بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

تورنيه در رمان جمعه يا سواحل اقيانوس آرام كه مي توان آن را بازآفريني رمان روبنسون كروزوئه اثر «دانيل دفو» قلمداد كرد، ضمن به كارگيري اسطوره ها، به تبيين ديدگاه هاي فلسفي خويش مي پردازد. نويسنده ضمن ترسيم تنهايي و دشواري هاي رودرروي روبنسون (قهرمان داستان) چگونگي روند تحول معنوي وي را در جزيره اي واقع در اقيانوس آرام به تصوير مي كشد. آشنايي با «جمعه» نوجوان بومي جزيره، به تدريج او را از دغدغه هاي مادي و زميني رهانيده و با رموز طبيعت و جهان روحاني آشنا مي كند. تورنيه با آفرينش فضاهاي پلشت و ناتوراليستي از يك سو و بهره گيري از نمادها و اسطوره ها از سوي ديگر، به تدريج از واقعيت هاي مرارت بار جهان مادي دور و به دنياي معنوي و فضاهاي اسطوره اي نزديك مي شود. اين اثر با تقبيح تمدن غربي، چگونگي بازگشت به اصالت انساني را به بشر امروزي يادآور مي شود. اين مقاله مي كوشد تا با رويكردي تحليلي ضمن پرداختن به نقش اسطوره ها و نمادها در اين رمان، چگونگي روند تحول روحاني و گذر از وابستگي هاي مادي به درك لذت هاي معنوي و زيبايي هاي زندگي را نزد قهرمان داستان بررسي كند.

 نسخه قابل چاپ

امپراتوران يا به گفته مولانا «پادشاهان ظاهر» مظهر نفس و بنده هوي و شيطانند که بر خويشان خود نيز ابقا نمي کنند. امپراتور جونز در نمايشنامه اي از يوجين اونيل به همين نام، کاريکاتوري از پادشاهان ظاهري است که در پايان امپراتوري پوشالي خود، از شبي هولناک مي گذرد و در آن پس از تجسم صحنه هايي از اعمال جنايتکارانه خود، سرانجام به چنگ انقلابيون گرفتار مي شود. جونز در سلطنت کوتاه خود، همچون همه پادشاهان ظاهري، نه بر داد که بر طلسمي متکي است که همچون توهمي، هم او و هم بوميان را اسير خود کرده است. طلسم گلوله اي نقره اي است که امپراتور جز با آن به چيزي هلاک نمي شود. همچون توهمي که مکبث نيز با باور به پيشگويي خرافه جادوگران بدان گرفتار بود. در مقاله زير نمونه هايي از اين توهم در پادشاهان ظاهري، همچون امپراتور جونز، مکبث، پرگونت و اوزيماندياس در نمايشنامه هايي از اونيل، شکسپير و ايبسن و شعري از شلي، با نگاهي به همين مفهوم در ادبيات ايران پيگيري شده است.

 نسخه قابل چاپ

رمان چهره مرد هنرمند در جواني، مراحل رشد روحي هنرمند جوان را به تصوير مي کشد. جويس در اين تصوير نگاري از پيشينه هاي عرفاني، به ويژه زيبايي شناسي عرفاني آکويناس، و نيز از مشرب عارفان بزرگي چون برونو و اگوستين قديس بهره گرفت، و به زيبايي شناسي عرفاني هنر رسيد. با اين پيش زمينه، وي در اين رمان، چهره هنرمندي را مي نگارد که بينش زيبايي شناسي هنري او عرفاني است؛ با اين بينش به شهود مي رسد و هنرمندي عارف مي شود. مقاله حاضر به بررسي اين رمان از ديدگاه زيبايي شناسي عرفاني مي پردازد و روند رشد روح هنرمند را تا رسيدن به کمال الهي، که از نظر جويس بالاترين مرتبه رشد روحي و لازمه هنرمند شدن است، باز کاوي مي کند. وي اين مراحل را در فرايند رشد روحي هنرمند جوان، استيون ددالوس شخصيت اصلي داستان، تا رسيدن به مراتب شهود عرفاني و آفرينندگي هنري نشان مي دهد. در پايان، مقاله به اين نتيجه مي رسد که نگاه زيبايي شناسي اين هنرمند با گذار از سه ويژگي «تماميت»، «هماهنگي»، و «درخشندگي» کامل مي شود و روح او را در اوج کمال، شهود و تجلي زيبايي به پرواز در مي آورد و او هنرمندي عارف مي شود.

 نسخه قابل چاپ

تصور چيست؟ تصاوير ذهني چگونه شکل مي گيرند؟ چگونه حاصل تصور به شکل اثر هنري يا ادبي ظهور مي يابد؟ چه عواملي باعث مي شوند که کسي دنياي تصور را بر دنياي واقعي ترجيح داده، آن را هدف «انتخاب» خويش قرار دهد، و در نهايت هنرمند و يا نويسنده شود؟ اين ها سوالاتي است که ژان پل سارتر، نويسنده و فيلسوف فرانسوي را درسال هاي1920  تا 1940 به خود مشغول کرده بود و پس از آن نيز در ابعادي ديگر محور آثاري شد که او به زندگي نويسندگان و شاعران اختصاص داد. سارتر انديشه خود را در زمينه تصور بر اساس چگونگي «آگاهي» از تصاوير ذهني گذاشت و با تاکيد بر «وجود» اين تصاوير و ارتباط آن ها با تجربه هاي واقعي فرد، دنياي تصور را دنيايي دور از دسترس و نتيجه «نفي دنياي عيني» دانست. سپس به نوشتن زندگينامه پرداخت تا نظريه هاي خود را محک زند و با جستجو در عللي که يک فرد را به دنياي تصور و سپس به «حرفه نويسندگي» مي کشاند، جايگاه نويسنده و جايگاه خود را به عنوان نويسنده، مورد ارزيابي قرار دهد.

 نسخه قابل چاپ

فرانسوا مورياک، نويسنده نامي فرانسوي و برنده جايزه نوبل ادبيات، برخلاف بسياري از معاصرانش، چندان در ايران شناخته شده نيست. در اين مقاله، تلاش شده است تا با تاکيد بر ديدگاه او نسبت به دو داستان پرداز مطرح هم عصرش، مارسل پروست و آندره ژيد، گامي در شناخت بهتر او برداشته شود. مورياک براين باور است که احساس ياس و همچنين فقدان خداباوري در آثار اين دو نويسنده که، به تعبيري، بازتاب بحران دين باوري در قرن بيستم است، باعث شده تا آن ها در روند شخصيت پردازي و پيرنگ سازي از چارچوبي استفاده کنند که مفهوم ايمان و اميد به آينده و نجات به هنگام بروز مصايب در کمترين حد ممکن باشد.

 نسخه قابل چاپ

مقاله حاضر به بررسي و معرفي سنت فکري و نظام معرفتي دو شاعر و پژوهشگر از دو جغرافياي فرهنگي متفاوت يعني مولانا، شاعري از سنت فکري شرق، و ژاک سالومه، محققي از سنت فکري و نظام معرفتي غرب، مي پردازد. آنچه منجر به اين مقايسه شده، اقتباس ادبي سالومه از قصه «طوطي و بازرگان» مولانا در «قصه مرد» عاشق(Le conte de l'homme très amoureux)  است. او از اين قصه هماني را درک مي کند که سنت فکري او به شکل آموزه در ذهنش گماشته است. سالومه به قصه «طوطي و بازرگان» نگاهي مغرب زميني دارد. به اين معنا که در سنت هاي فکري مغرب زمين چندان به مباحث ماورايي، آن گونه که ما در عرفان و فلسفه شرق (نه صرفا ايران) به آن معتقديم، نگريسته نمي شود. بلکه تاثير فلاسفه انگليسي به ويژه کساني چون هابز، لاک و هيوم بر جريانات پس از خود، در فلسفه فرانسه محصولي به بار آورد که بيش از هر چيز نگاهي تجربه گرا و پوزيتيويستي را به همراه داشت. به اين معنا که محسوسات و مشاهدات پايه اساسي اظهار نظرها و تحليل هاي فکري قرار گيرد. در اين مقاله، با استناد بر سابقه ادبيات عرفاني در غرب و بکارگيري تحقيقي جامع از نظرات اين دو نويسنده و با تاکيد برفصل مشترک عقايد تعليمي آنان، به تحليل تاثير يکي ازارکان اساسي ادب عرفاني- «چگونه سخن گفتن»- توجه مي گردد. اين امر در شناسايي اقتدار فرهنگ و ادبيات غني ايران در جوامع غربي سهم بسزايي دارد و بر اين مدعا صحه مي گذارد که ادبيات صوفيانه و تعليمي ايران همواره مورد بهره برداري فرهنگي قرار گرفته است.

 نسخه قابل چاپ

اين پ‍ژوهش ديدگاه هاي پژوهشگران در گستره هاي ادبيات، زبان شناسي، و آموزش زبان در باره هم کنشي ادبي با گفتمان انساني را با رويکردي توصيفي، تحليلي، و تطبيقي تجزيه و تحليل کرده است. براي رسيدن به اين هدف متغيرهاي تجربه گفتمان، آثار آموزشي و پژوهشي گفتمان جامع اجتماعي ادبيات، شناخت انسان، منظورشناسي در چارچوب ادبيات و بينامتني مطالعه شده اند. به کمک کشف الگوهاي گفتماني و منظور شناختي مختلف، استنباط آموزشي و پژوهشي مطالعه حاضر اين است که از نظر محققان، گفتمان ادبي داراي نظام خلاق و گسترده اي از رابطه ها، راهبردها و روش شناسي خاصي است که منجر به شناخت جامع تر انسان مي شود. تحليل رويکردهاي محققان، رابطه علت و معلولي بين متغيرهاي ادبيات و نظام ارتباطي انسان را اثبات مي کند. بنابر اين، شناخت گفتمان ادبيات، به محقق در شناخت متغيرهاي موثر در ارتباط انساني کمک مي کند. شناخت اين پديده ها مباني تصميم گيري در فرايندهاي آموزشي و پژوهشي در گستره هاي ارتباطات بين فرهنگي مثل ادبيات، آموزش زبان، تربيت مترجم و ابعاد گوناگون مطالعات انتقادي در گستره هاي ادبيات، زبان و ترجمه را تحت تاثير قرار داده و نشان مي دهد که بدون توجه به مباني و مقولات گفتمان منظورشناسي ادبي، تصميمات مسيولان نظام آموزشي و پژوهشي کارايي لازم را نخواهد داشت. به دليل اين که منظورشناسي ادبي به عنوان گفتمان جامع اجتماعي باعث کشف، گسترش، و رشد و اعتلاي امکانات، روش ها، و راهبردهاي پژوهشي، آموزشي و يادگيري گشتالتي در اين بخش از گستره هاي علوم انساني گرديده است و مانع فرايند ناميمون جدايي و عدم ارتباط علوم با يکديگر مي شود.

 نسخه قابل چاپ

اين مقاله به دنبال بررسي اين مساله است که آيا شعر و شاعرانگي که آن را متعلق به قلمروي کلمه و زبان مي دانيم، در تصوير نيز تحقق مي يابند؟ با اين فرض که به همان گونه اي که درمتن نوشتاري مي توان با به کارگيري ويژگي ها و روش هايي حتي ناخودآگاهانه موجد شاعرانگي شد؛ در تصوير نيز مي توان اصولي راجست وجو کرد که تصوير و شي را در يک نقاشي يا هر ترکيب بصري ديگر به شعر تصويري تبديل کند. درپي پاسخ به اين پرسش ها و مسايل و رديابي اين مفاهيم در نقاشي، به آثار و آراي سوررياليست ها توجه مي شود، زيرا آن ها بيش از هرجريان ديگري مدعي کشف اين جوهر شاعرانه در هنر و ادبيات اند، هرچند که در آثارشان دامنه گستره تخيل، رويا و کشف، بسيار از مرزهايي که خود سوررياليسم تعيين کرده، فراتر رفته است. مقاله بابررسي نظرات آن ها درکنار روش هاي برخي ازنقاشان سوررياليست، علي رغم تفاوت هاي بسياري که آثارشان با يک ديگر دارند به اين نتيجه دست مي يابد که جوهره هاي مشترک چون «باز گرداندن ارزش ازدست رفته رويا» و «باز يافتن چيزها، واژه ها و اشيا درخود و نه درنسبت با ساير چيزها»، چه در متن و چه در تصوير، موجد شاعرانگي اند، درکنار ويژگي ها و روش هايي چون «نسبت دادن خواص غيرعادي به اشياي عادي»، «کنار هم گذاشتن اشيا، مفاهيم و کلمات در ظاهر بي ارتباط»، «به هم ريختن رابطه موضوع و اثر»، «تحريف عمدي مقياس ها»، «عوض کردن ماده اشيا»، «استقبال ازحادثه و تصادف» و «تسليم به ناخودآگاه و جنون» و ... که همگي به وجودآورنده شعر تصويري اند. بدين ترتيب شعر تصويري، نه فرو کاستن تصوير و کلمه به يکديگر و نه بازنمايي ذهن، که سازنده ذهن است و از اين طريق، جهان نويني را براي نگريستن مي آفريند که عادت هاي ديداري را از بين مي برد، و ذهن انديشيدن و نگريستن را تجربه مي کند.

 نسخه قابل چاپ

پژوهش حاضر با بررسي همنوايي شبانه ارکستر چوب ها از ديدگاه پسامدرنيستي، به طرح اين موضوع مي پردازد که اين رمان در عين برخورداري از ويژگي هاي ادبيات داستاني پسامدرنيستي، در پيچ و تاب هاي روايي خود جهاني را به تصوير مي کشد که بسياري از ارکان آن زاييده خرافات، باورها و تضادهايي است که مختص يک ذهن ايراني است. اين مقاله با استفاده از نظرات منتقدان برجسته مبحث پسامدرنيسم و با بهره گيري از مفاهيمي چون برجسته سازي وجودشناسي، فراداستان، دور باطل، فروپاشي روايت هاي اعظم، قداست زدايي، پارانويا، بي خودشدگي، غياب، عدم قطعيت، بي نظمي زماني، و از هم گسيختگي نشان مي دهد که اين ويژگي هاي پسامدرنيستي حاضر در رمان، نه مجموعه اي از تکنيک هاي عاريه اي، بلکه نتيجه طبيعي روايتي هستند که به آشفتگي ذهن انسان معاصر مي پردازد که خود بازتاب کننده آشفتگي جهان اطراف اوست.

 نسخه قابل چاپ

براي فهم هر چه بهتر ادب فارسي، شناخت اصطلاحات عرفاني از ضروريات است؛ چرا که عرفان و انديشه عرفاني جان مايه ادب فارسي است. از جمله اصطلاحات عرفاني، فتح و فتوح و فتح باب است که به ‌صورت گسترده اي در متون گوناگون کاربرد داشته است.
در اين پژوهش با توجه به معاني مختلفي که در جستجو و بررسي کاربرد «فتح و فتوح و فتح باب» از متون استخراج شده، سير تطور فکري و معنايي تفاسير و تاويلات عرفاني در اين مورد را از بدو پيدايش آن تا مرحله اوج و کمال و باز افول آن از نظر شخصيت هاي برجسته عرفاني و ادبي به ‌صورت خلاصه نشان مي ‌دهيم. اصطلاحات «فتح» و «فتوح» و «فتح باب» در بعضي جاها به جاي يکديگر به کار رفته و گاهي يکي از آنها به جاي هر سه اصطلاح به کار رفته است.
با مطالعه امهات متون عرفاني و تحليلي که از «فتح و فتوح» و «فتح باب» به دست آمده است، بايد گفت که اصطلاح «فتح» از واژه‌ هاي قرآني است که عرفا و ادبا آن را از قرآن اخذ کرده، معاني مختلف تاويلي و تفسيري بر آن حمل کردند. نهال معنا و مفهوم عرفاني اين اصطلاحات که از آبشخور قرآن سر برآورده بود، در گذر زمان به ‌صورت درختي تنومند و پربار با شاخ و برگ ها و ميوه هاي رنگارنگ در آثار عرفاني ادب فارسي جلوه کرد و در نزد مولانا به کمال خود رسيد.

 نسخه قابل چاپ

هدف مقاله حاضر آن است که ساختار تقديرمحور داستان هاي تراژيک شاهنامه را نشان دهد. در تراژدي، عامل ناگزيري وجود دارد که قهرمان داستان قادر به جلوگيري از فاجعه اي که او را به اضمحلال مي کشاند، نيست. آن عامل ناگزير، سرنوشت و تقدير محتوم نام دارد. تمام قهرمانان داستان هاي تراژيک شاهنامه، مقهور سرنوشت هستند و هنگامي که در شبکه علت و معلول ها قرار مي گيرند، عليرغم تمام تلاش و کوشش خود به جبر سرنوشت معترف مي شوند و مي دانند که توان سرکشي مقابل سرنوشت را ندارند. پس به حکم تقدير گردن مي نهند و معتقد مي شوند که آنچه بايد بشود، مي ‌شود و از آن گريزي نيست. عوامل بسياري، ساختار تقديرمحور داستان هاي تراژيک شاهنامه را تشکيل مي دهند که حذف يکي از اين عوامل، لطمه ‌اي بر کل عناصر و عوامل تشکيل ‌دهنده اثر خواهد زد. بنابراين، با بررسي اين عوامل، مي توان ساختار تقدير و سرنوشت محتوم در داستان هاي تراژيک شاهنامه را مورد بررسي و تحليل قرار داد.

 نسخه قابل چاپ

اولين قصيده ديوان فرخي سيستاني در توصيف ابر را شاعران بسياري تقليد کرده ‌اند. در اين پژوهش تلاش نويسندگان بر اين بوده است تا با بکارگيري بخشي از آموزه‌ هاي زبان ‌شناسي سيستمي‌ - نقشگرا بخش نخست (تغزل) اين قصيده را، که سه شاعر قريب به عهد فرخي (ازرقي، مسعود سعد، امير معزي) تقليد نموده به همراه سروده خود فرخي، مورد بررسي قرار دهند؛ بويژه اينکه در ميان اين افراد، ازرقي به نوآوري در عرصه ادبيات معروف است، و معزي به تقليد محض -‌ اگر نگوييم سرقت -‌ از ديوان فرخي و عنصري متهم است؛ تا علاوه بر ارائه تحليلي علمي و عيني، از خلاقيت، نوآوري يا تقليد صرف، تا حدودي به روشن شدن بخشي از اين موضوع نيز کمک شود. شک نيست که بسياري از دقائق و ظرافت ‌هاي ادبي، هنري و تاويلي را نمي ‌توان به شيوه ‌اي عيني و تنها از طريق تحليل ‌هاي زباني عرضه کرد، اما بايد پذيرفت بسياري از روش ‌ها، ابزارها، ديدگاه‌ هاي زبان‌ شناسانه در درک و فهم متون ادبي کارگشاست و مانع قضاوت ‌هاي ذوقي مي‌ شود.

 نسخه قابل چاپ

شيخ شهاب ‌الدين يحيي سهروردي (شيخ اشراق) يکي از متفکران بزرگ ايران است که بيشتر در حوزه فلسفه و کلام اسلامي مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است و چنانکه بايد منتقدان ادبي، آثار او؛ به ويژه رساله‌ هاي فارسي او را که به شکل حکايت ‌هاي تمثيلي -‌ رمزي نوشته شده ‌اند، مورد نقد و بررسي قرار نداده‌ اند. به‌ کارگيري نظريه ‌هاي نقد ادبي جديد در تحليل روايت‌ هاي سهروردي و ديگر نويسندگان دوران کلاسيک مي‌ تواند ارزش ‌هاي نهفته اين ‌گونه آثار را بهتر نمايان سازد. در اين پژوهش سعي شده است با تمرکز بر علم «روايت ‌شناسي» انسجام ساختاري و روايي داستان‌ تمثيلي «رساله ‌الطير»، نقد و بررسي شود. نتايج تحقيق نشان مي ‌دهد سهروردي استفاده مناسبي از راوي اول شخص داشته و در بهره‌ گيري از شگردهاي مختلف از جمله در استفاده از زمان، ايجاد زمان سمبليک و تعليق مانند داستان‌ نويسان مدرن امروزي عمل کرده است.

 نسخه قابل چاپ

اين مقاله بررسي سازوکار روايت منطق ‏الطير از ديدگاه دو روايت ‏شناس ساختارگرا، گرماس و ژنت است. از يک سو، با طرح الگوي کنشي معناشناسانه گرماس و ساختار بنيادين تقابل ‏هاي دوگانه در اين الگو، فرايند معناسازي و پيش ‏روي واحدهاي روايت در منطق ‏الطير تحليل مي ‏شود. همچنين نقش تقابل جفت ‏هاي متضاد همچون معنا و صورت، روح و جسم، لاهوت و ناسوت در شکل ‏گيري نقش ‏هاي کنشي اين الگو تبيين مي ‏گردد. از ديگر سو، بر اساس نظريه ژنت، سه سطح روايي داستان، روايت، روايت ‏گري و مولفه ‏هاي رابط اين سطوح در متن منطق ‏الطير نشان داده مي ‏شود تا از ديدگاه ژنت، ميزان روايت ‏مندي اين اثر معلوم شود.

 نسخه قابل چاپ

بيان مساله اين است که در دوران معاصر تلقي ‌هاي گوناگون از شعر چيست؟ آيا شعر داراي محتواي اخلاقي و تربيتي است، يا صرفا جنبه آفرينش زيبايي دارد. مسائل سياسي و اجتماعي در شعر درج مي ‌شود يا اينکه اساسا شعر بخشي از فرهنگ و الهام است.
هدف مقاله اين است که به كامل‌ ترين و امروزي ‌ترين تلقي از شعر دست يابد و در اين روند دريافت ‌ها و تئوري ‌هاي گوناگوني که به‌ عنوان فن شعر بيان شده است، بررسي شود. در حال حاضر مهمترين تلقي شعر و تنظيم فن شعر و يا نقد شعر بر پايه مظاهر فرهنگ و الهامات شاعرانه صورت مي ‌پذيرد.
ماهيت شعر به گونه ‌اي که همه اهداف را دربر داشته باشد، همان القاي فرهنگي يا بخش مهمي از فرهنگ است که فراگير مي ‌نمايد.
چگونگي پژوهش مراجعه به آراي گوناگون و تئوري ‌هاي قديم و جديد است که از طريق شناخت، مقايسه و ترجيح مهمترين تئوري بيان مي ‌گردد.

 نسخه قابل چاپ