بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

نقش و اهميت شبديز، به عنوان محمل عشق و سفير تقدير، در رابطه عاشقانه ميان خسرو و شيرين، سبب شده تا او هياتي فراواقعي و سمبليك بيابد و توليد عجيب و رازآلود داشته باشد؛ تولدي افسانه اي، در مكان و زماني كاملا نمادين. بر اساس سخن نظامي، شبديز، نسب از سنگ دارد؛ سنگي سياه و قدسي كه در دل غاري در دامن ديري روحاني قرار گرفته است. زمان شكل گيري نطفه او درست در هنگام قران مشتري و زحل است؛ زماني مسعود براي تولد مولودي كه بايد صاحب قران باشد. سنگ، كوه، دير، قران و ماديان بكري كه مادر شبديز است، همه نقشي نمادين و حضوري ضروري و رازآلود در تولد شبديز دارند و در پس تمامي آن ها انديشه اي به قدمت عمر بشري نهفته است؛ انديشه اي كه بايد لايه لايه باز كاويده شود تا عناصر و نمادهاي موجود در اين بخش از خسرو و شيرين نظامي آشكار شود.

 نسخه قابل چاپ

اختلاف نسخه هاي خطيِ آثار نظم و نثر گذشته ما در ضبط كلمات، بيشتر به دست ناسخان و خواسته يا ناخواسته است. اين اختلاف در ديوان حافظ، برعكس، بيشتر توسط شاعر براي رسيدن به بالاترين حد هنري بيت و كمتر به دست نساخ مي باشد. در تصحيح ديوان اين شاعر بي نظير بايد سه اصل مدنظر باشد: اول، توجه به ضبط نسخه هاي قديمي و معتبر؛ دوم، اصل اصالت موسيقي كه بسيار مهم است؛ سوم، ارتباط عناصر معنا و خيال در محور افقي بيت. در اين مقاله سعي شده به ضبط و معناي صحيح بيتي از حافظ، با عنايت به اصل اول و سوم، اشاره شود . لازم به توضيح است كه اصل دوم (اصالت موسيقي) در بيت مذكور موثر نمي باشد.

 نسخه قابل چاپ

ذهن آدمي از ديرينه ترين زمان تاكنون سرشار از آرزومندي و بلندپروازي بوده و تفكر در جهان مادي، خودانديشي و چشم اندازي بلند و فراتر از خود داشتن، همواره در وجود انسان نهفته بوده است. اگر آدمي مي تواند به جايي برسد «كه به جز خدا نبيند» نتيجه همين گستره وجودي است. سير نوساني صعودي و نزولي يكي ديگر از ويژگي هاي ذهن انسان است. اين حركت همواره در اسطوره، فلسفه و تاريخ خود را نشان داده است. از آن جا كه در اسطوره ذهن آدمي اختيار به نسبت مطلقي دارد، اين سير در آفرينش، گزينش، دگرگوني و تلفيق پديده هاي اسطوره اي بيشتر خود را نشان مي دهد.
كاوه آهنگر، يكي از شخصيت هاي برجسته شاهنامه مي باشد كه از اين جهت قابل بررسي است و نام وصفت به ظاهر پارادوكس مانند او بيانگر اين امر است. او را مي توان شخصيتي خدايي دانست كه پس از پشت سر نهادن دگرگوني هاي مختلف، به آهنگري نزول كرده است اما ويژگي ها و اعمالي همچنان بزرگانه و خداگونه دارد. در اين مقاله به كاوشي در اين زمينه پرداخته مي شود.

 نسخه قابل چاپ

خاقاني در شعرهايش با كاربرد قواعد واژه سازي زبان فارسي، واژه هاي مركبي را ساخته است. بسياري از اين واژه ها، پيش از خاقاني به كار نرفته و پس از او نيز در آثار شاعران و نويسندگان ايراني نيامده است.
اين مقاله به علل پيدايش چنين پديده اي از ديدگاه زبان و ادبيات مي پردازد.

 نسخه قابل چاپ

رويارويي غرب با شرق از ديرباز چالش مهمي در تاريخ اروپا به شمار مي آيد. در اين رابطه، در سده شانزدهم، اليزابت اول برخورد دوگانه اي نسبت به مسلمانان داشت؛ وي، از يك سو، از آن ها به منظور ايستادگي در برابر تهديدات امپراتوري اسپانيا و كليساي كاتوليك استفاده كرد، و از سوي ديگر، پس از پيروزي انگليس بر ناوگان دريايي اسپانيا در سال 1588، سياست او به منفي جلوه دادن چهره مسلمانان تغيير گرايش داد. هدف اين گفتار روشن ساختن سياست دوگانه انگليس عصر اليزابت است: سياستي كه بر مبناي همبستگي با مسلمانان در برابر كليساي كاتوليك و اسپانيا بنا نهاده شده بود؛ اما نويسندگان آن، همانند مارلو و شكسپير، به اهريمن نمايي مسلمانان در آثار خود تداوم مي بخشيدند. بدين ترتيب، در اين گفتار، دلايل واژگون نمايي از چهره اسلام و مسلمانان، همانند برتري ديني و شرق ستيزي، و نيز، استفاده ابزاري از مسلمانان با نگاهي به دو نمايشنامه تيمورلنگ I و  II از كريستفر مارلو و اتللو از ويليام شكسپير بررسي مي شود.

 نسخه قابل چاپ

اين مقاله، سبك صالح حسيني را در مقا م مترجم متون ادبي در ترجمه رمان خشم و هياهو اثر فاكنر در پرتو همگاني هاي ترجمه پيشنهادي بيكر بررسي مي كند. ابتدا گفته مي شود چرا در زمينه ترجمه، آنگونه كه سبك نويسنده اهميت دارد، سبك مترجم اهميت ندارد. نكته تناقض آميز اينجاست كه اگر سبك نويسنده مهم است، مترجم چگونه مي تواند اثر انگشت خود را در ترجمه باقي بگذارد؟ اين مقاله، همگاني هاي ترجمه پيشنهادي بيكر را يكي از شيوه هاي بررسي سبك حسيني در نظر مي گيرد. اين همگاني ها عبارتند از تصريح، ساده سازي، متوازن سازي و طبيعي سازي. در پايان، اين نتيجه حاصل مي آيد كه حسيني، صاحب سبك است و از طبيعي سازي به منزله پر بسامدترين شگرد براي بر جاي گذاشتن اثر انگشت خود در متن استفاده كرده است.

 نسخه قابل چاپ

داكتارو نويسنده سياسي چپ گرايي است كه نوشتار هاي خود را در مرز گنگ و تار تاريخ و داستان مي آفريند. در اين مقاله، با تكيه بر ديدگاه فراداستان تاريخ نگارانه بر رمان رگتايم به واكاوي اين انگيزه پرداخته شده است. در اين رمان، داكتارو نخست با نگرشي نقادانه، داعيه پيشرفت در دوره ترقي را زير سوال مي برد، سپس با واكاوي شخصيت هاي داستاني اش، كه برآمده از اقليت هاي جامعه آمريكايي، به ويژه سياهان و مهاجران اند، بي عدالتي ها را باز مي تاباند. كالهاوس والكر و تاته بيانگر انسان هايي اند كه در پي متبلور ساختن روياهاي خويش اند. آنان، با اين كه هر دو از لايه هاي اقليتند، اما براي رسيدن به هدف هايشان، هر يك راهي متفاوت اختيار مي كند. سرانجام به نظر مي رسد با وجود اين كه داكتارو وجود تغيير را در جامعه «دوران ترقي» خيلي پررنگ نمي بيند اما براي رسيدن به خوشبختي موعود در روياي آمريكايي، همواره رگه هايي از اميد را باقي مي گذارد.

 نسخه قابل چاپ

تا چه اندازه آثار ادبي، به ويژه در قرن نوزدهم فرانسه، از هنر نقاشي تاثير گرفته اند؟ آيا مي توان اين تاثيرپذيري را به طور نمونه در رمان مانت سالمون، اثر برادران گنكور جستجو كرد؟ بررسي اين رمان، به درستي گوياي اين الهام هنري است و به خوبي نشان مي دهد كه چگونه اين رمان به تدريج در ذهن نويسنده از تاثيرات نقاشي شكل گرفته و زاده شده است. در طول اعصار، همواره ادبيات و نقاشي بر يكديگر تاثير متقابل گذاشته و آفرينش هاي ادبي و تصويري از تقابل ميان متن و تصوير سود جسته اند، اما از قرن نوزدهم به بعد، نقاشي بيش از هر زمان ديگري بن مايه آثار ادبي گرديد. مانت سالمون كه رماني است درباره يك نقاش شكست خورده، از جمله اين آثار است. اين رمان با نقاشان مناظر در فضاي باز، سرو كار دارد و توصيف هاي آن شبيه نقاشي است و سبك آن در پي آن است تا تاثيرات نقاشي را بازآفريني كند. برادران گنكور كوشيده اند با تمهيداتي در شيوه نگارش، ويژگي هاي نقاشي را در زمينه زبان، تعبير و تفسير كرده و آن را به كار گيرند. هدف اين مقاله دنبال كردن رد پاي نقاشي در رمان مانت سالمون است و اين كه نقاشي در خلق اين رمان، قطبي الهام بخش و تاثيرگذار بوده، موضوعي است كه سعي شده در اين مقاله به آن پرداخته شود.

 نسخه قابل چاپ

ترجمه هر گونه متن فني با چالش هاي ترم شناختي خاصي رودررويند كه چه بسيار با جستاري استنادي يا پرسش از كارشناسان رفع مي گردند. اما ترجمه حقوقي با دشواري هاي بسيار جدي تري همراه است، چرا كه ترجمه اين گونه متون، تبعات حقوقي در پي دارد، مانند رابطه اي قراردادي كه تعهد اخلاقي يا مالي طرفين را موجب مي گردد. بنابراين، شناخت واژگان، اصطلاح شناسي و عبارت پردازي حقوقي، داشتن اطلاعات كامل حقوقي بر مترجم اين حوزه گستره است زيرا افزون بر آثار حقوقي بر شمرده، نارسايي و كاستي در اين زمينه نيز بر دشواري هاي درك او از متن مبدا مي افزايد و به ترجمه اي نابرابر مي انجامد. در نوشتار حاضر نخست به طرح و توضيح آراي نطريه پردازان معاصر ترجمه حقوقي، همچون ادموند كاري و ژان كلود ژمار مي پردازيم. سپس بر چالش هاي ترجمه حقوقي شامل اصطلاح شناسي و عبارت پردازي، ابهام در متون حقوقي، سند آمايي و رويكرد چندرشته اي تامل مي كنيم. موضوع بررسي، ترجمه متون حقوقي از فرانسه به انگليسي و اسپانيايي است.

 نسخه قابل چاپ

حكايت ناتمام و يا بسيار كوتاه آشپزباشي از مجموعه حكايت هاي كنتربري در مقايسه با ديگر حكايت هاي اين مجموعه، وضعي استثنايي دارد. اين حكايت استثنايي به سبب ويژگي خاص خود توسط نويسنده يا مصححان بعدي از كتاب حذف نشده است، ليكن در گزيده هاي ادبي ذكري از آن به ميان نيامده و از طرف منتقدان و چاسرشناسان كمتر به آن پرداخته شده است. راوي اين حكايت پيشه وري فرودست است كه خود او و داستانش از منظر رئاليستي بسيار حائز اهميت اند. «حكايت آشپزباشي» پس از «حكايت آسيابان» و «حكايت داروغه» كه به وضعيت طبقه متوسط و اصناف شهرنشين مي پردازند، روايت شده است، و هر سه حكايت كه گونه ادبي فابلو (fabliau) هستند در تقابل با حكايت شهسواري نقل شده اند كه رمانس است و هم راوي و هم شخصيت هاي آن از اشراف اند. اين تقابل اولين حضور آشكار ادبيات رئاليستي در مجموعه حكايت هاي كنتربري و حتي در كل آثار چاسر است و مي توان گفت شاهكار بودن اثر به خاطر همين پردازش رئاليستي آن در قرن چهاردهم است. در اين نوشته، ضمن بررسي ديدگاه هاي منتقدان ادبي درباره كوتاه بودن «حكايت آشپزباشي»، به بررسي حكايت از منظر رئاليستي خواهيم پرداخت.

 نسخه قابل چاپ

پژوهش حاضر بر اساس مدل ديكسون (2005) به بررسي تصريح ساختاري اختياري زبان انگليسي در ترجمه هاي فارسي-انگليسي سه گونه ادبي مي پردازد. هدف از اين پژوهش آزمودن نتايج بدست آمده در پژوهش اولاهان (2001) است كه موضوع مورد نظر را در دو پيكره زبانيTEC  و BNC مورد بررسيده است. همچنين اين پژوهش بر آن است رفتار تصريح ساختاري را در ترجمه هاي انگليسي سه گونه ادبي بررسي نمايد. بررسي موردي بر روي 13 شعر، 4 نمايشنامه، و 8 رمان و داستان كوتاه فارسي به همراه ترجمه هاي انگليسي آنها انجام گرفت كه به صورت تصادفي انتخاب شدند. نتايج اين پژوهش نشان مي دهد كه تصريح در ترجمه هاي فارسي-انگليسي متون ادبي معاصر نوعي هنجار ترجمه ايست و در همه گونه هاي ادبي، تصريح متمم ساز THAT و سپس ضماير ملكي فراوان ترين نوع تصريح ساختاري اختياري است كه با نتايج اولاهان (2001) همخواني دارد؛ همچنين تصريحin order  نيز در ترجمه داستان و نمايشنامه به كار رفته بود؛ اما، ساير نتايج بدست آمده در اين بررسي يافته هاي اولاهان را تاييد نمي كند. يافته ها نشان مي دهد تصريح در مقام ابزاري ادبي در ترجمه ادبي به كار بسته مي شود همچنين تغييرگريزي متون ادبي و ايجاز كلام بويژه در شعر از جمله عوامل موثر در محذوف نگاه داشتن چنين ساختارهايي در برخي گونه ها شده است.

 نسخه قابل چاپ

تئاتر روايي برتولت برشت كه نقطه مقابل تئاتر ارسطويي است، تحول عظيمي را در ادبيات نمايشي آلمان به وجود آورد. مهم ترين وجه تمايز بين تئاتر ارسطويي و غير ارسطويي، نوع نگرش و تاثيري است كه اين دو نوع تئاتر روي تماشاگران مي گذارند. از ديدگاه برشت، محور موضوعي تئاتر ارسطويي، قضا و قدرگرايي و دغدغه هاي فردي است. او با طرح تئاتر روايي بر اين نوع طرز تفكر كه قرن ها بر ادبيات نمايشي جهان به خصوص اروپا حاكم بود، خط بطلان كشيد و پيشنهادهايي براي اصلاح ساختارهاي سنتي نمايشنامه نويسي ارائه داد. برشت در پي تغيير نوع نگرش بيننده تئاتر بود و براي دستيابي به اين هدف مي كوشيد فرايند ادراك مخاطب را زير سوال ببرد و براي فهم درست پديده ها، امور بديهي را ناشناخته و حيرت آور جلوه دهد. اين روش او كه به عنوان «بيگانه سازي» مشهور است، با هدف ايجاد ديد انتقادي بيننده، بين تماشاگر و نمايش فاصله ايجاد مي كند. اين جستار در صدد است كه با تقابل تئاتر روايي برشت و تئاتر ارسطويي، جهت فكري برشت را در گستره تئاتر روايي و شيوه هاي مختلف فن بيگانه سازي وي را با استناد به نمايشنامه ننه دلاور و فرزندانش به تصوير بكشد.

 نسخه قابل چاپ

هدف اين جستار اين است كه وجوه رنگارنگ بازنمايي گفتمان روايي و به ويژه شيوه جريان سيال ذهن را در مقابل تك گويي دروني، از ديدگاه روايت شناسي و با اشاره به آثار ادبي ايراني و غربي بررسي كند. مساله اينجاست كه اين دو شگرد نزديك به هم را گاهي چنان به كار مي برند كه گويي يك شگرد بيش نيستند. و همين كنش است كه كار دسته بندي اين گونه آثار را مشكل كرده است. اين مقاله، پس از بررسي آثار و آراي گوناگون در اين زمينه، و نيز نگرش به برخي رمان هاي معاصر فارسي، همگي گونه هاي بازنمايي گفتمان روايي را بر پيوستاري يگانه مي نهد كه از بيش ترين حضور شخصيت و كم ترين حضور راوي (تك گويي دروني و انواع آن) تا كم ترين حضور شخصيت و بيش ترين حضور راوي (طيف جريان سيال ذهن) در آمد و شد است. بي گمان بسياري از انديشمندان بدين مطالب پرداخته اند، اما اين مقاله، تبار واژه شناختي و ادبي اين وجوه و مسايل غامض آن ها را پر رنگ تر بررسي مي كند.

 نسخه قابل چا

ادبيات و فرهنگ كشور ما جايگاه ويژه اي را به اسطوره ها، اعم از اسطوره هاي كهن و نو، اختصاص داده است. عليرغم گستردگي اسطوره هاي ايراني، ادبيات معاصر اين سرزمين شاهد حضور چشمگير اسطوره هاي بيگانه و نشات گرفته از ادبيات خارجي، اعم از شرق و غرب بوده است. در اين مقاله، پژوهندگان كوشيده اند تا با بهره گيري از نظرات پير برونل كه رويكرد نويني را در عرصه نقد اسطوره شناختي ارائه كرده است، به اهميت نقش و جايگاه اسطوره هاي غير ايراني در متون شعر و ادب فارسي بپردازند. همچنين، تلاش شده تا با استفاده از اصطلاح اسطوره ادبي به نقل از فيليپ سليه، هم به اسطوره هاي ادبي ايراني به جا مانده از نسل هاي پيشين و هم اسطوره هاي ادبي نوپديد-كه در ادبيات خارجي ريشه دارند-اشاره شود و ميزان نفوذ آن ها در ادبيات فارسي مورد بررسي قرار گيرد. نتيجه اين مطالعات ما را از اهميت نفوذ و سيطره اسطوره هاي بيگانه در ادبيات سده اخير كشورمان آگاه كرده و جايگاه ناچيز اسطوره هاي ايراني در عرصه شعر معاصر را آشكار مي سازد كه اين اثرپذيري به رغم برخورداري ايران از مجموعه كم نظيري از اساطير، انجام پذيرفته است، هر چند ورود عناصر بيگانه مي تواند براي ادبيات غناي بيشتري فراهم آورد و يا موجب از دست رفتن هويت و اصالت آن گردد.

 نسخه قابل چاپ

آبي ترين چشم از توني موريسون، بيان كننده يكي از ابعاد ايدئولوژي مسلط آمريکاست، در اين رمان، گفتمان هژمونيك سفيدپوستان آمريکا، سياهان را هرچه بيشتر مجبور به پذيرش استانداردهاي بورژوازي زندگي مي كرد. اين پژوهش به جامعه سرمايه داري و استانداردهاي بورژوازي ايالات متحده مي پردازد و روي عنصر ايستادگي در برابر ايدئولوژي مسلط بر اساس دو مكتب ماديگرايي فرهنگي و نو تاريخي باوري تمركز دارد. در جامعه آبي ترين چشم، اكثريت قريب به اتفاق سياهان، از خود بيگانه و از خود متنفرند، كلاوديا و خواهرش دو شخصيتي اند كه در برابر استانداردهاي زيبايي ايستادگي مي كنند. با تاكيد بر عنصر مقاومت، در اين رمان نظريه نوتاريخي باوران درست به نظر مي رسد، چرا كه مقاومت هاي كلاوديا در برابر هژموني جامعه آمريکا شكست مي خورد. اما بنابر نظر آلن سين فيلد- يكي از ماديگرايان فرهنگي- كه معتقد به پيروزي احتمالي مقاومت (صداي مخالف) بر ايدوئولوژي مسلط است، در جامعه آمريکايي رمان، چنين فرايندي رخ داده است، امروز سياهان جامعه آمريکا با تكيه بر عناصر بازمانده و شكوفاي فرهنگ آفريقايي-آمريکايي خود به ارزش و زيبايي خود پي برده اند و اين كمترين كاري است كه مقاومت سياهان مي توانسته انجام داده باشد.

 نسخه قابل چاپ