شود، سپس خلاصه اي درباره ي زندگي علمي ابن مالک اندلسي ناظم الفيه، و محمد جواد بهمنيار ناظم تکمله انواع الجمل را ارايه مي کند. و سرانجام ابيات منظومه بهمنيار را که به 52 بيت مي رسد. شرح و توضيح مي دهد. باشد که خوانندگان عربي زبان بر توانمنديهاي علمي ايرانيان، و خدمات بزرگي که به زبان و علوم عربي انجام داده اند واقف گردند. و طلاب نحو از اين تکمله بهره مند شوند.

 نسخه قابل چاپ

مقوله اشتراک لفظي از موضوعات مورد توجه زبان شناسان به ويژه معناشناسان است از آنجا که اين موضوع در گذشته نيز مورد اهتمام اهل لغت بوده است. در اين مقاله تلاش مي شود، رويکرد قدما بويژه نظريات و استدلالات مخالفان و موافقان اين پديده در زبان عربي مورد بررسي قرار گيرد. در معناشناسي امروز، مساله چند معنايي (polysemy)، که در ذيل روابط مفهومي در زبان طبقه بندي مي شود، بيان همان اشتراک لفظي در نزد قدماست.
در اين مقاله علاوه بر تعريف و توضيح اصطلاح چند معنايي، سعي مي شود مشابهت و اختلاف ميان اين دو اصطلاح قديم و جديد بازبيني شود. شايان ذکر است نظريات زباني جديد وقوع پديده چند معنايي در زبان را نتيجه همنشيني واژه ها مي داند.

 نسخه قابل چاپ