بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

فرقه اسماعيليه (يکي از پوياترين فرق اسلامي) همواره از دل مشغولي هاي مورخان، به ويژه پژوهشگران تاريخ اسلام در غرب بوده و هست. انديشه و آرمان نخستين نظريه پردازان اين فرقه، از جهات متعددي مورد کاوش قرار گرفته است. در اين ميان، کتب رجالي اماميه، با نگاهي واقع گرايانه، زواياي انشقاق در شيعه اماميه طي قرون دوم و سوم هجري را به خوبي پي گرفته اند.
اين مقاله به اين پرسش پاسخ مي دهد که منابع شيعه اماميه (= معاجم رجال طوسي، نجاشي، کشي، و ...) به موضوع پيدايش اين فرقه چگونه نگاه مي کنند؟ روش تحقيق در اين نوشتار، بر اساس مقايسه و تطبيق منابع اصلي رجالي اماميه با ديگر مآخذ اهل سنت است.
اين پژوهش معلوم مي کند که در خصوص شخصيت اسماعيل دو نوع نگرش وجود دارد:
1- نگرش اهل سنت و اخيراً پژوهشگران غربي که اسماعيل را فردي منحرف از لحاظ اخلاقي معرفي کرده اند؛ 2- نگرش اماميه که در کتب معاجم رجال منعکس شده و بر برائت اسماعيل دلالت دارد. و از جمع بندي نهايي اطلاعات مندرج در منابع امامي نتيجه مي شود که ابوالخطاب فردي مذموم و غالي بوده، اما ميمون قداح و پسرش عبدالله، با نظر به تعداد افراد موسوم به نام آنان، از اصحاب امام صادق (ع) و اشخاصي معتبر بوده اند.

 نسخه قابل چاپ

بحران بالکان در سال 1876 از بوسني- هرزگوين شروع شد و در بلغارستان ادامه يافت و همين امر دخالت روسيه را در پي داشت. جنگ روسيه با عثماني با اشغال سرزمين هاي بالکان در 1877 توسط روسيه شروع شد و با انعقاد معاهده سن استفانو، مسأله ايجاد بلغارستان بزرگ مطرح شد و اين امر با منافع کشورهاي اروپايي از قبيل آلمان، اتريش و هنگري و انگلستان در تضاد بود و لذا کشورهاي اروپايي پس از سال ها اختلافات مذهبي و غيره، به گونه اي يکپارچه، طي تصميمي واحد، با اين معاهده مخالفت ورزيدند و به تبع آن کنگره برلن از سوي آنان شکل گرفت. کنگره برلن به اين بحران (= بحران بالکان) خاتمه داد اما مشکل ديگري ايجاد کرد که عاقبت به جنگ بزرگ جهاني اول در سال 1914 منجر شد. مقاله حاضر با بررسي بحران بالکان، نتيجه مي گيرد که آنچه در سطح بين المللي به اتخاذ تصميم هاي جهاني- با سردمداري اروپا- در مسايل منطقه اي منجر شد، در اصل همين بحران هاي داخلي عثماني در حوزه بالکان بوده است.

 نسخه قابل چاپ

در 18 ذيحجه 35 هجري (17 ژوئن 656 م)، سومين خليفه راشدين به دست مسلمانان بدوي کشته شد و مسلمانان حضري از او حمايت نکردند. در اين رويداد، چند نکته از تاريخ آن روزگار در خور بررسي است که تاکنون چنانکه بايد مورد مداقه قرار نگرفته اند و مي توان آنها را در سه حوزه بخش بندي نمود: بدويان مسلمان و پيشينه آنان، برتري امويان در دوره خلافت عثمان، و سياست هاي اقتصادي آن خليفه- که اين نوشتار به بررسي آنها مي پردازد.

 نسخه قابل چاپ

گر چه مسلمانان در زمان حکومت خود بر اسپانيا (اندلس) تمدني عظيم و فرهنگي تعالي بخش را به اروپاي غربي عرضه کردند، سرانجام پيروان مسيح صفحه تاريخ درخشان آنان در اين سرزمين را در سال 897 ق / 1492 م در هم پيچيدند؛ و به قدرت يکپارچه سياسي دست يافتند و سپس درصدد برآمدند که در کشور خود وحدت فرهنگي ايجاد کنند؛ و به منظور تحقق اين هدف بر آن شدند که با شيوه هاي گوناگون، مسلمانان ساکن اسپانيا را حتي به لحاظ اعتقادي، با جامعه مسيحي همگون سازند.
در مقاله حاضر، واکنش اقليت هاي مسلمان اسپانيا (=موريسکوها) در مواجهه با پديده تنصير (=نصراني کردن) اجباري مورد بحث قرار گرفته، و بيان شده است که موريسکوها با چه تدابير خاصي، از عقيده خود در برابر اقدامات مسيحيان حاکم در جهت تحميل مسيحيت دفاع کردند.

 نسخه قابل چاپ

رواج اسکناس براي اولين بار در تاريخ ايران در زمان حکومت ايلخانان صورت گرفت. طبقه حاکمه ايلخاني که در يک دوره با بحران شديد اقتصادي روبه رو شده بود درصدد برآمد با انتشار پول کاغذي اين بحران را مهار کند، اما از آن جهت که ظهور اسکناس برخاسته از واقعيت هاي اقتصادي، اجتماعي و سير متداوم ساختار جامعه نبود، به علاوه اقتباس ناقصي از نظام پولي رايج در چين محسوب مي شد، نه تنها بحران را مهار نکرد بلکه دامنه آن را وسيعتر کرده، عرصه هاي سياسي و اجتماعي را نيز در برگرفت. اين گونه نوآوري اقتصادي که به بستر و فضاي امنيتي مناسبي نياز داشت در جامعه ايراني امري تحميلي محسوب مي شد و پاسخگوي شرايط ناپايدار اقتصاد ايران، به طور عام و بحران اقتصادي اين عهد، به طور خاص نبود. مقاومت مردم و اهل بازار در برابر اين وضعيت نيز ضمن نشان دادن شدت بحران و ناکارآمدي اين ابتکار، بر وجود چالش با مغولان بيگانه در عرصه هاي مختلف دلالت داشت. اين مقاله در پي آن است با در نظر داشتن زمينه هاي موضوع و مقايسه ميان شرايطي که موجب پذيرش اسکناس در چين و عدم پذيرش آن در ايران شده بود علل ناکامي و ناکارآمدي پول کاغذي در زمان ايلخاني گيخاتو (94- 690 هجري قمري) را با نگاهي جامع بررسي کند.

 نسخه قابل چاپ

تحقيق و بررسي در باره سکه هاي اسلامي و چگونگي پيدايش آن در جهان اسلام، به نوبه خود، يکي از مباحث شناخته شده در فرهنگ و تمدن اسلامي مي باشد. مسلمانان از همان آغازين سالهاي ظهور اسلام به فکر ضرب سکه بودند و سکه هايي را نيز ضرب کردند اما تا دوره عبدالملک مروان اين سکه ها رسميت نداشت. براي نخستين بار او بود که به ضرب سکه در جهان اسلام اقدام نمود. پس از او نيز خلفاي مسلمان توجه زيادي به ضرب سکه از خود نشان دادند. خلفاي فاطمي نيز از اين امر مستثني نبودند و هر يک از آنان به ضرب سکه هايي با طرازهاي متفاوت اقدام نمودند. به اين ترتيب، مي توان گفت سکه هاي هر يک از آنان از سکه هاي فاطمي متمايز بوده است. در اين مقاله ويژگي هاي سکه هاي هر يک از اين خلفا به ترتيب ذکر شده، نوآوري هاي آنان در ضرب سکه مورد بررسي قرار مي گيرد.

 نسخه قابل چاپ

کتاب مورد بررسي، از جمله کتابهاي درسيي است که توسط انتشارات سمت، به منظور استفاده دانشجويان دوره کارشناسي (ليسانس) تاريخ دانشگاههاي کشور، به طبع رسيده است. متأسفانه، با تمام زحمتي که نويسنده اصلي کتاب، جناب آقاي روزبه زرين کوب، زير نظر استاد گرانمايه دکتر عبدالحسين زرين کوب، در تأليف خود متحمل گشته اند، اشکالات متعدد تاريخي، نگارشي و چاپي، به آن راه يافته که ممکن است خواننده را با مشکل مواجه سازد. به همين سبب، نويسنده نقد کوشيده است آن موارد را با ذکر دليل مشخص نمايد، تا اگر مورد تأييد قرار گرفت، در چاپهاي بعدي کتاب مورد استفاده مؤلف محترم قرار گيرد و بدين وسيله بر کيفيت و غناي بيشتر مطالب آن بيفزايد.

 نسخه قابل چاپ

نگارنده اين مقاله، روزبه زرين کوب، مولف کتاب "تاريخ سياسي ساسانيان" مي باشد که از سوي "سازمان مطالعات و تدوين کتب علوم انساني دانشگاهها" (سمت) در سال 1379 به چاپ رسيده است. نظر به آنکه آقاي غلامرضا برهمند بر اين کتاب نقدي نوشته اند و مقرر شد که در اين شماره مجله دانشکده ادبيات چاپ شود، مقاله حاضر جواب و پاسخي به نقد ايشان مي باشد.

 نسخه قابل چاپ

سقوط اصفهان در آخرين سال هاي فرمانروايي صفويان به آشفتگي سياسي در ايران منجر شد. مهمترين ويژگي ساخت سياسي ايران در اين عهد، سر بر آوردن مدعيان فرمانروايي در ولايات و ايالات بود و در اين ميان، خراسان به دليل همجواري با افغانان از حساسيت زيادي برخوردار بود. از جمله رويدادهاي مهم خراسان و شرق ايران در اين دوره ظهور ملک محمود سيستاني و اقدامات او بود. اين رويداد تاکنون بيشتر بر اساس روايت تاريخ نويسي افشاري مورد بررسي قرار گرفته است. پژوهش حاضر روايتي نويافته را در باره آغاز و انجام فرمانروايي ملک محمود سيستاني معرفي، و آگاهي هاي آن را با تاريخ نويسي افشاري مقايسه و ارزيابي مي کند.

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله يکي از دوردست ترين تاثيرات خلافت فاطمي، يعني قرمطيان ملتان، محل بحث و بررسي قرار گرفته است. ابن حوثب، يکي از داعيان اسماعيلي يمن، ابن هيثم را براي تبليغ آيين اسماعيلي به سند اعزام مي کند. فعاليت هاي دعوت ابن هيثم در اين منطقه به تشکيل يک دولت اسماعيلي در ملتان مي انجامد. هنگامي که خلافت فاطمي در شمال آفريقا و بعدها در مصر قوام و دوام مي يابد، ظاهرا اسماعيليان ملتان که با عنوان عمومي "قرمطيان ملتان" شناخته مي شدند، از خليفه فاطمي تمکين نمي کنند. از اين رو، خليفه براي اعمال نفوذ در اين منطقه سرانجام داعي ديگري را به ملتان اعزام مي کند و اين داعي گرايش حکومت قرمطيان ملتان را به نفع خليفه فاطمي تغيير مي دهد و نفوذ خلافت فاطمي را در دوردست ترين نقطه جهان اسلام آن روزگار بسط مي دهد. در اين مقاله کيفيت شکل گيري و رويدادها و سرانجام اين دولت اسماعيلي مطمح نظر قرار گرفته و پژوهيده شده است.

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله سهم و جايگاه تفکرات و انديشه هاي فرقه شيخيه در ظهور بابيه مورد بررسي قرار مي گيرد. کوشش اين مقاله بر آن است که با تکيه بر منابع اصلي شيخيه، خصوصا شيخ احمد احسايي، تأثير اين انديشه ها را بر پيدايش جنبش بابيه نشان دهد. از اين رو نخست، به طور اجمال، اصول و مباني مکتب شيخي معرفي مي شود و سپس سهم اين انديشه ها در تکون جنبش بابيه مورد بررسي قرار مي گيرد.

 نسخه قابل چاپ

روابط ايران و عثماني طي 242 سال سلطنت صفويان گاهي دچار اختلال و بحران بوده است. علت جويي بحران در روابط بين دو کشور هدف اساسي نويسنده اين مقاله است. لذا به منظور يافتن پاسخ اين که چه متغييرهايي در پديداري بحران در روابط بين ايران و عثماني در سال هاي بين 985 تا 1049 نقش داشته اند، فرضيه ذيل به آزمون گذاشته شد: عواملي از قبيل طمع بيگانگان، نابساماني اوضاع داخلي ايران، عصيان و روگرداني اقوام و حکومت هاي تابعه، عصيان حکام و دولتمردان و اظهار تبعيت ايشان از روميه، دخالت و تصميم سازي فرنگيان، نابساماني اوضاع داخلي عثماني و مشيت الهي به عنوان عامل تعيين کننده جهت حوادث، در پديداري بحران در اين دوره از روابط ايران و عثماني نقش اساسي داشته اند.
در اين بررسي از روش تحقيق تاريخي استفاده شده و داده ها بر اساس نوشته مورخان ايراني عصر صفوي جمع آوري شده است. يافته اصلي تحقيق تاييد فرضيه اشاره شده بوده است و نشان مي دهد عوامل مذکور در پايداري بحران در روابط بين ايران و عثماني نقش اساسي داشته اند.

 نسخه قابل چاپ

در نظامهاي سياسي ايران پس از اسلام، به ويژه تا پايان عصر خوارزمشاهي (490- 628 هجري قمري)، شاعران از جايگاه ممتازي برخوردار بودند. دربارها بخشي از شکوه خود را مديون تجمع شاعران بودند و در ازاي آن مبالغي از درآمد خود را هم صرف آنان مي نمودند. مقاله حاضر با تکيه بر عصر غزنوي (350- 431 هجري قمري) و شاعران اين عهد بر آن است که به تجزيه و تحليل ماهيت سياسي حضور آنان، که بر اطلاع رساني و هدايت افکار عمومي مبتني بود، بپردازد.

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله، هفت متن فارسي کهن از سده هاي چهارم و پنجم هجري که درباره ماني و مانويت بحث کرده اند، مورد بررسي و تحليل قرار مي گيرد. اين آثار عبارتند از تاريخ بلعمي، حدودالعالم، شاهنامه، زين الاخبار، لغت فُرس، بيان الاديان، و کشف المحجوب. بررسي اين آثار نشان مي دهد که نويسندگان ايراني سده هاي مذکور درباره مانويت، سه گونه اطلاعات به دست داده اند: 1) اطلاعاتي که با متون اصيل مانوي همخواني دارد، 2) اطلاعاتي که با هاله هاي افسانه اي همراه است، 3) اطلاعات نادرست و بي ماخذ. متون مذکور از ماني دو چهره مثبت و منفي ارائه داده اند. چهره مثبت او نگارگري و هنرهاي خلاّقه اوست که حتي مخالفان را به ديده اعجاب وا مي دارد، و چهره منفي اش که همان بدعت ثنوي نور و ظلمت اوست و بيش تر با لفظ "زنديق" به باد انتقاد گرفته شده است. مقاله حاضر کوششي است در جهت اثبات ديدگاه ايراني مانويت که پايه هايش در سده هاي نخستين بعد از اسلام شکل گرفته است.

 نسخه قابل چاپ

امراي مغول که اکثرا از ميان اشراف قبايلي مغول- ترک برخاسته بودند، در تحولات امپراتوري چنگيزخان و خاندان او، از جمله در حکومت ايلخانان نقش تعيين کننده اي داشتند.
يکي از مهمترين اين تحولات مساله مسلمان شدن مغولان و رسميت يافتن اسلام از سوي حکومت ايلخانان است. در اين مقاله کوشش شده تا رابطه امراي مغول با اين موضوع مورد توجه قرار گيرد و سير واکنش ها و تحول شخصيت مذهبي آنها در جريان اسلام گرايي مغولان بررسي و تحليل شود.

 نسخه قابل چاپ