بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

در بررسي هاي سبک شناسي ادبيات فارسي، به طور معمول بحث در کليات و نظريه پردازي هنوز جاي چنداني ندارد و بيشتر به استخراج خصيصه هاي سبکي، آن هم در حد برجسته کردن ويژگي هاي لغوي آثار ادبي، پرداخته مي شود. مقاله حاضر مي کوشد با تامل در جوانب نظري مفهوم انتخاب و آستانه انتخاب، اهميت و کارآيي آن را به عنوان عنصري کليدي در تبيين مسايل مهم سبک شناسي و تطور سبک در ادبيات فارسي، مورد تاکيد قرار دهد. بر اين اساس، نخست اين مفاهيم تعريف و تشريح شده است. سپس نشان داده شده که تکيه بر مفهوم محدوديت در مقابل انتخاب تا چه حد در ادراک مسايل سبک شناسي نقش دارد. آنگاه بر مبناي اين دو سازه بنيادين سبک، يعني انتخاب و محدوديت و آوردن مثال هاي متعدد، کارآيي مفهوم انتخاب در سبک شناسي از طريق اشاره به نقش انتخاب در آفرينش ادبي و چگونگي تعامل انتخاب و محدوديت در هر نوع ادبي، نشان داده شده است. اشاره هايي کوتاه تر به تاثير مفهوم آستانه انتخاب در تعيين جهش سبکي و انقلاب ادبي نيز اهميت و حوزه کارآيي اين مفهوم را در بررسي هاي سبک شناسانه و نيز تحولات تاريخ ادبيات نشان مي دهد.

 نسخه قابل چاپ

گلشن راز شيخ محمود شبستري (م: 720)، از مهم ترين آثار منظوم عرفاني ايران است. اين منظومه، در حدود هزار بيت است که مسايل مهم عرفان نظري را شامل مي شود. افراد مختلفي دهها بار به شرح مثنوي گلشن راز پرداخته اند. يکي از اين شروح، شرح حديقه المعارف مي باشد که شجاع الدين آن را تاليف نموده است. وي، با يک واسطه مريد شاه قاسم انوار (م: 830) است و کتاب خود را به ابوالمظفر، شاه قراقويونلو (م: 872) پادشاه هنرپرور قرن نهم، تقديم نموده است. در اين کتاب تمام ابيات گلشن راز (به طرزي عالمانه) شرح شده است.
اين شرح، يکي از بهترين شروحي است که بر مثنوي گلشن راز نگاشته شده و شارح در آن از بيان هيچ نکته اي فروگذاري نکرده است و از اين جهت بر بسياري از شروح گلشن راز برتري دارد و بر شرح لاهيجي اگر نگوييم تقدم فضل، فضل تقدم و بر اکثر شروح معاصر و پيش از خود، تقدم فضل دارد.

 نسخه قابل چاپ

در ميان حماسه هايي كه پس از شاهنامه فردوسي به نظم درآمده اند، «برزونامه» نسبتا رواج بيشتري در ميان عامه مردم داشته است. طرح داستاني ساده و عامه پسند، زبان روان و خالي از آرايه هاي دشوار بياني و بديعي، زودياب بودن موقعيت هاي داستاني، بافت حماسي و سرگرم كننده و ... سبب شده است اين داستان بيش از ديگر حماسه هاي ملي و تاريخي پس از شاهنامه در انديشه مردم برخي از مناطق ايران جاي گير شود و با حفظ ويژگي هاي حماسي خود در رديف داستان هايي مانند امير ارسلان نامدار و حسين كرد شبستري، در حافظه تاريخي مردم رخنه كند و بماند.
رواج اين متن در گوشه و كنار ايران سبب شده است كه در گذر زمان، روايت نخستين اين منظومه دست خوش دگرگوني شود و روايت هاي شفاهي گوناگوني از آن در ميان مردم پديدار شود كه گاه با يكديگر كاملا متفاوت هستند.
در اين جستار كوشش شده است، نخست روايتي شفاهي از اين منظومه كه در منطقه كوهمره سرخي رواج دارد، معرفي و سپس به واكاوي شباهت ها، تفاوت ها و بررسي تطبيقي اين روايت و روايت مكتوب و منظوم موجود، پرداخته شود.

 نسخه قابل چاپ

مکتب شکل گرايي (فرماليسم)، مکتبي است در نقد ادبي که در اوايل قرن بيستم ميلادي، تحت تاثير فوتوريسم ايتاليايي و نظريات زبان شناسان جوان روسي به وجود آمد و سپس به اروپا و آمريکا رفت و به تدريج در اکثر کشورهاي جهان طرفداراني پيدا کرد. اديبان و سخن سنجان معاصر ايران نيز از اين تاثير بر کنار نمانده و کم و بيش در نقد ادبي، نظريات فرماليست ها را به کار گرفتند.
در ميان منتقدان معاصر ايران، آقاي دکتر شفيعي کدکني بيش از ديگران از اين مکتب نقد تاثير پذيرفته و در آثار خود از موازين زبان شناسي و شکل گرايي بهره گرفته و کوشيده است تا راز ادبي بودن يک اثر ادبي را کشف نموده و جلوه هاي آشنايي زدايي و غريبه کردن کلام را از سخن روزمره مردم در آثار گذشتگان و معاصران نشان دهد. دکتر شفيعي؛ همچون فرماليست ها اعتقاد دارد که: «شعر صرفا حادثه اي است که در زبان اتفاق مي افتد.» و زبان شناسي مي کوشد تا راز «رستاخيز کلمات» را کشف و اسباب و علل زيبايي کلام ادبي را نشان دهد. به نظر او، ادبيات نوعي کاربرد ويژه زبان است که با انحراف از «زبان عملي» و در هم شکستن هنجارهاي زبان، از زبان روزمره متمايز مي گردد. تاثير پذيري دکتر شفيعي از مکتب شکل گرايي، تا حد زيادي در سروده هاي او نيز هويداست.

 نسخه قابل چاپ

کاربرد شيوه هاي گوناگون نقد ادبي نو، در متون ادب فارسي کمتر مورد توجه قرار گرفته است، در حالي که اين متون مجال مناسبي براي بررسي نظريه ها و يافتن راه هاي تازه در تفسير زبان ادبي به دست مي دهد. يکي از روش هاي نقد، استفاده از نشانه شناسي است. چارلز پيرس، که يکي از بنيانگذاران نشانه شناسي به شمار مي رود، نشانه ها را به سه نوع تقسيم کرد:
-نمادين: رابطه ميان دال و مدلول قرار دادي است.
-شمايلي: رابطه دال و مدلول بر اساس شباهت است.
-نمايه اي: رابطه دال و مدلول علت و معلولي است.
آثار مولانا با توجه به وسعت معنايي، ظرفيت بررسي از ديدگاههاي گوناگون را دارد. کاربرد الگوي نشانه شناختي پيرس در زبان مولانا، علاوه بر اين که به تفهيم اين نظريه و چگونگي استفاده از آن در متون مختلف کمک مي کند، مي تواند در تحليل و تفسير سخنان و انديشه هاي اين شاعر و عارف بزرگ مفيد باشد.

 نسخه قابل چاپ

در اين گفتار، به سه پرسش که روزگاري ذهن من-و به طور مسلم ذهن بسياري ديگر را-به خود مشغول ساخته بود، پاسخ داده شده است. پاسخ اول: شناسايي و معرفي کسي است که غزليات سعدي را به چهار دسته: طيبات، بدايع، خواتيم و غزليات قديم تقسيم کرده است. پاسخ دوم به اين نکته که: علت اين تقسيم بندي چه بوده است؟ و پاسخ سوم به اين سوال که: چرا آن شخص پاره اي از غزل هاي ضعيف و عيبناک را از ميان نبرده است؟

 نسخه قابل چاپ

سعدي در گلستان به دلايل چندي که اولين و مهم ترين آن همان رواج استفاده از آيات و احاديث در نثر فني است، به گونه اي متفاوت به استفاده از آيات و احاديث پرداخته است.
حکايت نويسي که خود نوعي داستان با ويژگي هايي مخصوص، خاصه در نثر و کلام سعدي است، گلستان را به صورت نثري با ويژگي هاي انواع متون داستاني در آورده است. يکي از مهم ترين عناصر که در واقع از عناصر اصلي تشکيل دهنده درام بوده و در حکايات بـه ابعاد گسترده اي ديده مي شود، ديالوگ يا مکالمه است؛ لذا آيات و احاديث، مناسب ترين جايي که مي توانند در حکايات آورده شوند در خلال گفتگوهاست که بـه گونه اي کاملا طبيعي در زبان سعدي در ميان گفتگوها آورده مي شوند و هرگز کلام را از عادي بودن خارج نمي کنند. مکالمه هاي قرآني به شکل هاي مختلف گاه از زبان شخصيت ها و گاه از زبان راوي بيان مي شوند که خود به سه شکل متفاوت در حکايات آمده است. نتيجه حاصل به روشني بيانگر اين مطلب است که، ميزان کاربرد مکالمه هاي قرآني از زبان راوي داراي بسامد بيشتري نسبت به کاربرد آن در مکالمه هاي ديگر اشخاص بوده است.

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله، پس از بررسي مختصر اصطلاح تساهل و تسامح و پيشينه آن در غرب و فرهنگ اسلامي، با توجه به ارتباط و تاثير مسايل سياسي، تاريخي و اجتماعي بر ذهن هنرمند و اثر او، به اختصار دوره سياسي، تاريخي و اجتماعي حافظ توصيف شده است. نگارنده کوشيده است، تساهل و تسامح را از ديدگاه شاعر بر پايه سه محور بيان کند؛ محور نخست انديشه حافظ درباره گناه است. در اين بخش، گناه به عنوان تقدير الهي، گناه نخستين آدم و حوا، گناه و بخشش آن که محل ظهور رحمت الهي است، بي اثري زهد يا فسق در نظام هستي و نيز نامعلومي پايان کار انسان و اعمال او، بررسي مي شود. در محور دوم؛ روح تساهل آميز حافظ و موضوع هايي؛ چون اغتنام وقت، جواز گناه، تمايل به شادخواري و باده زداينده گناه، بررسي مي شود. در محور سوم؛ نگاه حافظ به زندگي فردي و اجتماعي و ارايه الگوي رفتاري بر پايه سازواري و تساهل (مدارا با دشمنان، نفي خودخواهي، نفي دنيا اندوزي، نفي مطلق بدکاري، کرم پيشگي و مهرجويي و وحدت اديان) بررسي مي شود.

 نسخه قابل چاپ

براي دريافت چرخش هاي معنايي و در نتيجه ژرف ساخت متفاوت با رويه ظاهري اشعار و نيز شناخت مخاطب پنهان غزل هاي حافظ - در غزل هايي كه روي سخن با شخصيتي خاص است -، كشف نشانه هاي درون متني نه تنها راهگشا كه اجتناب ناپذير است.
حافظ شخصيت مورد خطابش را - بويژه در غزل هاي انتقادي - با نام واره هايي چند مي خواند تا زواياي وجودي وي را با زباني پنهان و پرنشانه معرفي نمايد. اين امر ضمن آن كه شعر را تاويل بردار مي سازد، باعث توهم تعدد مخاطب نيز مي گردد.
مقاله حاضر غزلي به مطلع
صوفي گلي بچين و مرقع به خار بخش                               وين زهد خشك را به مي خوشگوار بخش
را با توجه به حركت عمودي شعر و يافتن و نماياندن نشانه هاي درون متني مورد بررسي قرار داده است.
اين غزل يكي از غزل - شخصيت هاي پر از طنز حافظ است كه در سراسر آن روي سخن با يك مخاطب است كه وي را با نام واره هاي مختلفي چون صوفي، مير عاشقان، رب و شاه مي خواند تا افشاگر شخصيت خونريز و باده نوش محتسبي رياكار به نام امير مبارزالدين باشد.

 نسخه قابل چاپ

ابوالعلاء معري، شاعر انديشمند عرب و خيام نيشابوري، شاعر و فيلسوف و متفكر مشهور ايراني، از بزرگان علم و ادب جهان به شمار مي آيند كه با داشتن شخصيت رمزآلود، آوازه دانش و معارفشان از مرزهاي جغرافياي خود فراتر رفته است. مي توان گفت بسياري از دانشمندان شرق و غرب تحت تاثير انديشه هاي اين دو متفكر قرار گرفته و از آن دو متاثر شده اند و درباره افكار و جهت گيري هاي هريك سخن گفته و كتاب ها و مقالاتي عرضه داشته اند.
در اين مقاله پس از اشاره اي تطبيقي به زندگي هر دو شاعر، به عقايد و جهت گيري هاي آنان خواهيم پرداخت و افكار و بعضي از جهت گيري هاي عقيدتي و اجتماعي آن ها را مورد تطبيق، نقد و بررسي و تحليل قرار خواهيم داد. باشد كه با نمودن افكار و آراي شاعران و اديبان نامي و بررسي و تحليل آن، راه به سوي حقايق هموارتر گردد.

 نسخه قابل چاپ

يکي از جريانات مهم شعر نو فارسي، سمبوليسم اجتماعي است که با نيما يوشيج آغاز شد و در دهه چهل به دليل شرايط اجتماعي آن زمان به اوج خود رسيد. هدف پژوهش حاضر تحليل و بررسي سروده «نادر يا اسکندر» اخوان ثالث از اين منظر است. اين سروده ترسيم آميزه اي از «تعهد اجتماعي و هنر شاعري اخوان» به شمار مي رود. توصيف، نمايش و استنتاج بافت اصلي اين سروده را تشکيل مي دهند. شاعر در اين سروده از طريق کنايات، نمادها و روابط حاکم بر آن ها، مفاهيم مورد نظر خود را به خواننده القا مي کند. انسجام مطالب و آفرينش تصاوير شاعرانه، تجربه هاي ملموس اخوان را از وضعيت اجتماعي بعد از کودتاي 28 مرداد 1332 به خوبي ترسيم مي کند. نتيجه نشان مي دهد با اين پژوهش مي توان به شناخت بهتري از اين سروده به ويژه از منظر سمبوليسم اجتماعي و جامعه شناسي ادبي دست يافت.

 نسخه قابل چاپ

نوشتار «نگاهي به شعر و انديشه طاير شيرازي» داراي ده عنوان اصلي است كه عبارتند از: مقدمه، پيشينه تحقيق، معرفي پدران و نياكان طاير و جايگاه سياسي و اجتماعي آنان، نام و تخلص شاعر، شرح حال وي، ويژگي هاي اخلاقي و دانش و هنرها، شعر و شاعري طاير، مضامين اشعار، بررسي ديوان اشعار و معرفي نسخه هاي موجود و نتيجه گيري.
حسن خان، ملقب به طاير شيرازي، از شاعران دوره بازگشت ادبي است. وي برادر زاده حاجي ابراهيم خان كلانتر است كه در اواخر دوره زنديه و اوايل قاجاريه، قدرت و نفوذ فراوان داشت. با آنكه طاير شيرازي صاحب ديوان شعر بوده است، تنها در تذكره ها و به طور گذرا معرفي شده است؛ در حالي كه مطالعه و بررسي دقيق شعر وي، از نظر ادبي، فرهنگي و تاريخي داراي فوايد بسياري است.
علاوه بر تذكره ها، سيد امير حسن عابدي در شماره 14 مجله قند پارسي سال 1378، کوتاه نوشته اي در شرح حال شاعر و شعر وي آورده است.
تذكره ها و ديگر منابعي كه از طاير ياد كرده اند نام وي را حسن خان، حسنعلي خان و محمدحسن خان آورده اند، اما به نظر مي رسد «حسن خان» ترجيح دارد، زيرا در ديباچه ديوان كه نويسنده آن از جزييات زندگي شاعر مطلع بوده است، همين نام آمده است.
خاندان طاير از زمان حاجي هاشم، جد طاير، در شيراز صاحب قدرت و نفوذ گشته اند. پس از آن حاجي ابراهيم خان، عموي طاير در اوايل دوره قاجار به صدر اعظمي ايران رسيد. برخي از تواريخ دوره قاجار از انتساب اين خاندان به حاجي قوام الدين، ممدوح حافظ، سخن گفته اند و براي نوشته خود سند و دليلي ذكر نكرده اند.
پس از آنكه فتحعلي شاه قاجار در سال 1215 ق. از حاجي ابراهيم خان، صدر اعظم خود، بدگمان شد و دستور قلع و قمع او و بستگانش را داد، طاير نيز به امر آن پادشاه نابينا شد. وي مدتي پس از نابينايي، از شيراز به اصفهان منتقل شد. در سال 1228 ق. محمد علي ميرزاي دولتشاه، وي را از اصفهان به كرمانشاهان فرا خواند و طاير تا پايان عمر (1247ق.) در همانجا ماند.
از طاير، ديوان شعري به جا مانده است كه شامل يك ديباچه و نزديك به 5700 بيت در قالب هاي قصيده، غزل، قطعه و رباعي است. قصايد وي بيشتر در مدح، به ويژه مدح محمدعلي ميرزا فرزند فتحعلي شاه است. مضمون غزليات وي عشق و حالات عاشق و معشوق است و در برخي از قطعات سربسته به هجو اين و آن پرداخته است. قصايد طاير تحت تاثير شاعران قرن ششم به ويژه انوري است و در غزل از حافظ و سعدي و همچنين شاعران مكتب وقوع تاثير پذيرفته است.
تاکنون شش نسخه از ديوان طاير شناسايي شده است،که عبارتند از:
1- نسخه مجلس (به شماره 1017) 2- نسخه اهدايي حکمت به دانشگاه تهران (به شماره 136 حكمت) 3- نسخه کتابخانه شهيد دستغيب شيراز (به شماره اختصاصي 770) 4- نسخه کتابخانه دانشكده ادبيات دانشگاه تهران (به شماره 177ج) 5- نسخه موزه ملي دهلي نو (به شماره 256/74) 6- نسخه موزه بريتانيا (به شماره or 8009).

 نسخه قابل چاپ

درباره ساختار و منشا قصه ها و اسطوره هاي ملت هاي مختلف جهان آثار گوناگوني پديد آمده است. برخي از پژوهش گران با نگاهي تطبيقي آثار دو يا چند قوم را با يكديگر مقايسه كرده اند. از آن جا كه هندي ها و ايرانيان از گذشته هاي دور پيوندهاي فراوان فكري، جغرافيايي و تاريخي داشته اند، زمينه هاي بسياري نيزبراي پژوهشگران علاقه مند به بررسي آثار اين دو قوم فراهم آمده است. بي گمان «پنجاتنترا» و «شاهنامه فردوسي»، دو اثر مهم و باستاني نزد مردم هند و ايران است و اين دو اثر،در فرهنگ دو ملت جايگاه ويژه اي دارند.
در اين مقاله كوشش شده با نگاهي ساختاري، اجزاي ساختار داستان هاي افراسياب و سياوش در شاهنامه و شير و گاو در كليله و دمنه مقايسه شود. درخور توجه است كه اين اجزا به گونه اي شگفت انگيز با يكديگر مشابه اند. گفتني است، كوشش شده اگر تفاوت هايي ميان روايات گوناگون از اين دو داستان وجود دارد، بازنموده شود. هم چنين به دليل هم مانندي فراوان داستان شير و شتر پرهيزگار در مرزبان نامه و شير و شغال در كليله ودمنه به شباهت هاي دو داستان اخير نيز اشاره شود و در پايان با توجه به ساختار بسيار مشابه دو داستان، تحليلي نيز ارايه گردد.

 نسخه قابل چاپ

رمان كليدر شاهكار ده جلدي محمود دولت آبادي است كه در گستره آن شخصيت ها و سرگذشت هاي متعدد حضور مي يابند وجريان رمان را پيش مي برند. كليدر رماني تودرتو است كه در زنجيره اي از كنش ها و واكنش ها پديد آمده است، و نويسنده با تقسيم بندي كتاب در قالب بخش ها وپاره هاي شماره گذاري شده، هر يك از داستان ها را به طور جداگانه پيش مي برد.
كليدر داراي سه محور داستاني نسبتا مجزاست: محور زندگي گل محمد، محور زندگي افراد روستاي قلعه چمن و محور زندگي نادعلي. پيوند اين سه محور را تنها در عواملي چون زمان، مكان و زبان روايت گونه داستان مي توان جست و جو كرد. و در نتيجه منطق «وحدت موضوع» در محورهاي سه گانه غايب مي نمايد. شيوه گسترش داستان ها در كليدر بر اساس تقابل افراد داستاني است. اين تقابل ها با ايجاد حوزه هاي كنش و واكنش، باعث گسترش طرح داستان مي شوند. در اين حوزه ها معمولا سه شخصيت يا وضعيت به عنوان واحدهاي پايه مشاركت دارند و اصلي ترين انگيزه هاي تقابل در اين اثر دو موضوع عشق و مبارزه است.

 نسخه قابل چاپ

سلامان و ابسال دومين منظومه از هفت اورنگ جامي و قصه اي رمزي، تمثيل گونه و اسطوره اي است. اين قصه از روزگاران دور شهرت داشته است و حنين بن اسحاق، ابن سينا، ابن طفيل، خواجه نصير طوسي و... آن را روايت کرده اند. از اين قصه تاويل هايي صورت گرفته که غالبا جنبه فلسفي دارد. هدف از نگارش اين مقاله ارايه تحليلي تازه از مفاهيم رمزي سلامان و ابسال جامي از طريق مقايسه آن با حکايت شاه و کنيزک مثنوي مولوي است زيرا جامي که با آثار مهم ادب فارسي و عرفان اسلامي پيش از خود آشنايي داشت، از آثار و مشرب عرفاني مولوي تاثير بسيار پذيرفته بود و بهره گيري او از داستان شاه و کنيزک در سرودن سلامان و ابسال، نمونه اي از اين تاثيرپذيري است. اين مقاله بر آن است تا با بيان مطالب ضروري اين موضوع را تحليل و بررسي کند.

 نسخه قابل چاپ