بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

نهضت شعوبيه يا اومانيسم ايراني- اسلامي، جنبشي بود كه به دنبال انحصارطلبي بني اميه كه آرمان هاي اسلامي را در سايه قدرت طلبي و زراندوزي از ياد برده بودند، رخ نمود. ماهيت اين حركت ماهيتي اومانيستي با ژرف ساختي ديني و برگرفته از قران كريم بود. از اين رو بسياري از مومنان راستين با آن همداستان شدند. شعوبيه دو شاخه اصلي در ايران داشت كه در ادبيات و شعر ما تا قرن ها ادامه داشت. شاخه نخست در حوزه عرفان و تصوف بود. شاخه دوم شاخه خردگرايي بر مبناي دانش بود. از جمله اين جريان فكري، اخوان الصفا بودند كه مقالات و رساله هاي علمي خود، موضوعات علمي را تشريح كردند و شك و شناخت را به مردم آموختند و خاطر نشان کردند كه آغاز حركت به سوي شناخت، شك است و با شك كردن،‌انديشيدن، وجود پيدا مي كند. از جمله مسايلي كه حركت خردگرايي در آثار اهل قلم، جايگزين كرد، مساله واقع بيني بود كه در حقيقت با نوعي رئاليسم ابتدايي مطرح مي شد. ناصر خسروقبادياني اوج آزادانديشي در ادبيات فارسي است. متنبي شاعر بزرگ عرب را اگر چه نمي توان به طور قطع و يقين در اين جنبش جاي داد و حتي برخي او را مخالف شعوبيه مي دانند، اما در اشعارش، نوعي عزت نفس و آزادگي حتي از نوع اگزيستانسياليستي هم ديده مي شود كه مي توان ميان او و ناصرخسرو همانندي هايي يافت، و اين پژوهش چنين مهمي را تا حدي كه در يك مقاله مي گنجد، انجام داده است.

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله به تعريف «خشونت» با توجه به چهار حوزه فلسفه، سياست، جامعه شناسي و روان شناسي پرداخته مي شود كه اين كه آيا منشا و ريشه اش در نهاد انسان است و يا بيرون از آن. ابزارهاي اعمال خشونت (حوزه فكر، زبان و عمل) مورد بررسي قرار مي گيرد. همچنين در اين باره بحث مي شود كه راه مبارزه با خشونت، سركوب غرايز انساني نيست، بلكه كنترل و هدايت آن هاست. سپس تعريفي از مدارا و ظرايفي كه در مفهوم آن قرار دارد ارايه مي گردد. محور اصلي مقاله بررسي خشونت و مدارا در ادبيات كودك است. نگارنده همچنين بر آن است كه نشان دهد افسانه هاي اژدها، و ديو و جن،‌ پري مصداق خشونت در ادبيات كودك نيستند. در خاتمه به تحليل و بررسي خشونت در دو نمايشنامه كودكانه پرداخته مي شود.

 نسخه قابل چاپ

بحث نابرابري هاي اجتماعي با توجه به گستره زماني و مكاني و آثار وسيع آن از ديرباز مورد توجه انديشمندان قرار داشته است. علامه اقبال لاهوري فيلسوف، سياستمدار و شاعر بزرگ پاكستاني در چهارچوب بررسي و تحليل و تعليل علل عقب ماندگي جوامع اسلامي به اين بحث توجه فراواني نموده و ابعاد مختلف آن را مورد كاوش دقيق قرار داده است. اين مقاله به بررسي اين مقوله از سوي اقبال لاهوري براساس كليات اشعار فارسي اين انديشمند بزرگ پرداخته است. علامه اقبال از سويي به نقش فرد و شرايط اجتماعي، فرهنگي و سياسي جوامع اسلامي و از سوي ديگر به نقش كشورهاي غربي يا به تعبير شعري او "افرنگ" در عقب ماندگي جوامع اسلامي كه در متون اجتماعي معاصر با عنوان كلي‌ «نابرابري جهاني» قابل پي گيري است، توجه كرده است. اين مقاله در حد خود مي تواند كوششي براي روشن شدن سهم و نقش فرد و جامعه در پيدايش نابرابري در هر يك از جوامع بشري و نيز روشن شدن سهم و نقش كشورهاي سرمايه دار غربي در پيدايش نابرابري در سطح جهاني به شمار رود.

 نسخه قابل چاپ

با وجود شرح هاي بسياري كه در گذشته و سال هاي اخير بر منظومه مخزن الاسرار نوشته شده است، ادبيات زيادي از اين مثنوي- و به ويژه مقدمه آن- همچنان در هاله اي از ابهام فرو رفته و ژرف و رازناك باقي مانده است. نگارنده در اين مقاله، ضمن مقايسه و تشريح نظر شارحان، با تاكيد بر توجه به ساختار اثر، استفاده از آثار هم عرض، و پيوند عمودي ابيات، ديدگاه خود را مبني بر طرح «داستان آفرينش» با ترتيب خلقت هستي در مقدمه اين منظومه،‌ بيان كرده است.

 نسخه قابل چاپ

امروز بيشترين بخش آگاهي هاي ما از شعر كلاسيك به مسايل فكري و برخي از ظرايف هنري مربوط است كه در كتب مربوط به نقد فني و جمال شناسي شعر مورد تاكيد قرار گرفته است. يكي از نكات ظريفي كه در ادب فارسي و در شعر عهد صفوي، خصوصا شعر صائب تبريزي، كمتر به آن پرداخته شده است، بررسي تصاوير و مفاهيم متناقض نما است. مباحث فراعقلي و عرفاني، بيان عاشقانه، نكته سنجي و خيال پردازي، وصف ذات اقدس الهي، وضع سياسي و اجتماعي روزگار و فرهنگ عامه، از مهمترين اسباب رواج اين شگرد هنري در شعر صائب اند. در ميان اقسام تصاوير و مفاهيم متناقض نماي شعر او، پارادوكس هاي مبتني بر تشبيه، استعاره، مجاز و كنايه،‌ بيش از پارادوكس هاي معنوي جلوه گر است؛ چرا كه ميدان هنرنمايي و آشنايي زدايي شاعر بيشتر در حوزه لفظ است و متناقض نماها لفظي بهترين وسيله براي تحقق اين امر به حساب مي آيد. اين مقاله سعي دارد با بحث درباره عوامل ظهور گسترده اين شگرد هنري، به بررسي گونه هاي متعدد متناقض نما اعم از لفظي و معنوي در شعر صائب بپردازد.

 نسخه قابل چاپ

فرايند كنش متقابل اجتماعي ساز و كاري است كه شكل گيري رابطه اجتماعي ميان كنشگران را ممكن مي سازد. اين فرايند با تاثيرگذاري  وتاثرپذيري متقابل ميان كنشگران پديد مي آيد و در آن هر كنشگر با قابليلها و توانمندي هاي فردي خود شركت مي كند. قابليلها و توانمنديهاي فردي هر كنشگر كه سرمايه اجتماعي او به شمار مي آيد، برآمده از تجربه هاي اوست كه در گذر زمان و بر اساس فرايند تجربه آموزي تغيير پذير است. تغيير سرمايه اجتماعي فردي كنشگران سبب مي شود تا وزن و موقعيت آنان در فرايند كنش متقابل نيز پيوسته يكسان نباشد و به ازاي تغييرات سرمايه اجتماعي فردي كنشگران موقعيت آنان نيز در اين فرايند تغيير كند. دامنه اين تغييرات كه دامنه كنش متقابل ناميده مي شوند بين^o0(صفردرجه) تا 90^o (زاويه ميان دو محور متقاطع) محدود است. تغييراتي كه فراتر از آن محدوده صورت گيرد، سبب تغيير جهت رابطه ميان كنشگران مي شود.

 نسخه قابل چاپ

منابع انساني نقشي محوري در توسعه پايدار هر كشوري ايفا مي كند و كشورهاي پيشرفته با ادغام منطقي سرمايه طبيعي و انساني است كه توانسته اند به توسعه اقتصادي و اجتماعي مطلوب دست يابند. اين درحالي است كه نيروي انساني ماهر كشورهاي توسعه نيافته پس از اتمام دوره تحصيلي خود، ماحصل اندوخته هاي علمي خود را در اختيار كشورهاي مادر قرار مي دهند. اين تحقيق در راستاي تبيين جامعه شناختي پديده جابه جايي نيروي كار ماهر در سطح بين الملل و عوامل موثر برآن شكل گرفته است. رهيافت نظري مورد استفاده نگرش سيستمي است كه نتيجه تلفيق تئوري هاي اقتصاد نئوكلاسيك، بازار دو گانه نيروي كار اقتصاد جديد مهاجرت، نظام جهاني و تئوري هاي شبكه و نهادي است. در اين مطالعه از دو روش پيمايش و تحليل ثانويه در سطوح خرد و كلان استفاده گرديد. براي تحليل داده ها، تكنيك هاي آماري تحليل تشخيصي و الگوسازي معادلات ساختاري مورد استفاده قرار گرفت. يافته هاي اين تحقيق در سطح خرد نشان داد كه چهار متغير سطح كيفي زندگي، آزادي، توسعه فرهنگي و درآمد توان پيشگويي عضويت افراد را در دو گروه مهاجران و غير مهاجران دارند. همچنين نتايج سطح كلان نشان داد كه تعيين كننده هاي اقتصادي، دموكراسي و نابرابري بر ميزان جذب و دفع نيروي كار ماهر تاثيرگذار هستند. براي مديريت اين پديده دو استراتژي حفظ و بازيافت نيروي كار ماهر پيشنهاد مي شود.

 نسخه قابل چاپ

اين مقاله مايل است توجه جامعه شناسان را به اين جلب نمايد كه پرداختن به متغيرهاي اجتماعي بدون در نظر گرفتن عناصر زيربنايي فرهنگي، امكان تبيين كافي از مسائل را نمي دهد. بدين منظور، به علت محدوديت از بين عناصر مختلف فقط به سه عنصر فرهنگي: نظام ايلي، دولت ستيزي و ساختار فئودال اشاره مي شود. نظام ايلي گرچه در گذشت كارا بوده است، اما امروز به شكل مدرن خود كاركرد منفي دارد. نظام حكومتي با نظام ايلي عموما مرتبط بوده است. بدين علت زمينه تضاد با رقبا را فراهم مي ساخته ، از جانب ديگر پذيرش و مشروعيت مردمي را از دست مي داده و عنصر دولت ستيزي را پرورش داده است. ساختار فئودال كه به شكل مدرن ظاهر مي شود، زمينه نابرابري و تضاد و كاهش انسجام را فراهم مي آورد. اين عناصر كه زمينه تاريخي دارند و امروز به شكل مدرن ظاهر مي شوند به طور متقابل يكديگر را تشديد مي نمايند.

 نسخه قابل چاپ

گفتگوهاي رسمي و غير رسمي و همچنين آمار رسمي حاكي از افزايش ميزان كجروي هاي اجتماعي در بين نوجوانان و جوانان است. اما آمار رسمي جرايم همواره بخش آشكار شده واقعيت كجروي هاي اجتماعي را نشان مي دهند. با استفاده از روش "خود گزارشي" در پژوهشهاي پيمايشي مي توان نيمه پنهان واقعيت جرايم و كجروي ها راهم تا حدي رصد كرد. مقاله حاضر حاوي اطلاعاتي درباره فراواني انواع كجروي هاي اجتماعي در بين نوجوانان تهران است، كه براساس روش " خود گزارشي" به دست آمده است. در اين مقاله ابتدا روش خود گزارشي به عنوان سنجه به كار رفته در اين پژوهش معرفي و ارزيابي مي شود، سپس يافته هاي اين پژوهش در باره فراواني انواع كجروي هاي اجتماعي،با تاكيد بر كجروي هاي فرهنگي، به صورت توصيفي ارائه شده و رابطه آن با برخي متغيرهاي اجتماعي بررسي مي شود. در پايان با توجه به فراواني كجروي هاي فرهنگي در بين نوجوانان، دلالت هاي اين امر براي برنامه ريزي فرهنگي مورد بحث قرار مي گيرد.

 نسخه قابل چاپ

پديده شهر نشيني با قدمتي طولاني، با آينده اي پيچيده تر از امروز روبرو است. شواهد موجود نيز صحت آن را بي نياز از اثبات نشان مي دهد. زيرااگر طي سي سال گذشته، جمعيت شهري جهان به بيش از دو برابر رسيد، بر اساس پيش بيني هاي مقرون به صحت سازمان ملل، طي سي سال آينده نيز به ويژه در كشورهاي پرجمعيت در حال توسعه چنين خواهد بود. اين پديده پيوسته، دو وجه هزينه و فايده را در خود داشته، ودر هر حال يكي از عناصر مهم در محاسبه شاخص هاي مختلف اقتصادي و اجتماعي و سياست گذاري ها بوده است. چهار محور جمعيتي، اجتماعي، اقتصادي و زيست محيطي در استمرار تحولات آينده در خور مطالعه اند. توسعه بي وقفه شهري در اين محورها، برخورداري از مديريت علمي و اثرگذار براي مقابله با چالش هاي جديد، توزيع امكانات بر اساس سياستهاي متناسب با اوضاع و درك مجدد از مسائل با رعايت قواعد بازي در سطوح ملي و جهاني را اجتناب ناپذير ساخته است.

 نسخه قابل چاپ

دانشمندان اجتماعي سرمايه انساني را منبعي با ارزش و بي پايان تلقي مي كنند، كار انسان و مهارت هاي تجربي و دانش او به شدت مورد توجه آنان است. با اين كه «كار يدي» در دوره باستان مورد بي مهري دانشمندان (از جمله ارسطو در يونان) بود، اما هرچه به تمدن صنعتي نزديك ترمي شويم «كار» ارزش خود را بيشتر باز مي يابد و پيچيدگي اين مقوله بيشتر مي شود. اما مسئله اي كه در كشور ما وجود دارد اين است كه كار از ارزش و اعتبار لازم نزد مردم برخوردار نيست و بسياري از مسائل جامعه نيز از نگرش منفي به كار شكل گرفته است. در صورتي كه نگاهي به فرهنگ و ادب گذشته ايران نشان مي دهد كه كار تا به چه ميزان اهميت داشته است. كار در فرهنگ و ادب ما به ويژه ادبيات منظوم و شعر ايران مورد تحسين و توجه بوده است. در اين مقاله با انتخاب سه شاعر كلاسيك ايران، بااستفاده از روش اسنادي به مطالعه كار در شعرآنان پراخته مي شود. اين مطالعه نشان مي دهد كه: 1) فردوسي به عنوان نماينده دوره باستان به نقش كار كشاروزي در عرصه توليدي كشور توجه مي كند، 2) سعدي، به عنوان شاعري جهان ديده و مصلحي اجتماعي كار را به شكل سخت و سنگين آن مورد توجه قرار ميدهد و تقدس براي آن قائل است و به آن با ديده احترام مي نگرد،3) كار در ديدگاه مولوي با تحرك و ديناميسم ويژه اي همراه است. او كسب روزي و تلاش و كوشش را حركت به سمت پروردگار مي داند.

 نسخه قابل چاپ

نوربرت الياس با تاكيد بر ضرورت توجه به نسبي بودن تاثير عوامل مختلف در صورت بندي ها و فرايند هاي اجتماعي و نيز توجه به صيرورت تاريخي آنها پايه هاي "جامعه شناسي آرايشي" يا به تعبيري ديگر از خود او، "جامعه شناسي فرايند" را مستحكم ساخته است. در واقع هنر اصلي الياس ايجاد سنتز يا تركيبي مناسب از آثار كنت، دوركيم و وبر است. او برآن است كه آدميان را بايد در تعامل و وابستگي متقابل به يكديگر مورد شناسايي قرار داد. زندگي انسانها وابسته به آرايش هاي مختلفي است كه روابط آنها با يكديگر، آن را شكل مي دهد. اين آرايشها مدام در حال تغييرند و در جريان اين تغيير، با شيوه هاي متنوعي نظم پيدا مي كنند. بنابراين براي شناخت صحيح و دقيق رويدادهاي اجتماعي بايد فرايند و ماهيت آرايش هاي موجود را به خوبي درك كنيم اوزندگي اجتماعي را به يك بازي تشبيه مي كند كه هر يك از حركتهاي بازي كنان فقط با شناخت آرايش تيمي و حركتهاي قبلي امكان پذيرخواهد بود . پس مفهوم آرايش ناظر بر شبكه هاي متداخل و به هم پيوسته اي است كه كنش افراد را به يكديگر مي پيوندد و آنان را هم به انجام كارهايي قادر مي سازد و هم از انجام كارهايي باز مي دارد. حتي گروه هاي متخاصم نيز با يكديگر روابط و در نتيجه بر يكديگر تاثيرات متقابلي دارند. محور اين آرايش هاي متغير، نوعي تعادل قدرت متحرك است كه گاه به اين سو و گاه به آن سو مي رود. قدرت عامل توانايي بخش ودر عين حال، محدود كننده اي است كه بر روابط انساني حاكم است. به نظر مي رسد كه آشنايي با مباني، ساختار و ساز و كارهاي جامعه شناسي آرايشي گذشته از جنبه نظري آن، مي تواند ما را در شناخت ماهيت آرايشهاي اجتماعي موجود و تحولات گوناگون و پرشتاب پس از پيروزي انقلاب اسلامي و به ويژه سالهاي اخير به عنوان يكي از عوامل زمينه ساز آينده مدد دهد.

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله كوشش خواهد شد تا مفهوم طبقه از ديدگاه بورديو معرفي شود. مفهومي كه او تحت تاثير ماركس، وبر و ساخت گرايان فرانسوي براي انجام تحقيقات تجربي و نظري به وجود آورده است. از نظر بورديو د و مفهوم اصلي به طبقه مربوط مي شوند:1) سرمايه 2) عادت واره. در اينجا تاثير متفكران كلاسيك مشهود است . بورديو با خلاقيت كامل مفاهيم جديدي ساخته است كه بتوان از آن در سطح يك چارچوب نظري كلان براي هر جامعه قشر بندي شده استفاده كرد. هدف او خلق يك مفهوم نيست كه فقط در جامعه فرانسه قابل استفاده باشد. او يك جامعه شناس متبحر و يك نويسنده برجسته است. بورديو كوشش كرده است تا مفهوم طبقه را در سطح تحقيقات تجربي گسترش دهد. آثار او انباشته از تحقيقات تجربي با استفاده از روش هاي آماري پيشرفته است. در كتابهاي تمايزها و اشرافيت دولتي بحث مفصلي درباره مفاهيم سرمايه، عادت واره و شيوه زندگي و رابطه آن با طبقه مطرح مي سازد كه به همراه خود تحقيقات تجربي جالبي را در جامعه فرانسه ارائه مي دهد. اميد است كه با ارائه اين مفهوم راه براي تحقيقات تجربي در ايران گشاده تر شود.

 نسخه قابل چاپ

راهبرد نظري اين مقاله با تدوين مفاهيم اصلي مدل هاي رقيب فروپاشي دولت در سطحي انتزاعي تر، سعي دارد اين مدلها را در يكديگر ادغام كند. مدل جمعيتي برگرفته شده از كارگلدستون، بر اين نكته تاكيد دارد كه وقتي نهادهاي اقتصادي و سياسي، خيلي خشك و متصلب باشند، رشد سريع جمعيت مي تواند فروپاشي دولت را موجب شود. مدل جغرافياي سياسي برگرفته شده از كارهاي اسكاچپل و كالينز، استدلال مي كند كه در صورت ضعف شديد دولت و غير مولد بودن اقتصاد، شرايط وخيم جغرافياي سياسي مي تواند فروپاشي دولت را موجب شود. مدلهاي رقيب فروپاشي دولت، به عنوان مسيرهاي جايگزين و در تعامل با يكديگر ، مفهوم سازي شده اند، به گونه اي كه تغيير فشار جمعيت و شرايط جغرافياي سياسي بسته به ميزان قدرت دولت و قدرت توليد، ممكن است ميل به انسجام يا از هم پاشيدگي ايجاد كنند. مدلي كه چهار بعد قدرت دولت - اقتصادي، نظامي، سياسي و اجرايي - را تشريح مي كند، به اين منظور ساخته شده است تا مفهوم سازي هاي متعدد از دولت در ادبيات مربوط به فروپاشي دولت را در يكديگر ادغام كند. همچنين، مسير سوم اين مدل معتقد است، رشد سريع بازار، درصورتي كه قدرت دولت خيلي كم باشد، مي تواند ميل به از هم پاشيدگي  ايجاد كند. مدل تركيبي، امكان درك اين معنا را به ما مي دهد كه وقتي ميل به انسجام / از هم پاشيدگي توسط يك مسير ايجاد شود، ممكن است با مسير ديگر، تشديد يا تضعيف گردد.

 نسخه قابل چاپ

مشاركت سياسي يكي از معيارهاي توسعه سياسي به طور خاص و توسعه به طور كلي است. هدف از اين تحقيق بررسي و شناخت عوامل اجتماعي موثر بر مشاركت سياسي روستاييان است. برخي از اين عوامل كه در نظريات دانيل لرنر، اينكلس و اسميت، رابرت دال، ليپست و هانتينگتن به عنوان عوامل نوسازي كننده جامعه و رواج دهنده اشكال جديد رفتارهاي اجتماعي بيان شده اند عبارتند از: وضعيت اقتصادي، شغل، تحصيلات، ارتباط با شهر، استفاده از وسايل ارتباط جمعي علاوه بر اين، برخي عوامل روانشناختي مانند احساس بي قدرتي و اعتماد به دولت به عنوان متغير هاي واسط مورد بررسي قرار گرفته اند. فرضيه اصلي تحقيق اين است كه با بهبود شاخص هاي اجتماعي مشاركت سياسي افزايش يافته است.اين فرضيه در دوبعد مشاركت سياسي رسمي و غير رسمي مورد بررسي و سنجش قرار گرفت. روش تحقيق، روش پيمايشي بود كه با استفاده از تكنيك پرسشنامه انجام شد. جامعه مورد مطالعه سرپرستان خانوارهاي روستايي دهستان اشكي حومه شهرستان بوشهر بود. با استفاده از نمونه گيري چند مرحله اي سه روستاي چاه كوتاه ، آب طويل وتل اشكي كه معرف سه سطح توسعه يافتگي بالا، متوسط و پايين بودند به طور تصادفي انتخاب شدند. نتايج تحقيق حاكي است كه مشاركت سياسي غير رسمي همراه با افزايش سطح تحصيلات، ارتباط با شهر و استفاده از رسانه هاي گروهي افزايش يافته است. اما مشاركت سياسي رسمي تنها در سطح متوسط ارتباط با شهر و تحصيلات ابتدايي بيشتر شده است و پس از آن روبه كاهش داشته است. به علاوه، مشاركت رسمي همبستگي مثبت بالايي با اعتماد به دولت داشته است. اين موضوع نشان مي دهد كه مشاركت سياسي غير رسمي بيش از جنبه رسمي مشاركت با شاخص هاي توسعه و تاييد كننده نظريات نوسازي رابطه دارد.

 نسخه قابل چاپ