بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

اگرچه آينه همواره در ادبيات بار معنايي حقيقت نمايي را داشته است، بي گمان ژان ژنه از نوادر نويسندگاني است كه در آثار نمايشي خويش، آينه را به عنوان عامل توهم معرفي مي كند. شخصيت هاي ژنه همواره از خويشتن واقعي خويش گريزانند و در اين سوداي خويشتن گريزي، آينه با عينيت بخشيدن به ظواهر مبدل آنان، واقعيت روزمره شان را مي زدايد و آرزوها و توهماتشان را تحكيم مي بخشد. اين فرايند تاجايي پيش مي رود كه چشم ها نيز آينه ناواقعيت مي شوند و اعضا بدن حتي در رويارويي نظامي آينه وار، يكديگر را به قصد برتريي فرضي و خيالي منعكس مي كنند. هدف اين مقاله بررسي اين مساله است كه آيينه در نمايشنامه هاي ژنه كدام بارهاي معنايي را به خود مي گيرد و چه تفكري نقطه وحدت آن ها را تشكيل مي دهد؟ از اين رو آينه نزد ژنه نه تنها واقعيت نما نيست، بلكه واقعيت را از مفهوم واقعي آن تهي كرده؛ به عالمي مي برد كه در آن هيچ آرزويي محال و هيچ توهمي، توهم نيست.

 نسخه قابل چاپ

عصر صدر اسلام از زمان دعوت پيامبر خدا (ص) به اسلام، آغاز مي شود و تا عصر اموي که زمان تثبيت تاثيرات اسلام بر ادب و فرهنگ است، ادامه مي يابد. بعضي از مورخين از اين عصر چشم پوشيده و آن را به عنوان يک دوره مستقل در تاريخ ادبيات بر نمي شمرند؛ ولي بايد درنظر داشت که اسلام در حقيقت تغييري بنيادين در زندگي اجتماعي، سياسي، عقيدتي و ادبي اعراب ايجاد کرد و در همان اوايل آثاري از خود بر جاي نهاد که به وضوح قابل لمس است. عرب خواه ناخواه پذيراي اين تحول شد. طبيعي است که در زمان انتقال به دوره جديد، آميزشي بين اين دو عصر رخ دهد که اين مقاله به بررسي تاثير ابتدايي ولي بنيادين اسلام بر شعر و ادب پرداخته است.

 نسخه قابل چاپ

بررسي تبادل و تعامل ادبي در ميان كشورهاي فارسي زبان از موضوعات جالب و شايسته تحقيق است كه در اين مقاله ابتدا به صورت فشرده و تاريخي تنها به يکي از موضوع هاي آن يعني رابطه ادبي ايران و ماوراءالنهر در قرن بيستم پرداخته و سپس تاثير آن بر شعر نو تاجيكستان سنجيده شده است. با اينكه از زمان ظهور شعر نو، آسياي مركزي و فارسي زبانان آن منطقه از لحاظ سياسي، فرهنگي تحت سيطره روس ها و حكومت شوروي سابق قرار گرفته بودند و رابطه سياسي، فرهنگي و ادبي ايران و ماوراءالنهر به شدت محدود و تنگ تر شده بود؛ اما چند حادثه نادر و تاثيرگذار در رابطه هاي ادبي ايران و تاجيكستان كافي بود كه شعر نو تاجيكستان از شعر نو ايران كه از تكامل و غناي بيشتري بهره مند بود؛ تاثير پذيرد. شاعران نوپرداز تاجيكي همچون فرزانه خجندي، دارانجات، سياوش، اسكندر ختلاني و ... معيارهاي شعر نو ايران را با شعر نو تاجيكستان به صورت هنري و شاعرانه تلفيق كرده اند و سبك ويژه اي را بنياد نهاده اند كه نشانگر رشد و توسعه ادبيات تاجيك و كم شدن فاصله بين ادبيات تاجيك و ادبيات ايران است.

 نسخه قابل چاپ

چيستي رخداد ادبي، بازشناسي جريان هاي ادبي و دوره بندي آن ها و مطالعه درباره تحولات پديد آمده در هر جريان، مهم ترين مسايلي است که در تاريخ ادبيات دنبال مي شود. در مقاله حاضر، فضاي خاورشناسي روسيه از آن رو به عنوان موضوع مطالعه انتخاب شده که براي انديشمندان روس در دوره محدوديت هاي شوروي، فرصتي براي جمع ميان سنت روش شناسي روسيه و افق هاي نگاه وسيع تر به ادبيات در اثر آشنايي با ادبيات ملل مشرق را فراهم آورده است. در اين جا از سويي کوشش شده تا روش هاي به کار گرفته شده در تاريخنگاري ادبيات نزد خاورشناسان روس صورت بندي شود و از سوي ديگر، فضاي خاورشناسي به عنوان دريچه اي مطرح شده که مي تواند فرد جست و جوگر را با زاويه ديدي محدود و مناسب، با روش شناسي تاريخ ادبيات در محافل روسيه آشنا سازد.

 نسخه قابل چاپ

چوبك در داستان هاي كوتاه و رمان هاي تنگسير و سنگ صبور بخشي از زواياي تاريك حيات فردي و اجتماعي ايران را در دهه هاي سي و چهل قرن چهاردهم هجري آشكار مي كند. آثار او آيينه اي است كه سيماي واقعي ايران را در آن سال هاي پرتپش نمايان مي سازد. چوبك در آثارش تلاش خود را براي تجسم بخشيدن پليدي ها، خشونت ها و پلشتي هاي اجتماع و سرنوشت شوم انسان هاي تيره بخت به كار گرفت. در اين مقاله سعي شده است ضمن نقد مكتبي آثار اين نويسنده و نگاهي گذرا به درون مايه هاي داستان هاي كوتاه وي، رمان سنگ صبور همراه با تشريح محورهاي فكري چوبك مورد نقد و بررسي قرار گيرد.

 نسخه قابل چاپ

ناتوراليسم، مکتبي ادبي است که در قرن نوزدهم توسط برادران کنگور و به ويژه اميل زولا از فرانسه شروع شد و سپس در بيشتر جهان طرفدار پيدا کرد. در پيدايش اين مکتب، توسعه صنعت، نقدتن، جبر علمي، جامعه شناسي بر پايه تفکر کنت و اسپنسر موثر بود. اين مکتب سعي داشت ادبيات را در خدمت توضيح و تشريح اوضاع کلي انسان در بستر شرايط جبري زمان و مکان و اصل وراثت قرار دهد و نظير هر مکتب ديگري فراز و نشيبي و موافق و مخالفي براي خود داشت. اين مقاله سعي دارد شرايط ظهور و سقوط اين مکتب را بررسي کند.

 نسخه قابل چاپ

فردوسي در باب سعي و كوشش، تك بعدي و يك جانبه به قضاوت ننشسته است. در شاهنامه از سويي بازتابي از اعتقاد زرتشتيان در باره نقش «كوشش» در زندگي آدميان به رشته تحرير در آمده است؛ از اين زاويه سراينده شاهنامه انساني كاملا خردگرا بوده كه معتقد است آدمي به خواست و اراده خود سرنوشت خويش را رقم مي زند. انديشه خردگرايي فردوسي در داستان زال نمود پيدا مي كند. از سويي ديگر، فردوسي گاه چنان به وجود بخت و تقدير و نقش آن در زندگي آدميان معتقد مي شود كه تلاش و كوشش پهلوانان خود را در تعيين سرنوشت آنان عبث مي داند. از اين منظر فردوسي انسان را موجودي مجبور مي داند كه در بدو تولد سرنوشتي مكتوب و مقدر را با خود همراه دارد. بازتاب انديشه جبرگرايي فردوسي در غمنامه رستم و سهراب و نيز نبرد رستم و اسفنديار نمايان است. اعتقاد به تقدير در اين گونه داستان ها با مضاميني چون بي اعتباري جهان، بازيگري روزگار و فريبكاري چرخ و قدرت مرگ متجلي مي شود. در پايان بايد يادآور شد كه بدبيني فردوسي نسبت به دنيا و امور آن تا به آن حد نيست كه آدمي را از تلاش و تكاپو باز دارد و به سوي كاهلي و بي اعتنايي نسبت به زندگي سوق دهد. تنها در سايه اعتقاد به نقش اراده و اختيار انسان است كه سي سال تلاش شبانه روزي حماسه سراي ملي ايران در خلق مجموعه گرانقدر شاهنامه معنا پيدا مي كند.

 نسخه قابل چاپ

آثار ادبي روبرت موزيل، اعتراضي است پيوسته به پوزيتويسم حاکم بر روح زمانه اش. او در مقابل آن دسته از خوشبينان و سهل انگاراني که در آستانه قرن بيستم گمان مي کردند رشد همزمان علوم وتکنيک و غلبه همه جانبه راسيوناليسم دير يا زود ناهنجاري هاي موجود در جامعه را از بين خواهند برد به حضور شاخص مبهم و متغيري به نام انسان در معادلات اجتماعي اشاره مي کند؛ عاملي که هر گونه پيش بيني سير تکامل جامعه را ناممکن مي سازد. در انديشه روايي موزيل روان انسان به کهکشان ناشناخته اي مي ماند که دوربين هيچ رصدخانه اي نمي تواند تصرفش کند. پروتاگونيست هاي آثار موزيل انسان هايي هستند در حال دگرديسي، موجوداتي متفکر و مردد که در تودرتوها، تنگناها و شرايط ويژه به آفرينش هويت خود مي پردازند. اولين رمان او، آشفتگي هاي ترلس جوان، تاملي ست ژرف بر تشويش ها و ابهامات نوجواني که با ورود به يک مدرسه شبانه روزي، روند تجزيه و فروپاشي جهان مألوف کودکي و حضور ناگهاني خشونت و هراس را يکجا تجربه مي کند. منتقدان، در جهان خردي که غير عقلانيت، شقاوت و سرماي آن با دقت علمي توصيف شده است، بازتابي از تحولات ساختاري اروپاي آغاز قرن بيستم مي بينند.

 نسخه قابل چاپ

مقامات حريري و حميدي، به عنوان دو اثر منثور در ادب كهن فارسي و عربي، با داشتن عناصر داستاني از جايگاه ويژه اي نزد سخن شناسان برخوردار است؛ به گونه اي كه تاكنون پژوهش هاي فراواني پيرامون زيبايي شناسي نثر، مقامه نويسي و جنبه هاي بلاغي آن انجام شده است. تحليل نثر مقامات از نظر داشتن عناصر داستاني و شيوه به كارگيري آن در چهارچوب ساختار يك داستان زيبا، زمينه نسبتا تازه اي است كه پژوهش هاي ديگري را مي طلبد. در اين نوشتار، مقامات حريري و حميدي به عنوان دو متن برجسته داستاني مورد مطالعه قرار گرفته و كوشش شده است تا نقش عنصر «سبك» در آن، در راستاي ايجاد پيوند ميان ديگر عناصر داستاني، آشكار گردد.

 نسخه قابل چاپ

ايران و چين طي روابط طولاني خود تاثيرات عميقي بر هم داشته اند. بازسازي اين روابط باتوجه به شرايط کنوني جهان واجد اهميت بسيار است. البته گستردگي موضوع مانع از آن است که به همه ابعاد اين روابط پرداخته شود. از اين رو، تمرکز اين تحقيق مبتني است بر اين سوال اصلي که «علل توجه ايرانيان به چين و چينيان چه بوده؟ و در چه حوزه هايي از ايشان تاثير مي پذيرفته اند؟» براي يافتن پاسخ به سوال تحقيق، با تکيه بر منابع ادبي، از روش تحقيق تاريخي استفاده شده است. نتيجه به دستامده نشان مي دهد که ايرانيان کالاهاي مورد نياز خود را بيشتر از چين وارد مي کرده اند. اقلام وارداتي به دليل کيفيت بالا، بيشتر از کالاهاي مشابه ساير کشورهاي مورد علاقه و تقاضاي ايرانيان بوده است. اين کالاها، علاوه بر مصارف روزمره، تاثيرات عميق فرهنگي نيز بر ايرانيان داشته است: هنرمندان چيني با هنرمندان ايراني در تصويرسازي نسخ خطي همکاري مي کرده اند. زيبايي هاي طبيعت چين و فضاي هنرپرور آن جا مورد تحسين شاعران ايراني بوده و براي ايشان جذابيت سياحتي و مهاجرتي داشته است. زيبا رويان چيني نيز در ذهن انگيزي و خيال پردازي شاعران ايراني نقش آفرين بوده اند. درحالي که برعکس، برخي از متصوفه و عارفان ايراني، اين زيبارويان را «راهزن ايمان» دانسته، محکومشان مي کردند و به مريدان خود هشدار و آگاه باش مي دادند که در مواجهه با ايشان مراقب ايمان خود باشند.

 نسخه قابل چاپ

منظومه هاي عاشقانه ادب فارسي گستره اي وسيع دارند. اين منظومه ها بسط يافته شعر غنايي و گسترش يافته غزل عاشقانه در قالب داستان و روايتي عيني و تفصيلي است. اين داستان ها جز خواستگاه ايراني، برخي ريشه در ادب ملل و اقوامي چون سامي، يوناني و هندي دارند. داستان «ملك خورشيد و معشوق بنارس» كه منظومه اي چاپ نشده است، سرگذشت عشق عفيف و پاك جواني ايراني و اهل اصفهان و ساكن بنارس به نام ملك خورشيد به دختر شاه بنارس است كه سرانجام به مرگ عاشق و معشوق و غرق آن ها در دريا ختم مي شود. سراينده داستان ملا محمد خطاي شوشتري است و گمان مي رود شاعري با تخلص «خطا» باشد. در اين مقاله، ضمن گزارش داستان و معرفي آن، به نقد و تحليل عناصر و بن مايه هاي داستاني مي پردازيم و با نظاير و نظيره هاي آن مقايسه مي كنيم. هدف نويسنده، معرفي يكي از داستان هاي غنايي شبه قاره و ميزان تاثيرپذيري سرايندگان شبه قاره از عناصر و بن مايه هاي داستان هاي ايراني و آميختن آن ها با عناصر هندي است. همچنين قصد داريم فارغ از شهرت يا عدم شهرت داستان، عناصر داستاني جديد را بر نمونه اي از داستان هاي كهن منطبق كرده، نشان دهيم كه به رغم نظر كساني كه اين انطباق را ناممكن مي دانند، اين انطباق ممكن و شدني است. تنها تفاوت در نوع بن مايه هاي جديد و قديم است.

 نسخه قابل چاپ

نوع نشانه هاي زباني از مباحث مهم و جدال برانگيز زبان شناختي به ويژه از زمان فردينان سوسور بنيانگذار زبان شناسي نوين تلقي مي گردد. همچنين اين بحث يکي از موارد عمده اختلاف ميان صورتگرايان و نقش گرايان بوده است. مقاله حاضر به بررسي ساختمان فعل در زبان فارسي نوين از ديدگاهي نشانه شناختي مي پردازد و در آن استدلال مي گردد حداقل در هفت مورد فعل در فارسي نو از صورت هاي انگيخته نشانه اي محسوب مي گردد. همچنين نشان داده مي شود انگيختگي صورت هاي فعلي داراي تاثيرات درون بندي و ميان بندي است.

 نسخه قابل چاپ

هرگونه داد و ستد فرهنگي و مبادله تجارب و استفاده از ثمرات عقول و افکار از لوازم و ضرورت هاي حيات معنوي هر ملت اصيل و متمدن و فرهنگ آفرين است که مي خواهد در تاريخ استوار و پابرجا و ماندگار باشد. تاثير متقابل زبان و ادبيات فارسي و عربي از ازمنه باستان امر بديهي و نشانه پيوند عميقي است به ويژه بعد از اسلام اين ارتباط و تاثير و تاثر بيشتر و وسيع تر گرديده درباره تاثير عربي در فارسي کتب و مقالات فراواني نوشته شده است. اما در زمينه تاثير فارسي در عربي تحقيق و پژوهش شايان و به سزا به عمل نيامده است و مجال سخن بيشتر و گفتار مفصل تر و تحقيق عميق تر را نياز دارد. اين مقاله با جمال سعي دارد به موارد زير اشاره کند: چگونه کلمات و لغات فارسي از پيش از اسلام و بعد از آن وارد زبان عربي شده و اسلوب و نگارش عربي تا چه اندازه تحت تاثير فارسي قرار گرفته است مضامين حکم و امثال از متون قديم ايراني چگونه وارد زبان عربي شده و به چه کيفيت در نظم و نثر عرب به کار رفته است.

 نسخه قابل چاپ

صادق هدايت در ايران و آنتوان چخوف در جهان بنيادهاي داستان کوتاه را دگرگون کردند. در واقع همان طور که دنياي داستان نويسي مديون کشف و شهودهاي چخوف است، داستان نويسي ايران مديون بدعت هاي نبوغ آميز صادق هدايت مي باشد. هرچند هدايت پيرو کامل شيوه نويسندگي چخوف نبوده است و از اين نظر وجوه افتراقي ميان کار دو نفر وجود دارد، با اين حال وجوه تشابه قابل توجهي نيز هست که متاسفانه تا کنون کمتر به آن ها پرداخته شده است. وجوه تشابهي که خصوصا در هنر استفاده از تصاوير براي تعميق موضوع و باورمند کردن آن، نهفته است. در اين طرح وجوه تشابه و تفاوت داستان هاي برگزيده و برجسته اين دو نويسنده به ويژه از جنبه ساختاري و درونمايه اي مورد مقايسه قرار مي گيرند.

 نسخه قابل چاپ

حروف يكي از اقسام كلمه در زبان عربي و فارسي است. اگرچه اين گروه از كلمات در شمار، نسبت به اسم ها و فعل ها و ديگر گونه هاي واژه ها كمترند و استقلال معنايي ندارند؛ ليكن به عنوان نقش نماي نحوي كلمات، بسيار پراهميتاند، زيرا اين گونه واژه ها براي پيوند دادن ميان كلمات و جملات به كار مي روند. حروف چه در زبان عربي و چه در زبان فارسي از يك ويژگي برخوردارند و آن اين است كه نقش واژه پس از خود را روشن مي سازند. به اين سان كه حروف جاره عربي اسم پس از خود را مجرور كرده به آن نقش زماني، مكاني، تبعيضي و مانند آن مي دهند، حروف اضافه فارسي نيز اسم پس از خود را به عنوان متمم نقش بخشيده به آن معاني گوناگون مي دهند. حروف ندا در هر دو زبان اسم پس از خود را نقش منادايي و حروف ربط اسم پس از خود را نقش معطوفي يا در اصطلاح دستورنويسان نو، نقش همپايگي مي دهند. نگارنده در اين مقاله روش هاي كاربردي حروف را در هر دو زبان با هم برابر نهاده است تا وجوه اشتراك و اختلاف آن ها بر خوانندگان ارجمند روشن گردد و پرده از برخي زواياي تاريك زبان كه كمتر مورد توجه دستورنويسان بوده است، برداشته شود.

 نسخه قابل چاپ