بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

آيا آل بويه، اين خاندان ايراني که توانستند در دوران سلطه خلافت عباسي حکومتي شيعي تاسيس کنند، واقعا همان طور بوده اند که منابع عرب از آنان تصوير مي کنند؟ اين سوالي است که در واقع مقاله حاضر در پاسخ دهي به آن مي کوشد. نگارنده با طرح اين فرضيه که گر چه طبيعتا نمي توان آل بويه، يا هر حکومت ديگري را به طور کامل از تمامي آن چه درباره آن ها دامن زده شده است، مبرا دانست؛ اما منابع عرب درباره آنان با بي انصافي کامل سخن رانده اند چنان که از موازين عقل پسند خارج شده اند؛ و اين در حالي است که حاکمان آل بويه در زمينه هاي ادبي، فرهنگي و شعر و ... حتي خوشان صاحب نظر و تاثير بوده اند و نواقص و کاستي هاي اجتماعي و سياسي دوران حکومت آنان گرچه تا حدودي از ظلم و بي عدالتي برخي حاکمان اين خاندان ناشي مي شده، اما در کل بيش از هرچيز از درگيري آنان در جنگ ها و نابساماني هايي نشأت مي گرفت که اجبارا توجه آن ها را بيشتر به سمت رفع اين مشکلات معطوف مي ساخت.

 نسخه قابل چاپ

حكيم فيلسوف، دانشمند و اديب نامدار ايراني، ابوعلي سينا ملقب به شيخ الرييس، افزون بر آثار گرانبها و متعددي كه در زمينه علوم مختلف از قبيل، طب، فلسفه، منطق و ... به رشته تاليف درآورده است، در زمينه ادبيات و به ويژه شعر با تاليف كتاب الشعر به ابراز نظر و اظهار راي پرداخته است. به اين ترتيب او علاوه بر مقولات علمي و تجربي در عرصه هاي شعر و شعور و عاطفه نيز قلم زده است. در مقاله حاضر تلاش خواهد شد تا با اشاره به مضامين جديد علمي ـ فلسفي در سروده هاي ابن سينا، به اين واقعيت پرداخته شود كه او در سروده ها و اشعار شخصي اش به تقليد از شعراي گذشته و تبعيت از اسلوب كلاسيك شعر پرداخته است. به اين ترتيب، سروده هاي او از منظر علمي، نو و از نگاه سبك شناسي تقليد و تبعيت به شمار مي روند.

 نسخه قابل چاپ

حماسه و حماسي زيستن هردو از جهاني سخن مي گويند که در آن انسان ها يا پيوندي ويژه با طبيعت دارند، يا سودايش را در سر مي پرورانند. اين مقاله رزم رستم و اسفنديار در شاهنامه و پيرمرد و نيزه ماهي در پيرمرد و دريا را تمثيلي از اين جست وجو مي داند. نويسندگان، با نگاهي به کهن الگوي جست وجو براي همتا و برادر، اين دو رزم را تلاش دو انسان براي يافتن دو برادر و دو همتا مي خوانند و برادرکشي آنان را نخست بر صحنه کشيدن و گرامي داشتن گونه اي هستي يگانه و سپس بدرود گفتن آنان با دنياي حماسي و گام نهادن به تاريخِ کژوکوژ مي شناسند.

 نسخه قابل چاپ

مثنوي و ديوان شمس مولوي را نه تنها بايد شگرف ترين يادگار عرفان ايراني به حساب آورد، بلکه اين دو اثر بزرگ را بايد حاوي بسياري از انديشه ها و نظريات فلسفي دانست که گاه تنها در غالب يک بيت با زباني ساده بيان شده است. براي مثال، بينش فلسفي سوليپسيسمي پروست در خصوص عشق را در انديشه مولوي زماني که از عشق مجازي صحبت مي کند، مي توان جست وجو کرد. در انديشه هاي مولوي مي توان نظام فلسفي پيچيده روانکاوي فرويد را نيز جست وجو نمود. همچنين نظام فلسفي پديدارشناسي هوسرل تنها در بيتي از گنجينه ابيات مثنوي نمودار مي شود، همان سان که مي توان در انديشه هاي مولوي به رگه هايي از فلسفه واسازي دريدا رسيد. در اين مقاله بي آن که به ساختار کلي حاکم بر انديشه مولوي پرداخته شود، ادعا شده که عصاره و چکيده برخي از افکار و انديشه هاي انديشمندان غرب را مي توان در انديشه هاي اين عارف بزرگ دنبال کرد.

 نسخه قابل چاپ

عبدالقاهر جرجاني بلاغي معروف ايراني، زيبايي هاي آثار ادبي را حاصل وجود كيفيت خاصي در اين آثار مي داند كه او آن را «نظم» مي نامد. بررسي انجام شده نشان مي دهد كه وي براي شرح نظريه نظم، از سه منظر اساسي به ادبيات روي مي كند: ساحت لفظي، ساحت نحوي و ساحت معنايي. نويسنده اين مقاله بر آن است كه ديدگاه هاي جرجاني در اين سه محور قابل قياس با آراي گروهي از منتقدان قرن بيستم به ويژه فرديناند دوسوسور و نوام چامسكي و پيروان آن ها يعني منتدان ساختگرا و پيروان دستور گشتاري است.

 نسخه قابل چاپ

مثنوي معنوي امروزه با ترجمه ها و اقتباس هاي انجام شده، يكي از اسطوره متن هاي مهم زبان فارسي در بخش بزرگي از جهان معاصر محسوب مي شود. موضوع پيوستگي و ارتباط متني و بينامتني در مورد مثنوي نيز همچون ديگر آثار بزرگ همواره مورد توجه محققان بوده و نظرها گوناگوني را در اين خصوص در پي داشته است. ارتباط بينامتني و ترامتني در آثار مولانا به چهار بخش بينامتني ميان مولفي، بينامتني مولف، ميان دفتري و درون دفتري قابل تقسيم است كه در اين مقاله به كوچك ترين بخش اين ارتباط، يعني روابط درون دفتري متن هاي مثنوي پرداخته مي شود. مقاله حاضر براي نمونه به بررسي چگونگي ارتباط ميان روايت هاي دفتر نخست مثنوي پرداخته است. براي اين منظور، ضمن دسته بندي روايت هاي اين دفتر با توجه به نوع ارتباطي كه با ديگر روايت ها برقرار مي كند، به چگونگي رابطه ميان اين روايت هاي تودرتو و يا مستقل نيز پرداخته مي شود. در نتيجه موضوع اساسي اين مقاله بررسي پيوستگي متني با حفظ استقلال راويي در دفاتر مثنوي معنوي است. روش نقد و بررسي نيز بينامتنيت و به طور دقيق ترامتنيت ارايه شده توسط ژرار ژنت خواهد بود كه مولف مقاله كوشيده است اين روش را با دگرگوني هاي لازم براي پيكره مطالعاتي منطبق كند.

 نسخه قابل چاپ

شاهنامه حكيم ابوالقاسم فردوسي و جنگ و صلح لف نيكلايويچ تولستوي دو حماسه بزرگ ادبيات جهان به شمار مي آيند كه ارزش و جايگاه والاي خود را در ميان ساير آثار، تا به امروز حفظ كرده اند. فردوسي و تولستوي در اين دو اثر حماسي توانستند، بسياري از جنبه هاي زندگي بشر و ابعاد گوناگون آن را در قالب حوادث اجتماعي، سياسي، خانوادگي، اخلاقي، تاريخي، صحنه هاي جنگ و خونريزي و صلح، با نمادين كردن خير در برابر شر به تصوير بكشند. بي شك بررسي سيماي زنان و حضور قهرمانان زن در صحنه هاي بي نظير حماسي و در كنار هم قرار دادن اقشار مختلف به منظور مقايسه آن ها با يكديگر، مي تواند ديدگاه هاي اين نويسندگان بزرگ را درباره نقش اجتماعي، فرهنگي و همچنين سياسي زنان در جامعه و به خصوص در خانواده نشان دهد. هر دو نويسنده معتقدند كه زنان نيك سيرتي همچون رودابه، سيندخت، ناتاشا راستووا، ماريا بالكونسكايا و... با توجه به پايبنديشان به اصالت خانوادگي و موازين اخلاقي، كمك به بقا و ايجاد آرامش در خانواده نموده و خود نيز به پاداشي نيك و شايسته در زندگي دست يافته اند. برعكس، زنان بد سيرت و ناشايست، مانند سودابه و هلن كوراگينا به علت زير پا گذاشتن اصول اخلاقي و لاقيدي خود به كيفري سخت رسيده اند. با بررسي شاهنامه و جنگ و صلح مي بينيم گرچه فردوسي و تولستوي از دو فرهنگ، قوم و مذهب مختلف اند و در شرايط و دوره هاي متفاوت زيسته اند، ولي هر دو آن ها، به زنان نيكو صفت و پاكدامن، زناني كه به وظايف مادري و همسري خود به نحو شايسته عمل مي كنند و نمونه زن اصيل و با اخلاق هستند، به ديده احترام مي نگرند و ارج مي نهند.

 نسخه قابل چاپ

اصطلاح «سرمايه اجتماعي» در سه دهه گذشته موضوع بررسي هاي بسياري در علوم اجتماعي - و به ويژه در جامعه شناسي بوده است. اين اصطلاح توانست در کمتر از دو دهه، ادبيات بسيار گسترده اي را به خود اختصاص دهد و به مفهومي، کم و بيش، «اسطوره اي» تبديل شود - به گونه اي که برخي از نويسندگان آن را حتي بيش از يک کليد واژه علمي و همسنگ يک نظريه پنداشتنه اند. اين در حالي است که محتواي بحث اين نويسندگان، به هيچ روي، نو نيست و در واقع همان بانگ «دريغ از گذشته» )نوستالژيک( نويسندگان ايدئولوژيست سده 19 و رهبران ناسيوناليست سده 20 م است. افزون بر اين، واژه «سرمايه» در اين اصطلاح در معنايي نادرست به کار گرفته شده است و نويسندگان آن را «چيزي» دانسته اند که در درون رابطه اجتماعي نهفته و پنهان و بنابراين دور از دسترس کنشگر است. حال آن که سرمايه اجتماعي کنشگر، در جامعه سنتي عبارت است از آن رفتارهاي تثبيت شده يا هنجاري که کنشگر براي پايدار ساختن رابطه خود با ديگران، دروني مي کند؛ و در جامعه نوين )مدرن( در برگيرنده همه آن قابليت ها و توانمندي هايي است که کنشگر براي رابطه برقرار کردن با ديگران به آن نياز دارد و بايد به دست آورد.

 نسخه قابل چاپ

مشارکت سياسي فعاليت هايي است که شهروندان به طور مستقيم يا غيرمستقيم براي تاثيرگذاري بر گزينش اعضاي دولت و حکومت، يا برنامه ها و فعاليت هاي آن ها انجام مي دهند؛ و انتخابات يکي از مهمترين شکل هاي آن است. مشارکت مردم در انتخابات اثرات بسيار زيادي روي جامعه و افراد آن دارد. انتخاب سياست گذاران و اداره کنندگان، انتخاب سياست ها، برنامه ها و چگونگي اداره امور جامعه، گردش قدرت و اعمال فشار روي قدرتمندان، پاسخگو شدن حکومت و نهادهاي انتخاباتي آن، مشروع نمودن نظام سياسي، قدرت نمايي به خارج، پيوند علايق و ايجاد همبستگي، احساس مسووليت بيشتر شهروندان، کاهش نابرابري، تاکيد نخبگان بر خواسته هايشان، بيان مخالفت و نارضايتي، کاهش اضطراب و فشارهاي رواني برخي پيامدهاي مشارکت در انتخابات است. به طور کلي، دو دسته عوامل فردي و سياسي - اجتماعي بر شرکت در انتخابات تاثير دارد. در اين تحقيق، تلاش شده تا ضمن استفاده از تجربيات محققان ديگر، متناسب با شرايط خاص کشور ما، شرکت در انتخابات بر اساس داده هاي جمع آوري شده پس از انتخابات دوره نهم رياست جمهوري مورد بررسي قرار گيرد.

 نسخه قابل چاپ

امروزه موضوع برخورد با تغييرات گسترده کلانشهرها به منزله يک چالش اساسي در مباحث برنامه ريزي شهري و جغرافياي انساني مطرح است و بسياري از کشورهاي در حال توسعه به طور مستقيم و غيرمستقيم با آن مواجه اند. در ايران نيز تغييرات عمده در ساخت کالبدي و اقتصادي - اجتماعي شهرهاي بزرگ به منزله يکي از مباحث مهم توسعه شهري مطرح و به دليل وقوع تغييرات اساسي طي سه دهه گذشته اهميت بيشتري يافته است. پديده بازساخت شهري بازتاب تغييراتي است که متفاوت از تغييرات جزيي در گذشته، ساخت اقتصادي - اجتماعي و کالبدي شهرهاي بزرگ را هدف خود قرار داده و تحت تاثير آن ساخت جديدي متفاوت با گذشته ايجاد مي نمايد. بررسي هاي انجام گرفته در محدوده شهري شمال غرب شيراز نشان مي دهد که تغييرات ايجاد شده در ساخت کالبدي، اقتصادي - اجتماعي اين محدوده طي سه دهه گذشته ادامه تغييرات گذشته نبوده و به صورت پيش بيني نشده و بدون انطباق با سياست هاي طرح جامعه مصوب اتفاق افتاده است. همچنين فرايند تغييرات بازساختي اين محدوده تحت تاثير عوامل بيروني و دروني چون سياست هاي دولت، اقدامات بخش خصوصي و تصميمات مديران محلي قرار داشته است.

 نسخه قابل چاپ

مقاله حاضر با اين هدف تنظيم شده که در مورد تاثير ساختار جامعه بر نگرش ها، گرايش ها و عملکرد کنشگران اطلاعاتي را فراهم آورد. اطلاعات اين مقاله بر اساس يک رويکرد اکتشافي و با تکيه بر روش تحليل ثانوي ارايه شده است. به اين منظور از يافته هاي «طرح سنجش گرايش ها، رفتار و آگاهي هاي دانشجويان دانشگاه هاي دولتي» استفاده شده است. بر اساس اطلاعات موجود در اين طرح، رابطه ميان پايگاه اجتماعي - اقتصادي به منزله يکي از مهم ترين وجوه ساختار جامعه با برخي از رفتارها و گرايش هاي دانشجويان مورد آزمون قرار گرفته است. اطلاعات به دست آمده حاکي از آن است که عضويت در پايگاه اجتماعي - اقتصادي بالا، متوسط و پايين در اغلب موارد تاثير معناداري در تفاوت گرايش ها و عملکرد کنشگران اجتماعي دارد. اين امر، به اين واقعيت اشاره دارد که نظام قشربندي جامعه ممکن است زمينه ساز شکل گيري خرده فرهنگ ها و هويت هاي اجتماعي متفاوت باشد.

 نسخه قابل چاپ

افريقاي جنوبي از نظر انقلاب، منابع و تضادها وجوه اشتراکي با جامعه ما دارد. ساختار مسايل و اقدامات مربوط به حل آن مي توانند براي ما آموزنده باشند. در اين کشور ضمن مشاهده کارکرد و نظم اجتماعي در سطح اروپا و امريکا، پتانسيل کشاکش هاي گوناگون وجود دارد. تضاد نژادي، و نابرابري زياد درآمد و ثروت در افريقاي جنوبي پتانسيل تضاد را بسيار بيش از امريکا فراهم آورده است. زيرا بعد از بيش از 3 قرن سلطه سفيدان، سياهان که حالا به حکومت رسيده و قدرت را در دست گرفته اند، خود را با سفيدان مقايسه مي کنند. و فاصله ثروت و امکانات بين سفيدان غني و سياهان فقير در آنها به شدت توليد احساس محروميت مي کند. پيامد اين نابرابري انواع عکس العمل ها مي باشد؛ در سطح غيررسمي، تبهکاري به شدت افزايش يافته و بالاخص سفيدان را هدف قرار داده است. سياهان کشاورزان سفيد را مي کشند، زمين هاي آن ها را تصاحب و به زنان سفيد تجاوز مي کنند. در سطح رسمي اقدامات در جهت محدود ساختن امکانات سفيدان و گسترش امکانات سياهان، سفيدان را سخت رنجانده و وادار به عکس العمل هاي متقابل از جمله مهاجرت از کشور مي نمايد. از طرف ديگر بدون سفيدان و توان علمي و مديريتي آن ها اداره مملکت در سطح کنوني ممکن نيست و سياستمداران سياه نمي توانند بدون سفيدان به آرزوهاي بلندپروازانه خود برسند.

 نسخه قابل چاپ

استان خوزستان داراي اقوام متعددي است. اين قوميت ها از لحاظ وضعيت اقتصادي )موفقيت اقتصادي( با يکديگر تفاوت دارند. براي تبيين اين تفاوت به طور اجمال مي توان دو رويکرد عمده را در پيش گرفت: 1- رويکرد نگاه به بيرون: که اين تفاوت ها را ناشي از عوامل ساختاري و شرايط بيروني تحميل شده در سطح کلان مي داند. 2- رويکرد نگاه به درون: که ضمن پذيرش تاثير عوامل ساختاري بيروني، بيشتر در پي بررسي تاثير ويژگي هاي فرهنگي دروني قوميت ها بر وضعيت اقتصادي مي باشد. اين تحقيق بر اساس رويکرد نگاه به درون انجام يافته است. نتايج به دست آمده از اين مطالعه که به روش پيمايشي و در بين سه قوميت لر، عرب و دزفولي استان خوزستان انجام گرفت، نشان مي دهد که حدود 45 درصد تغييرات در موفقيت اقتصادي افراد را ويژگي هاي فرهنگي در سطح فردي توضيح مي دهند و 19 درصد اين تغييرات، ظاهرا ناشي از تفاوت هاي بين قومي است که تشخيص آن ها محتاج بررسي بيشتري است.

 نسخه قابل چاپ

هدف از اين تحقيق ارتباط بين کليشه هاي جنسيتي و تضاد نقش هاي زناشويي است. که در اين زمينه از سه نظريه: نمايشي گافمن، مجموعه نقشي مرتن و فمنيسم ليبرال استفاده شده است. جامعه آماري شامل زنان متاهل جوان (20-35 ساله( شهر شيراز است، که حداقل يک سال از زندگي مشترک آنها گذشته است، جمعيت نمونه 287 نفر بوده است. ابزار تحقيق دو پرسشنامه تضاد نقش و نقش جنسيتي بم (BSRI) است و تضاد نقش در 8 حيطه: تحصيل، اشتغال، مديريت مالي، کار خانگي، روابط جنسي و عاطفي، رواط خانوادگي و دوستي، گذران اوقات فراغت و نگهداري و تربيت فرزندان، مورد سنجش قرار گرفته است. جهت تجزيه و تحليل داده ها از آمار توصيفي، آزمون هاي معناداري، تحليل واريانس، تحليل رگرسيون و تحليل مسير استفاده شده است. نتايج اين تحقيق نشان مي دهد که پايبندي به کليشه هاي جنسيتي از ميزان تضاد نقش مي کاهد؛ همچنين زنان با سطح تحصيلات و آگاهي بالاتر، موقعيت بالاتر به لحاظ طبقه اجتماعي خانواده خود و همسر و ميزان درآمد بيشتر تضاد نقش کمتري را احساس مي کنند. اين در حالي است که با افزايش ساعات کاري و تنوع نقش ها در زنان ميزان تضاد نقش کمتري را احساس مي کنند. اين در حالي است که با افزايش ساعات کاري و تنوع نقش ها در زنان ميزان تضاد نقش آن ها افزايش مي يابد.

 نسخه قابل چاپ

در اين تحقيق پرسش آغازين عبارت است از: محتواي روابط اجتماعي زن ايراني در خلال زندگي روزمره چيست؟ نکته مهم در اين زمينه شناخت عناصر مدرن به نسبت عناصر سنتي در اين مجموعه روابط است. براي پاسخگويي به اين پرسش، متد ترکيبي با تسلط روش «کمي - پيمايش» طراحي شد. در روش شناسي اين پژوهش يک بخش غير مسلط کيفي و نيز يک بخش تاريخي براي روشنتر شدن فضاي پيمايش اجرا شد. مطابق چارچوب نظري حاکم بر پژوهش، پيش بيني مي شد که مجموعه عناصر موجود در شبکه روابط اجتماعي زنان، با توجه به ميزان دسترسي آنان به عناصر مدرن )دو متغير ميزان دسترسي زنان ايراني به دو عنصر تحصيلات دانشگاهي و اشتغال(، ترکيبي از عناصر سنتي و مدرن باشد. اما ميزان تسلط عناصر مدرن يا سنتي، با توجه به زمينه اجتماعي موجود و نيز نقش آفريني عناصر ياد شده، قابل شناسايي است. انجام مطالعه حاکي از آن است که ترکيبي از عناصر مدرن و سنتي قابل مشاهده است؛ اما به نظر مي رسد عناصر سنتي کماکان در اين ترکيب عناصر مسلط و تعيين کننده اند. مهمترين رابطه زنان شهري ايراني حول محور روابط خانوادگي آنان شکل گرفته است. مهمترين عناصر موجود عبارتند از: روابط خويشاوندي و نيز روابط نقشي که عناصر مدرن را در شبکه روابط اجتماعي زنان شهري نمايندگي مي کند.

 نسخه قابل چاپ