بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

استبداد ستيزي و شوريدن بر خودكامگان تاريخي همچون سلطان و شاه، كارگزاران و عاملان، و وزيران و وابستگان آنها كه به مدد زور و تزوير، غاصبانه بر مردم مظلوم فرمانروايي مي کرده و موجب استضعاف توده هاي مردم و ستمكاري هاي فراون شده اند، از مضامين ارزنده شعر فارسي است.
سنايي نيز اين مضمون را يكي از محورهاي عمده شعر خود قرار داده و نگرش ها و نظرات خود را در مورد شاهان و وزيراني كه به عنوان رجال سياسي و تكيه دهندگان بر مسند قدرت مطرح بوده اند بيان كرده است. اين نوشته به بررسي ديدگاههاي او مي پردازد.

 نسخه قابل چاپ

بازتاب شعر و انديشه حافظ در شعر بسياري از شاعران بعد از او مشاهده مي شود اما اين تاثير پذيري در شعر همه شاعران به يک حد و اندازه نيست. ولي با اطمينان و يقين مي توان ادعا و ثابت نمود که زيب النسا از معدود شاعراني است که تاثير پذيري او از شعر حافظ در همه زمينه ها آشکار است. از جمله در غزل هاي فراواني وزن، قافيه و رديف غزل هايش با غزل هاي حافظ هماهنگي دارد. از نظر واژگان و تركيبات نيز گاهي دقيقا مشابه هستند و گاهي نيز اختلاف، بسيار جزيي است. در انديشه و مضامين شعري آن دو نيز، موارد يكسان يا نزديك به هم، فراوان است.

 نسخه قابل چاپ

"شخصيت"(character) عبارتست از مجموعه غرايز و تمايلات و صفات و عادات فردي، يعني مجموعه کيفيات مادي و معنوي و اخلاقي که فرآيند عمل مشترک طبيعت اساسي، اختصاصات موروثي و طبيعت اکتسابي است و در کردار و رفتار و گفتار و افکار فرد جلوه مي کنند و وي را از ديگر افراد متمايز مي سازند (يونسي،1382: 289). اثر ادبي آيينه ايست که شخصيت دروني نويسنده در آن متجلي مي شود و بدين وسيله خواننده به جهان دروني او راه مي يابد. شخصيت ها را به انواع گوناگوني از جمله: اصلي و فرعي، ايستا و پويا، جامع و ساده و ... تقسيم بندي کرده اند؛ به عنوان مثال، شخصيت ها در داستان "جاي خالي سلوچ"راکد و ايستا نيستند و متناسب با سن و محيط اجتماعيشان متفــاوت عمل مي كنند. نگارنده در اين مقاله کوشيده است از يک سو جوانب مختلف شخصيت هــاي رمان "جــاي خالي سلوچ"را تحليل کند و از سويي ديگر رابطه ديگر عناصر داستان از جمله،گفتگو، زمان، مکان، صحنه و... را با شخصيت نمايان سازد.

 نسخه قابل چاپ

اين مقاله درصدد بيان ميزان ارتباط، شباهت ها، تفاوت ها و دخل و تصرفات مولوي در مآخذ حكايت هاي مثنوي برآمده است و از آن جا كه توجه به ساختار حكايت ها راهي براي درك بهتر و بيشتر مفاهيم و نقاط اشتراك و افتراق آن هاست و حكايت هاي تمثيلي مصيبت نامه عطار يكي از مآخذ مولوي در مثنوي مي باشد، نگارنده به بررسي حكايت تمثيلي «آن كس كه در ياري بزد» در اين دو اثر پرداخته و با مقايسه عناصر روساختي (طرح و پيرنگ، شخصيت و شخصيت پردازي، گفت و گو و و بيان هنري، كشمكش و گره و مانع، زمان و مكان و صفحه پردازي، راوي و زاويد ديد) و تحليل زير ساختي و درون مايه آن ها، تلاش نموده است پاسخ پرسش هاي زير را دريابد:
1- آيا مولوي در مآخذ حكايت هاي خود دخل و تصرف كرده است؟ در اين صورت چه تاثيري در روساخت و ژرف ساخت حكايت ها داشته است؟
2- ميزان به كارگيري عناصر داستاني در حكايت هاي مثنوي و مآخذ آن ها تا چه حدي است؟
3- مولوي در به كارگيري شگردهاي هنري و بياني تا چه حد پيش رفته و چه نتايجي به دست آورده است؟

 نسخه قابل چاپ

بديهي است كه فرهنگ و زبان و ادبيات دو قوم ايراني و هندي چنان با هم درآميخته كه گويي پيكره فرهنگي يگانه اي را تشكيل داده اند. وجود شخصيت هاي برجسته فارسي زبان و آثار فراوان فارسي كه در شبه قاره هند پديد آمده و بدون آنها تاريخ ادب فارسي كامل نمي شود؛ حكايت از همبستگي ديرينه فرهنگي ايران و هند دارد. يكي از اين شخصيت هاي برجسته اما گمنام سرزمين هند كه با تاليف يا تصنيف آثار مختلف ادبي - بلاغي نقش چشمگيري در توسعه و آموزش زبان و ادب فارسي در هند داشته، شمس الدين فقير دهلوي است. در اين مقاله تلاش خواهيم كرد تا ضمن بررسي مختصر اوضاع و احوال سياسي - اجتماعي و ادبي عصر فقير دهلوي، به احوال و افكار و بررسي و تحليل آثار بلاغي او بپردازيم.

 نسخه قابل چاپ

اين مقاله پژوهشي است درباره «نوستالژي (غم غربت) در شعر معاصر فارسي». اين موضوع به عنوان يکي از رفتارهاي ناخودآگاه فرد، در شعر «سهراب سپهري» بررسي شده است. پس از ريشه شناسي و تعريف اين اصطلاح با توجه به فرهنگ ها و بهره گيري از نظرات روان شناسان، به عوامل ايجاد غم غربت اشاره و در ادامه به ارتباط نوستالژي و خاطره پرداخته شده است. در بخش خاطره فردي به نوستالژي دوري از وطن به عنوان غم غربت و در بخش نوستالژي اجتماعي تحت عنوان شاعران و خاطره جمعي به دلتنگي شاعران براي اسطوره هاي ايران، با ذکر شواهد شعري پرداخته شده است.

 نسخه قابل چاپ

به حکم آن که تن را به بند توان کشيد ولي روح را نه؛ ملک الشعراي بهارنيز که به جرم حق خواهي و سعايت حسودان چند سالي به بند کشيده شده بود، طبع لطيفش در فراخناي آسمان ادب همچنان در پرواز بود. زندان سروده هاي او حاصل دلمشغولي هايش در حبس است که به شيوه مسعود سعد، خاقاني و ناصر خسرو سروده است.
اين تحقيق کوشيده است تا حبسيات بهار را از جهت برخي ويژگي هاي لفظي و محتوايي به اجمال بررسي کند و دراين رهگذر از خلال تصوير هاي برساخته از شب، پرنده، گل، سازهاي موسيقي، علايق و مکروهات بهار را بجويد.

 نسخه قابل چاپ

با مطالعه تاريخ گذشتگان و توجه به زندگي امروز جهانيان، به نظر مي رسد كه يكي از نيازهاي هميشگي انسان، پاي بندي به امور اخلاقي ست. اين پاي بندي به اخلاق پسنديده، هم مي تواند در تكوين شخصيت هر فرد و ايجاد تعادل وجودي خودش موثر باشد و هم در پيوند ميان انسان ها و جوامع انساني نقش مهمي داشته باشد. توجه به اخلاق پسنديده و اصلاح ناهنجاري هاي اخلاقي، هميشه مورد توجه دانشمندان و شاعران فارسي زبان بوده است. شاعراني كه بسياري از آن ها عنوان حكيم داشته اند. توصيه اين شاعران حكيم به اخلاق پسنديده، بيشتر در قالب موعظه و اندرز و گاه در قالب حكايت و داستان متجلي شده است.
اميرخسرو يكي از شاعراني ست كه آثارش از نظر مسايل اخلاقي حايز اهميت است، زيرا هم زندگي شخصي او ويژگي هاي خاص دارد و هم اشعار و آثار فراوانش!
او از افراد نادري ا ست كه از سنين نوجواني وارد دربار شده و اين وابستگي به دربار تا آخرين ماه هاي زندگي اش ادامه داشته و به روايتي از كودكي در زمره سالكان و رهروان طريقت در آمده و دست ارادت به پير و مرشدي كامل داده و تا آخرين لحظه زندگي بدان پاي بند بوده است.
اميرخسرو مي تواند سمبل و نمونه كساني باشد كه با همه وابستگي به دربارها، توانسته اند اخلاق متكبرانه و فاسد درباري نداشته بلكه تا آخر عمر، اخلاق درويشانه و محبت آميز خود را حفظ كنند و خود را به صورت يك الگو براي ديگران مطرح نمايند.
علاوه بر اين، او در آثارش به مسايل اخلاقي توجه ويژه داشته و بخصوص در مثنوي هايش براي تشويق به اخلاق پسنديده و آرماني اشعار فراواني را در قالب موعظه و اندرز سروده است.
از آن جا كه بخش مهمي از اين مواعظ را خطاب به فرزندانش سروده و انسان ارزشمندترين چيزها را براي فرزندش مي خواهد، مي توان آرمان هاي اخلاقي شاعر را از لابه لاي اين ابيات جست وجو كرد. به همين دليل ما در نيمه نخست مقاله، زندگي شخص اميرخسرو و در نيمه دوم آن اندرزهاي اميرخسرو خطاب به فرزندانش را مورد بررسي قرار داده ايم.

 نسخه قابل چاپ

نوآوري هاي نيما محدود به وزن و قالب و قافيه نيست. زبان شعر او نيز تازه است. وي تا آنجا كه مي تواند، زبان شعر را ساده مي سازد و آن را به زبان نثر و نمايش نزديك تر مي گرداند. پرداختن به طبيعت و به كارگيري عناصر طبيعي و بهره گيري از مفاهيم نمادين آنها در آفرينش تصاوير شعري نيز موجب محسوس تر و ملموس تر شدن انديشه و احساس او مي گردد. هرچه در شعر نيما هست‏، طبيعي و از تحميل و تكلف به دوراست. كلماتي كه در شعر خود به كار مي برد، يا تخيلي كه آن را به تصوير مي كشد‏، غالبا با انگيزه ها‏ و شور و شوق شاعرانه او متناسب است. زباني زنده و خلاق كه حقيقت مفهوم ذهني شاعر را يكراست و آنچنان كه هست، به ذهن هوشيار خواننده انتقال مي دهد. وي سخني را مي پسندد كه برخاسته از دل و جوشيده از جان باشد. او شعر را جدا از شاعر نمي داند و آن را جزيي از زندگاني مي شمارد‏، بنابراين زبان شعر او به زبان مردمان عادي نزديك تر است. البته پرداختن به مسايل اجتماعي و بيان مفاهيم و مضامين مربوط به آن نيز از اين لحاظ بي تاثير نيست. توسل به شيوه تمثيـل، حكايت پردازي و روايتگري نيز نزديكي بيش از اندازه او به فرهنگ و زبان عامه را نشان مي دهد. وي زيبايي را در سادگي مي جويد. از پيچيدگي  هاي زباني بيزار است و آن را نوعي انحراف مي داند. سادگـي زبان شعر نيما در نمونه هاي غنايي او مشهودتر است. حتي در سخنان بسيار عادي نيز روح شاعرانگي مي دمد و بدانها زندگاني دوباره مي بخشد. از اين رو، دنيايي كه در شعر خود مي آفريند، آكنده از لطافت، طراوت، زيبايي و زندگي است.

 نسخه قابل چاپ

در حماسه هاي کهن و باورهاي عامه مردم ايران زمين در اغلب موارد از ديوان به عنوان موجوداتي غول آسا، ترسناک و زيانکاري که يار و ياور اهريمن بوده و همواره درصدد آسيب رسانيدن و ايجاد فساد و تباهي در جهان اهورايي اند ياد شده است.در حماسه فردوسي کارهاي متفاوت و گوناگوني به آنها نسبت داده شده که براي اذهان بشر امروزي محيرالعقول و شگفت ‌انگيز است. بخش نخست اين مقاله در بيان ماموريت و مسووليت هايي است که اين آفريده هاي اهريمني در شاهنامه برعهده دارند و بخش دوم معرفي ديواني است که اسامي آنها در نامه باستان ذکر شده است.

 نسخه قابل چاپ

هدف از انجام اين تحقيق آن است تا بر اساس الگوي هاليدي (1976) و نيز شفايي (1363) و فرشيد ورد (1363)، منظومه صداي پاي آب سهراب سپهري مورد تجزيه و تحليل گفتماني - دستوري قرار گيرد. ضمن استفاده از روش تجزيه و تحليل متني، منظومه در دو سطح کلان و خرد مورد بررسي قرارخواهد گرفت که در بخش کلان عوامل انسجامي شناسايي خواهد شد و در بخش خرد نيز انواع جملات به کار رفته در منظومه مورد بررسي قرار خواهد گرفت. يافته هاي تحقيق در بخش کلان حاکي از آن است که عامل انسجامي ارجاعي (399 مورد، 48.31 درصد) در کل منظومه داراي بيشترين بسامد است و پس از آن عوامل واژگاني، حذفي و ربطي به ترتيب با 26.76، 13.43 و 11.50 درصد در جايگاههاي بعدي قرار دارند. ضمنا شاعر از عامل ارجاعي ضماير و افزونه هـاي فعلــي (353 مــورد، 88.47 درصد) و عامل ربطي افزايشي (96 مورد، 86.49) بيش از انواع ديگر ارجاعات و عناصر ربطي استفاده نموده است. در ميان عناصر انسجامي واژگاني نيز تکرار (185 مورد، 83.71 در صد) داراي بيشترين فراواني است. يافته هاي تحقيق در سطح خرد نيز حاکي از آن است که در اين منظومه از جملات مجهول و شرطي استفاده نشده است. ضمنا نويسنده از جملات معلوم، خبري، ساده و فعلي بيش از ساير انواع جمله استفاده کرده است. استفاده هنرمندانه شاعر از عوامل زباني و انسجامي سبب گرديده است تا با وجود طول شعر، منظومه از انسجام بالايي برخوردار باشد. ضمنا استفاده زياد از فعل علاوه بر انتقال مفهوم در ايجاد وزن و آهنگ نيز بسيار موثر بوده است.

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ