بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

ابن خلدون بسياري از علوم ادبي را آموخته بود و به آن ها تسلط كامل داشت؛ به گونه اي كه شيوه نگارش ادبي او شيوه هاي رايج را كه منجر به نثر مصنوع و متكلف مي شدند تحت الشعاع خود قرار داد و به تدريج جايگزين آن ها شد. او شاعر و شعرشناس بود و اظهار نظرهايش در مورد هر يك از علوم ادبي و عالمان آن علوم به منزله يك ملاك قطعي به شمار مي رفت. ابن خلدون ويژگي هاي علوم ادبي زمان خود را در «مقدمه» برشمرده و به بررسي و نقد آن ها پرداخته است. اما نكته مهم اين است كه در همه اين موارد، ابن خلدون با نگرشي اجتماعي و جامعه شناختي وارد صحنه ادبيات و علوم وابسته به آن شده است و به دنبال كشف زمينه هاي اجتماعي متناسب با شرايط و ويژگي هاي ادبيات رايج در زمان خود بوده است. به نحوي كه مي توان كار او را در چهارچوب جامعه شناسي ادبيات تلقي كرد.

 نسخه قابل چاپ

غاده سمان در آثار ادبي و نوشته هاي خود در روزنامه ها كوشيده است تا با احساس لطيف، اتصال به منبع الهام، حساسيت ويژه، احساسات ناب و بينش عميق، مفهوم واقعي عشق را در دو جنبه عام و خاص آن در روح مخاطبانش برانگيزاند و البته در اين راه شيوه اي متفاوت با عارفان دارد. اين اهتمام ويژه به مفهوم عشق دلايلي دارد كه در پژوهش حاضر به مواردي از آن اشاره شده است. وي تاكيد مي كند كه عشق ابزاري براي تزكيه، تفاهم و گفت و گو، بخشش همه جانبه، آزادي،‌ اصلاح و تغيير در دنيايي است كه به دليل فقدان ايمان به ارزش هاي معنوي نظير خدا، دين و عشق مورد محاصره انواع تهديدها قرار گرفته است. غاده بر تحكيم روابط واقعي برخاسته از راستي، عاطفه و تساوي ميان زن و مرد اصرار دارد و آن را نماد پيوند و منبع قدرت مي داند، تجسمي عيني از سنت طبيعت و استيلاي زندگي؛ به اعتقاد وي اين چنين رابطه اي نيازمند مرد و زن ايده آل است به گونه اي كه مرد يگانه حقيقت زندگي زن باشد و زن شالوده حال و آينده زندگي مرد را تشكيل دهد. مرد آرماني كه هم لطيف است و هم مقتدر، پاكي وجود زن را كشف مي كند و ياري گر او در دنياي سرگشتگي ها و سرگرداني هاست و زن آرماني هموست كه با برخورداري سرشار از فرهنگ و آگاهي مي كوشد تا در عين حال كه به لحاظ فكري و عملي مستقل از مرد است، با دلسوزي و گذشت توام با صدق، كرامت و توازن در انديشه با مرد همفكري و همراهي عاطفي داشته باشد. غاده سمان در رابطه ميان زن و مرد گاهي به تاثير از انديشه اگزيستانسياليست ها و نيز سيمون دوبووار و با باورهاي خاص خود و تجربياتي كه از زندگي در غرب به دست آورده، به «آزادي جنسي» اشاره مي كند. اما او براي اين اصطلاح كه به پيروي از فمينيست ها آن را «انقلاب فراگير جنسي» مي نامد، شروطي را قايل است؛ از جمله آن كه بايستي با آزادي فكري و اجتماعي همراه بوده،‌ بخشي از آزادي همه جانبه آحاد جامعه عرب (اعم از زن و مرد) باشد. اين انقلاب و آن آزادي مبتني بر چالش ميان آزادي اختيار و مسووليت و هماهنگ با سرشت آدمي است، افزون بر آن كه بر آگاهي تاريخي و بيداري تكيه مي كند بدون آن كه خواستار در شكستن كامل سنت هاي شرقي باشد.
روش پژوهش: اجتماعي - توصيفي با رويكردي به نقد و موازنه.

 نسخه قابل چاپ

علم صرف از جمله علوم اساسي زبان عربي است كه در جهت فهم زبان قرآن رتبه اول اهميت را حايز است. در بررسي صرفي واژه هاي قرآني ضرورت داشت براي آشنايي دقيق با يك واژه و ديدگاه هاي گوناگون صاحب نظران به كتب صرف مراجعه گردد و در اين مراجعات مكرر، به ترتيب و نحوه تاليف و پيشينه و روند پيشرفت علم صرف به نحوي كه در اين مقاله گزارش شده است، دست مي يابيم. اگرچه در بعضي از كتب پيشين، علم نحو مقدم بر علم صرف آمده است، ليكن علم صرف داراي تقدم رتبه است. چرا كه علم نحو پس از فراهم گشتن ساختمان كلمه و آشنايي با زواياي مختلف يك واژه، به عنوان اصلاح تركيب و كلام در بين دانشمندان علوم عربي مطرح مي گردد. آشنايان به زبان عربي و علوم قرآني، به خوبي مي دانند كه مباحث اصلي و ابواب كلي كتب صرف، تقريبا در همه كتب صرف قديم و جديد وجود دارد  و آن چه وجه تمايز اين كتب نسبت به يكديگر است، همان نظم و ترتيب خاص هر كدام از اين تاليفات است كه لباس نو به مطالب اصلي، پوشانده و آن را متناسب به نياز زمان عرضه كرده است. در اين مقاله، ضمن معرفي علم صرف، چگونگي پيدايش و روند پيشرفت و شمار تاليفات اين علم، در دوره هاي مختلف، از زمان ادغام با علم نحو تا مرحله جدايي و بالاخره استقلال كامل، با بررسي وجوه اشتراك و اختلاف هر يك مورد تجزيه و تحليل و نقد قرار گرفته است.

 نسخه قابل چاپ

بدون شك مواد اصلي شكل دهنده يك لغت نامه چيزي جز كلمه و لغت نمي تواند باشد و از آن جايي كه بشر ذاتا نيازمند به تعامل با يكديگر است. بنابراين، مي توانيم به اين نكته اذعان كنيم پيدايش لغت يا خلقت و آفرينش انسان و صوت همراه بوده است تا جايي كه گام بر جاي پاي پيشرفت و ترقي انسان گذاشت و داراي مرگ و مير و زاد و ولد گرديد به نحوي كه با گسترده شدن نيازهاي بشر به دانستن و فهميدن علوم و اكتشافات تازه ايي به وجود آمد كه هر يك از آنان، كلمات و اصطلاحات خاص خود را به همراه داشته اند از اين رو، دانشمندان لغت نيز از آغاز درصدد جمع آوري كلمات و شرح و معاني آن ها برآمدند تا با تحولات و تغييرات گوناگون در طول دوره هاي مختلف به شكل كنوني دست يافته اند.

 نسخه قابل چاپ

عقل عنصر اصلي فسلفه روشنگري محسوب مي شود و از همين رو است كه قرن هجدهم را عصر طلايي تفكر عقلاني- مذهبي در طول تاريخ فلسفه مي ناميم. در قرن هجدهم،‌ نه تنها جايگاه علم تغيير كرد بلكه طبيعت نيز به كمك «عقل» الوهيت را تحكيم بخشيد. ادبيات نئوكلاسيك انگلستان كه نمودي از فلسفه روشنگري است، ادبياتي انسان گرا و اخلاقي است كه هويت اجتماعي انسان ها را در نظر مي گيرد. قرن هجدهم عصر بزرگ طنز، هجو، نقيضه، مقاله و رساله است؛ چرا كه اين انواع بيشتر از غزل با نگاه احساس به انسان مي نگرد. رمان از جايگاه ويژه اي برخوردار است و مانند شعر و طنز، تفكر اخلاقي روشنگري را دنبال مي كند و سعي مي كند در مقابل درگيري ها و تضادهاي اجتماعي، الگوهاي كمال يافته انساني را بنا نهد.

 نسخه قابل چاپ

طنز، انتقاد غيرمستقيم از پليدي ها و كجروي هاي جامعه با بياني خنده آور است و هدف آن اصلاح كاستي ها و پلشتي ها. ابوالقاسم حالت در وادي طنز شاعري است موفق و پرآوازه، با نگاهي منتقدانه و زباني ساده. وي هم چون طبيبي حاذق زخم ها را مي شكافد و ريم ها را بيرون مي ريزد تا بيمار را بهبود بخشد. اين مقاله به تحليل درون مايه هاي طنز حالت در چهار محور اجتماعي، سياسي، اقتصادي و فرهنگي پرداخته است. در محور اجتماعي، تحليل مسايل اداري، شهري، قضايي، بهداشتي و درماني و مفاسد اجتماعي را مدنظر قرار داده و در محور سياسي، حوادث و احزاب سياسي، استبداد داخلي و دخالت بيگانگان را. در محور اقتصادي، بحران نفت، كمبود كالا، كشاورزي ناكار آمد، وضعيت مالي مردم،‌ ماليات ناعادلانه و اختلاس مورد كنكاش قرار گرفته و در محور فرهنگي، مسايل مربوط به آموزش و فرهنگ وارداتي.

 نسخه قابل چاپ

طنز در شعر حافظ، به منزله يك صناعت بلاغي است، نه يك نوع ادبي. شيوه هاي طنز آفريني حافظ بسيار متنوع، پيچيده و در نهايت ايجاز است. عدم درك اسلوب هاي طنز در شعر او، گاه سبب تفسيرهاي نادرست و خلاف مقصود شاعر شده است. در اين مقاله،‌ طنزهاي حافظ در 12 اسلوب دسته بندي شده است؛‌ از جمله طنز از طريق ابهام، متناقض نمايي، تاويل هاي تازه و استهزا آميز از مسايل مهم، مغالطه منطقي، نسبت دادن رفتارهاي مخالفان به خود. شخصيت هاي مورد نقد حافظ، همگي بدون نام و نوعي (typical) هستند و بر دو دسته اند: حكومتي و ديني. وي اين شخصيت ها را از دو نظرگاه، نقد مي كند: 1- اصول اخلاقي و ارزش هاي فردي 2- آسيب هاي اجتماعي. طنز حافظ غالبا زباني عفيف و خالي از كلمات توهين آميز دارد. موضوعات طنز حافظ، عمدتا نقد انديشه هاي مخالفان عشق و عرفان؛ و اخلاق حاكمان ستمگر و روحانيون رياكار است. «صورت» طنزهاي حافظ، غالبا حاصل گردآمدن عناصر ناسازگار، جانبداري از باطل و مغالطه عمدي، به گونه اي كاملا ظريف و پنهان است؛‌ و اين امر،‌ با «محتوا» ي انتقادهاي او از جامعه اي كه ساختارهاي بنيادين آن با ساختارهاي قانوني اش تضادي عميق دارد، كاملا هماهنگ است.

 نسخه قابل چاپ

بديهي است كه زبان ادبي و اصولا ادبيات هر كشور به نوبه خود باعث بهبود آن زبان از جمله از منظر زيبايي شناسي است. منظور ما از كلمه بهبود آن نيست كه زبان به بن بست رسيده و آسيب پذيرفته است؛ بلكه مراد آن است كه ادبيات هر كشور باعث بهتر شدن و زيباتر شدن و غناي زبان آن كشور مي شود. علت پرداختن به اين مساله اين موضوع است: با علم اين كه آگاهيم كه كارايي واژگان و گستره معنايي آن ها محدود است و گفته پرداز غالبا نمي تواند افكار خود يا تجربه هاي خود را به كمك واژگان بيان كند، زيرا وسعت معنايي واژگان كم است،‌ به اين فكر افتاديم تا راه حلي براي آن بيابيم. با تقسيم زبان به دو زبان خودكار (محاوره) و زبان هنجار گريز يا ادبي، نگارندگان مقاله سعي دارند بيشتر روي قسمت دوم آن بحث كنند و راهكارهايي را براي بهبود زبان خودكار ارايه دهند.

 نسخه قابل چاپ

مساله اي كه اين نوشتار مي خواهد به آن پاسخ دهد اين است كه معيار تعهد در ادبيات متعهد چيست و با چه معيار و مبنايي مي توان ادب متعهد را تعريف كرد؟ اصطلاح ادب متعهد يا «الادب الملتزم» در قرن نوزدهم ميلادي در اروپا پديد آمد و در حقيقت از شاخه هاي مكتب واقع گرايي در اروپاست. تعهد در ادبيات عربي و فارسي به صورت امروزي آن در يك قرن گذشته تحت تاثير مكاتب ادبي اروپايي پديد آمده است. ناقدان و صاحبنظران معيارهاي متفاوتي را در تعريف ادب متعهد مدنظر قرار داده اند؛‌ معيارهاي مانند: اخلاق و تربيت؛ دين، مليت، مسايل اجتماعي و مسايل انساني. هر يك از اين مباني مي تواند ملاك تعريف ادبيات خاصي به عنوان ادبيات متعهد گردد؛ اما اين كه كدام معيار به صحت و درستي نزديك تر است،‌ با تامل نياز دارد. به علاوه گاهي تناقضاتي در بيان معيارها پديد مي آيد كه بايد تكليف آن روشن گردد. به هر حال تعريف ادبيات متعهد طي زمان شاهده تحول و دگرگوني نيز بوده است و تحت تاثير تحولات اجتماعي، به سمت قبول معيارهاي فراگيرتر و جهان تر پيش رفته است.

 نسخه قابل چاپ

در اين جستار، تلاش مي شود تا متن كوير،‌نوشته دكتر علي شريعتي براساس انتخاب سازه هاي مختلف در متن- يعني بر مبناي محور جانشيني- و براساس چگونگي چينش سازه ها در كنار هم- يعني بر مبناي محور همنشيني- و نيز عناصر پيراموني ديگري كه بر كار اين دو محور و در نتيجه بر تفسير حاصل از متن تاثير مي گذارد- يعني محور همكنش تحليل و بررسي شود. به اين منظور، ابتدا برخي كليد واژه هاي نظري اين رويكرد معرفي خواهد شد، و سپس متن يادشده تحليل خواهد گرديد.

 نسخه قابل چاپ

به اشعار خواجه شيراز گونه گون نگريسته اند. اوزان مطبوع،‌ قوافي دلكش، كلمات متناسب، معاني بلند، اشارات عرفاني  لطايف حكمي آن را ديده اند و تحسين كرده اند اما هنوز در اين باره سخن هاي ناگفته بسيار است و راه براي پويندگان عالم معني هموار. رندي هاي حافظ در بيان انديشه هاي باريك و احساس لطيف از جمله مقوله هايي است كه كمتر به آن پرداخته اند. در اين مقاله سعي نويسنده بر آن است تا از آن خرمن خوشه اي و از آن مائده، ره توشه اي دوستان را به ارمغان آورد.

 نسخه قابل چاپ

نماد يكي از ارايه هاي ادبي است. ويژگي بارز نماد، عدم صراحت، غيرمشروح و غيرمستقيم بودن آن است، به اين معنا كه در زبان سمبليك مراد و مقصود، ظاهر و صورت كلام نيست بلكه مفهومي است وراي ظاهر و فراتر و عميق تر از آن. سهراب سپهري از شاعران معاصر در شعر خود از نماد سود جسته است و همين امر يكي از راه هاي پيچيدگي و ابهام شعر اوست. در اين مقاله نمادهاي شعر سهراب، شرح و بررسي شده است. آن چه مسلم است نمادهاي اشعار سهراب برگرفته از عقايد و انديشه هاي عرفاني، فلسفي و اجتماعي اوست. او از فرهنگ هاي مختلف ايران اسلامي هند، چين باستان و مسيحيت تاثير پذيرفته است. در عين حال، شعر او از يك جوشش دروني و سلوك شخصي خير مي دهد. سهراب شاعري عارف مسلك است و نمادهاي شعري او با نمادهاي شاعران معاصر، كه عمدتا جنبه هاي سياسي- اجتماعي دارند، متفاوت است.

 نسخه قابل چاپ

با گذر از نظام مطالعات زباني مبتني بر ساخت گرايي كه تقابل گراست و همچنين پشت سرگذاشتن نظام روايي مطالعات معنايي كه برنامه گرا مي باشد و توليد معنا را تابع نظامي منطقي مي داند، مساله رجوع به سرچشمه هاي ادراك حسي دخيل در توليد معنا مطرح مي گردد كه هدف آن در نظرگرفتن نوعي هستي شناسي توليدات زباني است. چنين هستي شناسي سبب مي گردد تا جريان توليد معنا با شرايط حسي- ادراكي گره بخورد و ديدگاهي پديدار شناختي در توليدات زباني مطرح گردد كه پيش شرط هايي غيرزباني را براي توليد معنا قايل است. از جمله اين پيش شرط ها در نظر گرفتن مركز يا پايگاهي است كه از آن جا همه جريانات اصلي دخيل در توليدات زباني هدايت شوند. اين مركز با پايگاه حسي- ادراكي خود ايجاد كننده نوعي «حضور» است كه براساس آن فضايي تنشي شكل مي گيرد كه از دو ويژگي مهم گستره اي و فشاره اي برخوردار است. يعني اين كه هم دامنه حضور در آن مي تواند از صفر تا بي نهايت در نوسان باشد و هم اين كه شدت حضور در آن مي تواند از كم رنگ ترين تا پررنگ ترين متغير باشد. همين امر سبب ميگردد تا ما با لايه هاي متفاوتي از حضور مواجه باشيم كه در يك سوي آن حضور پر يا اشباع شده قرار دارد و در سوي ديگر آن حضور تهي، محو و غايب. همين انواع حضور مرتبط با عمليات ادراك حسي كه ما در اين مقاله به بررسي شرايط شكل گيري و ابعاد آن ها خواهيم پرداخت سبب مي گردند تا جريان توليد معنا به جرياني سيال و غيركليشه اي تبديل گردد. براي روشن شدن هر چه بهتر موضوع با ارايه شعري از سهراب سپهري نشان خواهيم داد چگونه فضاي تنشي در گفتمان ادبي منجر به بروز معناي سيال مي گردد.

 نسخه قابل چاپ

مقاله حاضر نتيجه پژوهشي است كه با تكيله بر نظريه «برجسته سازي» به منظور دست يابي به واژگان و تركيب هاي برجسته زنان اشعار اخوان انجام شده است. به اين منظور، پس از بيان مقدمه اي درباره نقش هاي ارتباطي و ادبي زبان و توضيح برجسته سازي، واژگان و تركيب هاي اشعار اخوان مورد بررسي و تحليل قرار گرفته است. منظور از برجسته سازي واژگاني در شعر، گزينش واژه هايي است كه در زبان علمي كاربرد ندارد. نتيجه تجزيه و تحليل واژگان اشعار اخوان نشان مي دهد كه وي از پنج نوع واژه براي برجسته سازي زبان شعرش بهره برده است؛‌ 1) واژه هايي كه قبلا وجود نداشته و خود اخوان آن را ساخته است. 2) واژه هاي كهن و يا واژه هاي كم كاربرد كه امروز در زبان معيار به كار نمي رود يا بندرت از آن ها استفاده مي شود. 3) واژه هاي اساطيري. 4) واژه هاي محاوره اي. 5) واژه هاي كوتاه شده. در بخش تركيبات نيز دو دسته تركيب در اشعار اخوان موجب برجستگي زبان شعر او شده است: گروه هاي اسمي و گروه هاي وصفي. اخوان با تسلط هنرمندانه خود تركيب هايي پديد آورده است كه ساختار آن ها يادآور تركيب هاي حماسي و با صلابت سبك خراساني است و همين ويژگي سبب تمايز اين تركيب ها از تركيب هاي زبان ارتباطي شده است.

 نسخه قابل چاپ

اختصاص، يکي از ابواب دو دانش نحو (عربي) و معاني است که در نحو عربي، احکامي خاص دارد. در کتاب هاي بلاغت معمولا در معاني مجازي ندا در مقوله انشا از آن بحث مي شود؛ اما در مواضع ديگري نيز از آن سخن به ميان مي آيد. در علم معاني، اختصاص يعني حصر کردن چيزي يا کاري در کسي، يا انفراد و انحصار کسي يا چيزي به کاري يا امري، شيوه کاربرد آن در فارسي با عربي متفاوت است. در اين گفتار به انواعي از شيوه کاربرد آن در فارسي و اغراض آن پرداخته ايم.

 نسخه قابل چاپ