بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

در اين مقاله، موضوع «خانواده در قابوس نامه» مورد بررسي قرار گرفته است. نخست تعريفي از خانواده بيان شده، سپس انواع آن ذکر گرديده است. براي ورود به بحث درباره موضوع مورد پژوهش، در ابتدا مطرح کردن پديده «ازدواج» - که نخستين گام در تشکيل خانواده است - و صحبت درباره مسايل مربوط به آن چون سن ازدواج، گزينش همسر، ويژگي هاي همسر ايده آل و ... ضروري بوده است.
در بخشي ديگر، درباره اعضاي خانواده (پدر و مادر و فرزندان) و جايگاه و حقوق هر يک، به تفصيل سخن رفته است. بحث درباره زنان و سه رده سني کودک، جوان و پير، قسمت هايي ديگر از اين نوشتار را تشکيل مي دهد. در پايان، پس از اشاره به اقتصاد خانواده در قابوس نامه، ساختار خانواده در اين کتاب معرفي شده که عبارت است از خانواده هسته اي، تک همسر، پدرتبار، پدرسالار، برون همسر و نومکان.

 نسخه قابل چاپ

ابعاد زيبايي شناسي امثال فارسي بسيار گسترده است و همين جنبه هاي بلاغي و ادبي آن باعث شده است تا محققان، امثال را يکي از گونه هاي ادبي به شمار آورند. در اين مقاله، به سه بعد زيبايي شناسانه پرداخته مي شود:
1.وزن و آهنگ ضرب المثل هاي فارسي،
2.ابعاد بلاغي در حوزه معاني، بيان و بديع،
3.زبان و بيان طنزآميز مثل ها
در حوزه وزن و آهنگ ضرب المثل ها، براي مستندکردن مقاله از ميان پنج منبع مهم، هزار مثل را برگزيده ايم تا کيفيت و کميت وزن و آهنگ را با توجه به اين نمونه گيري نشان دهيم.آن گاه پس از اين بررسي آماري به تحليل هر سه بخش و ارايه نمونه ها و توصيف آنها مي پردازيم.
با توجه به آن که امثال فارسي از هر جهت به وزن اشعار عاميانه نزديک است، با بررسي نظرات شش تن از عروضيان و صاحب نظران شعر عاميانه و تقطيع هجايي بيست مثل، به توصيف آن ها مي پردازيم تا چگونگي وزن غيرعروضي (هجايي، عددي، عروضي کشش دار و، ..) را در آن ها نشان دهيم.
در بخش سوم، عناصر صوتي و تناسب ها و تقارن هاي بديعي را در آهنگين کردن امثال فارسي نشان مي دهيم و در پايان به عنصر مهم طنز و شگردهاي آن اشاره مي کنيم.

 نسخه قابل چاپ

هر چند که تا به حال مقالات و کتاب هاي متعددي درباره احوال و آثار آرزو نگاشته شده است و بعضا تصنيفاتي نيز از وي تصحيح و منتشر گشته، بايد اذعان کرد که هنوز آن گونه که شايسته است کاري در خور نام و مقام وي صورت نگرفته و تحقيقات موجود، اغلب تکرار کليشه اي اقوال منابع متاخر است. بدين لحاظ انجام تحقيقي جدي و مستند مبتني بر منابع اصلي و دست اول در اين باره ضروري به نظر مي رسد. مقاله حاضر، تمام همت خود را بر اين هدف گماشته است.

 نسخه قابل چاپ

بلاغت و رسايي سخن شيخ اجل با عوامل متعددي پيوند دارد. او از هر فرصتي براي به اوج رساندن کلام خود و تسخير بيشتر مخاطب بهره مي جويد. اگرچه هدف اصلي سعدي حکايت پردازي نبوده است، بلکه از حکايت بيشتر به عنوان ابزاري براي تبيين دقيق تر اهداف تعليمي و تربيتي خويش و همراه کردن مخاطب با خود بهره مي گيرد، اما باريک بيني ها و ظرافت کاري هاي آگاهانه او در گزينش افراد يا اشخاص و عناصر حکايت ها نيز در بلاغت جويي او بي تاثير نيست.
بوستان يا سعدي نامه از مثنوي هاي مشهور و تاثيرگذار تعليمي - تمثيلي ادب پارسي و به اعتقاد برخي از سعدي پژوهان، برجسته ترين اثر شيخ اجل است. سعدي در اين مثنوي براي رسانيدن پيام هاي خود، از ابزار و رسانه پر تاثير «حکايت» بهره فراوان برده است. در مجموع، 183 حکايت يا حکايت واره کوتاه و بلند در بوستان – بر اساس نسخه مرحوم يوسفي - وجود دارد که بي ترديد از لحاظ هنري و زيبايي شناسي همه در يک پايه نيستند.
اين مقاله به فراواني افراد يا اشخاص اصلي حکايت هاي بوستان اختصاص يافته است و نگارندگان با تسامح در برخي از موارد، براي بيان منظور خود از واژگان يا اصطلاحاتي چون «شخصيت»، « پويايي» و «ايستايي» که در واقع، بيشتر به حوزه داستان نويسي نوين تعلق دارد، کمک گرفته اند. در هر حال، منظور از واژه «شخصيت» عنصري است که رويدادها، کنش ها يا محادثه ها در پيرامون وجود او شکل مي گيرند. در مجموع، اين مقاله نشان مي دهد که:
1. در حکايت هاي بوستان چه گونه اي از شخصيت ها، نمود بيشتري دارند؟
2. پويايي و ايستايي شخصيت هاي اصلي حکايت هاي بوستان چگونه است؟
3. در ميان شخصيت هاي انساني، چه کسري به زنان و چه اندازه اي به مردان اختصاص يافته است؟
4. چه تعداد از شخصيت هاي اصلي بوستان چهره مثبت و چه قدر چهره اي منفي دارند؟
5. سهم شخصيت هاي مذهبي - عرفاني، تاريخي - اسطوره اي و تمثيلي چه قدر است؟

 نسخه قابل چاپ

خيال از عناصر اساسي شکل گيري يک اثرهنري است. صورت هاي خيالي که هنرمندان براي بيان مقاصد و انديشه هاي خود به کار مي گيرند عموما ريشه در باورهاي اساطيري وفرهنگي دارد. ازاين رو ميان صورت هاي خيالي هنرهاي مختلف، نوعي قرابت وخويشاوندي برقرار است و غالبا هنرهاي مختلف در به کارگيري صورت هاي خيالي، تحت تاثير يکديگر هستند.
ادبيات و نگارگري از ديرباز در خدمت يکديگر بوده اند. در حاشيه نسخ خطي، براي بيان روشن تر متن ادبي، از تصاوير نگارگري استفاده مي شد. در حقيقيت، نگارگري بيان تجسمي متن ادبي بوده و مفاهيم ادبي را با زبان خط ورنگ به تصوير مي کشيده است. در مقابل، ادبيات نيز بيان ذهني و انتزاعي صورت نگاري بوده است.
با توجه به پيوند ديرينه ادبيات و نگارگري، دراين جستار به بررسي تاثير صور خيال ادبي بر نگاره هاي مکتب شيراز مي پردازيم. به اين منظور، ابتدا رابطه ي  ادبيات و نگارگري را بررسي کرده سپس چگونگي تاثير پذيري نگاره هاي مکتب شيراز را از ادبيات تحليل مي کنيم.
در اين پژوهش به اين نکته دست يافتيم که ادبيات و نگارگري رابطه اي ديالکتيکي دارند. براي دستيابي به درکي جامع از نگاره ها، بايد از مفاهيم ادبي مدد جست و از ديگرسو، نگارگري نيز به مفاهيم ادبي تجسم و عينيت مي بخشد. بنابراين مي توان گفت متن و نگاره ترجمان يکديگرند.

 نسخه قابل چاپ

چنانچه پادشاهي شيرين و ماريه را ناديده بگيريم، از ميان چند پادشاهي که در آثار نظامي مطرح شده اند، حداقل دو تن از آن ها زن هستند که با وجود اين که به دليل تازگي و نادري مطلب، اهميت فراواني دارد تاکنون مورد توجه محققان واقع نشده است.
در اين مقاله براي نخستين بار به بررسي و تحليل پادشاهي زنان در اشعار نظامي پرداخته شده و سعي شده زمينه تاريخي و فکري اين امر به صورت کوتاه بيان شود و هدف اصلي حکيم نظامي در ساخت و پرداخت شاه زنان آثارش مشخص گردد.
در بخش اصلي مقاله، نخست شيوه زندگي و فرمان روايي نوشابه در شرفنامه، همراه با بيان ويژگي هاي شخصيتي و حکمراني او مورد بررسي قرار گرفته و سپس شيوه زندگي و ويژگي هاي فرمانروايي و شخصيت مهين بانو مورد بحث واقع شده است. در پايان تبيين شده است که نظامي به عنوان انديشمندي حکيم، به چه دليل طرح و شرح پادشاهي دو زن را در اشعار خويش گنجانده است.

 نسخه قابل چاپ

عارفان در بيان انديشه ها، انتقال معاني و احوال خود از زباني استفاده مي کنند که آن را زبان عرفاني مي نامند. زبان عرفاني از ديدگاه هاي مختلف قابل بررسي است و عناصر متعددي در شکل گيري آن نقش دارد. بلاغت از جمله عناصر موثر بر زبان عرفاني فارسي است.
علم معاني با سنجش کلام، ميزان اثر گذاري آن را بر مخاطبان تعيين مي کند. موضوع علم معاني بررسي انواع جمله از جهت معاني ثانوي آن است و به مثابه ابزاري است که بلاغت و رسايي کلام را مي سنجد، بنابراين به کمک قواعد و اصول اين علم مي توان ميزان اثر گذاري انشا را در انتقال معاني بررسي کرد.
اين مقاله بر آن است که نقش انشا را در تعليم انديشه هاي عرفاني و بيان تجربيات عرفاني، بررسي و تحليل کند. به اين سبب که در آثار فارسي عين القضات، جمله هاي انشايي و معاني ثانوي نقش مهمي دارد، آثار اين عارف بزرگ براي تحقيق در اين باب برگزيده شد.

 نسخه قابل چاپ

آي. ا. ريچاردز (1965 1893) يکي از تاثيرگذارترين متفکران قرن بيستم در حوزه هاي روان شناسي، نقد ادبي، زبان شناسي و فلسفه است. وي تحت تاثير مکتب پوزيتيويسم با جسارتي فوق العاده، بر شيوه هاي نقد ادبي گذشته زبان اعتراض مي گشايد و قلم رد مي کشد. او بر پايه مطالعاتش در روان شناسي و اخلاق، نظريه کاملا متفاوت خود را در نقد ادبي بر اساس سه مفهوم تجربه، ارزش و ارتباط بنياد مي نهد. در مقاله حاضر، نخست با نگاهي به زمينه هاي فکري و فلسفي ريچاردز، کوشش شده مهم ترين انديشه هاي وي در نقد ادبي، در پيکره اي کلي و منسجم ترسيم گردد. در دومين بخش، شعر حافظ بر اساس ديدگاه ريچاردز بررسي و تحليل شده است. براي انجام بهتر اين تحليل، ابتدا مهم ترين اصول نقد ادبي ريچاردز در قالب پنج گزاره فشرده بيان شده و آن گاه مصاديق هر کدام از اين گزاره ها در ديوان حافظ جست وجو شده است.
نتيجه اين مطالعه نشان مي دهد که يافتن مناسب ترين راه براي حل تعارض انگيزه ها و اميال متناقص انساني که در نظريه ريچاردز کارکرد اصلي شعر شمرده مي شود، در شعر و انديشه حافظ نيز نقشي اساسي دارد. اين نگاه تازه، از برخي جنبه هاي شعر حافظ، فهمي ژرف تر به دست مي دهد. از اين گذشته، نشان مي دهد که ريچاردز در تدوين نظريه اي عمومي در نقد ادبي ، موفقيت بسيار داشته است.

 نسخه قابل چاپ

فيض کاشاني، از فيلسوفان و عارفان شيعه مذهب اوايل قرن 11 هجري، ديدگاه هاي خود را در زمينه هاي گوناگون به ويژه عرفان، از طريق سرودن اشعاري دلنشين بيان کرده است.
وي در خلال اشعار خود، مباحث متنوع عرفاني را مطرح نموده و در راستاي تصوير سازي و آموزش بهتر و هنري تر انديشه هاي عرفاني خود از آرايه هاي ادبي به خصوص اقسام تشبيهات و استعارات کمک گرفته است. آميختگي آرايه هاي ادبي و مباحث و مضامين عرفاني سبب شده است تا تصويري متفاوت و منحصر به فرد از اشعار او به وجود آيد.
اين مقاله بر آن است تا ضمن توجيه و تبيين رابطه هنري آرايه هاي ادبي و مضامين عرفاني، به شرح اين ويژگي برجسته اشعار فيض بپردازد.

 نسخه قابل چاپ

طبقه بندي آثاري که در مجموعه بزرگ نوشتارهاي تاريخ ادبياتي قرار مي گيرند، کار آساني نيست. چون از يک طرف ميان نخستين تجربه ها که فقط برخوردار از «خصلت تاريخ ادبياتي» هستند تا آثاري که به معناي مصطلح، «تاريخ ادبيات» ناميده مي شوند، بيشتر از هزار سال فاصله است و از طرف ديگر، تعداد، رويکردها و متدهاي به کار رفته در آن ها نيز بسيار متعدد و متنوع است. بر خلاف آن چه عموما تصور مي شود، ريشه تاريخ ادبيات هاي امروزي را نه در نوشتارهاي «تذکره اي» بلکه در نوشتارهاي «پيشاتذکره اي» سراغ گرفت. بررسي سير تکوين و تکامل «سنت نگارش تاريخ ادبي» ايران موضوع اصلي اين مقاله است، اين که خاست گاه «سنت» کجا بوده و چه مراحلي را طي کرده تا در قرن بيستم ميلادي به فرم نهايي خويش رسيده است؟ ما بدين منظور مجموعه آثاري را که در خانواده بزرگ تاريخ ادبيات ها قرار مي گيرند، در سه نسل طبقه بندي کرده ايم: نوشتارهاي پيشاتذکره اي، نوشتارهاي تذکره اي و تاريخ ادبيات ها. سپس سعي کرده ايم در هر مرحله نشان دهيم که چه آثاري و چگونه در تکوين و تکامل «سنت» نقش داشته اند. نسبت اين سه نسل با يک ديگر، چونان نسبت «جد» به «پدر» و به «فرزند» است.

 نسخه قابل چاپ

مساله اصلي اين مقاله، شناخت اسطوره صعود در انديشه ايراني و بررسي بازتاب آن در شاهنامه فردوسي است. در اسطوره هاي اقوامي که به يك جهان فوقاني پس از مرگ اعتقاد دارند، راه هاي متفاوتي براي صعود بدان عالم وجود دارد. مثلا نردبان، پلکان، بادبادک، تار عنکبوت، رنگين کمان و ... برخي از راه هاي صعود به جهان علوي هستند. در نزد ايرانيان باستان، راه صعود به جهان برتر از «کوه البرز» مي گذرد. در اين مقاله، پس از تصوير سيماي آييني البرزکوه در اساطير ايراني و شاهنامه فردوسي، صعود شاهان و پهلواناني مانند فريدون، زال، کيقباد و کيخسرو بر فراز البرز بررسي شده است. اينان در دوران پاكي خردسالي، بنا بر حادثه اي به فراز البرز كه دروازه گروثمان (بهشت) است، راه مي يابند. در اين عروج، تن و روان پهلوانان با يكديگر همراهند. پس از اين مرحله، قهرمانان كمال يافته در حكم منجياني كه پيش از فرشكرد (دوران بازسازي جهان) ظهور مي كنند، هريك كارهاي شگفتي انجام مي دهند و با دشمنان به مبارزه برمي خيزند. سرانجام، روان آن ها پس از مرگ كه بازگشت طبيعي همه روان هاي نيك به مينوست، بار ديگر بر فراز البرز و در گروثمان آرام مي گيرد.

 نسخه قابل چاپ

به دليل اهميت ارتباط دو زبان ريشه دار عربي و فارسي، نگارندگان در پژوهش حاضر با تکيه بر مطالعات انجام شده در حوزه حروف جر و حروف اضافه و نيز بر اساس روش توصيفي تحليلي، به بحث و بررسي در زمينه معني «مصاحبت» به عنوان يکي از معاني مشترک حرفي ميان دو زبان عربي و فارسي پرداخته و حروف نمايان گر مصاحبت و ويژگي هاي آن را مورد مطالعه قرار داده اند.
در اين راستا، براي معني مصاحبت در هر دو زبان، اداتي اصلي و کليدي ارايه مي شود. علاوه بر اين، حروف جر و حروف اضافه اي که از اين ادات نيابت کرده و مفيد مصاحبت است، مورد بررسي قرار مي گيرد. به اميد اين که نتايج آن براي پژوهش گران، زبان شناسان و به ويژه مطالعات ترجمه، سودمند واقع شود.

 نسخه قابل چاپ

ترجمه هاي فارسي قرآن مجيد در بحث قرآن هاي مترجم جايگاهي مهم دارند، نويسنده در اين مقاله به معرفي نسخه خطي ترجمه فارسي قرآن مجيد كتابخانه مسجد جامع كبير صنعا پرداخته است. اين مقاله شامل مباحث زير است: رسم الخط و قرائت، ترجمه، مذهب مترجم، رسم الخط متن فارسي، تحليل زباني متن فارسي، معرفي منابع و مآخذ، شرح و تفسير مختصر حواشي و اطراف نسخه خطي ياد شده و ذکر نمونه هايي از اين نسخه فارسي قرآن مجيد.

 نسخه قابل چاپ

ضرورت اداره و ثبت و ضبط اموال، خليفه دو م را واداشت تا به پيشنهاد يكي از مرزبانان ايراني، «ديوان » را پديد آورد. با شكل گيري چنين نهاد اداري، گروهي با تكيه بر سواد خواندن و نوشتن و دانستن حساب، در نظام هاي حكومتي آن روزگار پديد آمدند كه كاتب، منشي و دبير خوانده مي شدند. ساده ترين شكل راه يابي آنان به دستگاه هاي حكومتي، براي نگارش نامه ها يا استنساخ كتاب ها در شبكه هاي نسخه نويسي بود يا اين كه در شكل هاي ديگر، با تسلط بر زبان فارسي و عربي، توانايي ترجمه و نگارش نامه ها را به هر دو صورت كسب مي كردند. اگر ذوقي داشتند، شعري هم مي سروند و اگر در كسب فضايل كوتاهي نمي كردند، چه بسا توانايي تاليف كتابي را هم مي يافتند و ممكن بود با گذشت زمان، صلاحيت آن كه طرف مشورت پادشاه قرار بگيرند، برايشان پديد مي آمد. اين گروه به علت آگاهي از رابطه هاي آشكار و پنهاني كه در ميان اركان حكومتي وجود داشت، نفوذ فراواني در حكومت ها مي يافتند. تمام اين ها مراحلي بود تا كاتب يا دبيري راه خود را براي رسيدن به مقام وزارت هموار كند، چرا كه راه رسيدن به وزارت از كتابت و دبيري مي گذشت.

 نسخه قابل چاپ

ماني در اواخر حکومت پارتيان، در سرزمين بابل به  دنيا آمد. هنگامي که دوازده  ساله  بود، فرشته اي بر او نازل شد و به  او فرمان داد به تبليغ دين خود بپردازد، اما اين کار را تا مدت ها به تعويق بيندازد. او نخست پدر و اطرافيانش را به دين خود دعوت كرد ولي بعدها نتوانست در ميان هم شهري هاي خويش توفيق چنداني به  دست آورد. پس از چندي به سفرهاي   تبليغي خود در حدود آسياي ميانه دست زد. در همين سفرها بود که با آيين بودايي نيز آشنا گرديد و بعدها دين جديد خود را با دين هاي زردشتي، عيسوي و بودايي تلفيق  کرد. پس از مدتي به  ايران بازگشت و به  دربار شاپور اول ساساني بار يافت و در جايگاه پزشک، در شمار ملازمان شاه قرارگرفت. او در مدت پادشاهي شاپور، آزادانه به  گسترش مانويت پرداخت. ولي چندي پس از مرگ شاپور، با مخالفت هاي  فراواني روبه رو گرديد و سرانجام با تحريک موبدان زردشتي، به دستور بهرام اول به  قتل رسيد.
در قسمت تاريخي شاهنامه، روايت پيدايش ماني و آمدن او به   دربار ساسانيان، تفاوت هاي چشم گيري با پژوهش هاي  تاريخي دارد که در اين مقاله، وجوه تشابه و تمايز روايت فردوسي را با تحقيقات تاريخي بررسي کرده ايم.

 نسخه قابل چاپ