بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

هدف مقاله حاضر بررسي اوزاني است که هم در شعر عربي و هم در شعر فارسي به کار مي رود. در اين راستا نظريه گلستون و رياد (1998) درباره اوزان شعر سنتي که منطبق بر نظريه خليل بن احمد، «عالم نحو و واضع علم عروض» است، مورد بحث و نقد قرار مي گيرد. نظريه گلستون و رياد يکي از نظريه هاي تاثيرگذار در شرح و طبقه بندي علمي نظريه الخليل است که در چارچوب وزن شناسي نوايي نوشته شده است. اين نظريه در اصل بر اساس اوزان شعر عربي است، اما به روشني مي توان آن را به اوزان شعر فارسي اعمال کرد. واحدهاي شعر در اين نظريه عبارتند از: هجا، پايه، مترون، و مصراع که مشخصه بارز آنها دو عضوي بودن است. در اين تحقيق ابتدا تمامي ابعاد اين نظريه طرح مي شود و مورد بحث و بررسي قرار مي گيرد. پس از آن به بررسي الزامات نظري اين چارچوب براي بررسي وزن شعر فارسي و کفايت يا عدم کفايت آن در اين حوزه مي پردازيم. نتايج تحقيق حاضر نشان مي دهد که درک و دريافت متفاوت فارسي زبانان و عرب زبانان از شعر فارسي و عربي مبناي واج شناختي دارد.

يکي از مباحث مورد توجه و حائز اهميت در تاريخ نقد ادبي در يونان باستان، موضوع حملات افلاطون به شعر و در مقابل دفاعيات ارسطو از آن است. با اينکه نظريات آنها بر فرضيات مشترک استوار بود و هر دو هنر را صورتي از تقليد مي دانستند، اما درباره ارزش شعر و هنر و مفهوم تقليد، هم داستان نبودند. از سوي ديگر برخورداري اين دو فيلسوف از دستگاه فلسفي خاص و از نبوغ و عظمتي که قرن هاي متمادي بر حکمت، فلسفه و نقد ادبي سايه گستر و تاثيرگذار بوده، سبب شده است تا افکار و انديشه هاي آنان همچنان جاي تامل و بررسي داشته باشد. از اين رو در اين مقاله مباني فکري و نظام انديشگي آنان در اين رد و قبول و حمله و دفاع، بررسي و اختلاف آرا آنها تبيين شده و سپس تفاوت ديدگاه اين دو درباره شعر مورد ارزيابي و سنجش قرار گرفته است.

نقد امري انتزاعي است که از واکنش ذهني خواننده نشئت گرفته و موجب تحليل متني مي شود، هرچند برخي از متفکران، آن را تنها تعيين کننده ارزش آثار به شمار مي آورند. در نقد، اساسا با دو رويکرد (ارزياب و تحليل گر) مواجه هستيم که ما را به دو پديده خوانش و تاويل برمبناي قاعده در زماني (مولف مدار و تاريخ مدار) و قاعده هم زماني (متافيزيک متن و واکنش خواننده) درگير مي سازد و خواننده منتقد، متن را با تمامي بافت پيچيده ساختاري اش، به کمک عناصر پنهان و آشکار برون متني و درون متني، نقد مي کند. اين مقاله با قبول باور فوق، ابتدا نظريات و ضدنظريات موجود را درباره نقد بررسي کرده، سپس ضمن ترسيم دياگرام نقد، به تفسير آن به عنوان يک شبکه هوشمند ارتباطي، از منتقد به متن و جهان متنيت مي پردازد.

تاثير قرآن بر اشعار حافظ از زواياي مختلف از قبيل اقتباس الفاظ و مضامين، شبيه سازي ساختار و اسلوب هاي بياني، بديهي به نظر مي رسد. بهره مندي حافظ از کلام بي همتا و آسماني قرآن، به صورت پنهان و ناشناخته، رمزآلود و تاويل بردار و ايهام آور و چند کاربردي، سخن وي را در ميان سخنان بشري، رنگي هنري بخشيده است. به نظر مي رسد داستان موسي و عبد (خضر) در سوره کهف، الگو و مبناي حافظ در سرايش غزل پنجم ديوان (دل مي رود...)، قرار گرفته است و حافظ آگاهانه و با هنرمندي تمام عيار خود، طرح، نقشه، مواد و مصالح اوليه اين غزل را از داستان مذکور گرفته و با ساختاري شعري و هنري در پي بيان معاني مختلف بر آمده و داستان مذکور را به زبان شعر فارسي بازآفريني کرده است. حضور واژه ها، عناصر، رمزها و نشانه هاي متعدد در متن غزل مذکور در کنار ظرفيت پذيرش تعابير و دريافت هاي متداول حافظ شناسان ما را به داستان موسي و عبد در قرآن کريم رهنمون مي کند. آشکارشدن راز پنهان، کشتي شکسته، ديدار آشنا، درويش بي نوا، کوشش در راه عيش، به خود نپوشيدن، به مي آلودن، عذرخواهي، هات و...، بي واسطه و باواسطه، نمادها، نشانه ها و روابطي است که نويسندگان در اين مقاله، در صدد تطبيق آنها بر فضا، ساختار و مضامين آيات 62 تا 82 سوره کهف مي باشند.

نظريه پردازان ادبي معاصر، از چشم اندازهايي مختلف ژانرهاي ادبي را مورد نقد و بررسي قرار داده اند. دراين ميان، ميخائيل باختين نظريه پرداز بزرگ روس، جايگاه ويژه اي دارد. وي با تاکيد بر اصطلاح کليدي «منطق مکالمه» درميان انواع ادبي، تنها نوع ادبي رمان و آن هم رمان هاي داستايفسکي را واجد ماهيت گفتگويي و چند آوايي مي شمرد. بر همين اساس، باختين آثار حماسي و تراژديک را فاقد خصلت مکالمه اي مي داند. در نظر وي، تک آوايي و تک صدايي برچنين آثاري حاکم است و صداي راوي بر فراز صداهاي شخصيت هاي داستان شنيده مي شود. ما در اين مقاله برآنيم تا با استناد به آرا و انديشه هاي باختين، و با محوريت شاهنامه فردوسي اين مدعا را مورد نقد و بررسي قرار دهيم و با ذکر پاره اي از داستان ها و مولفه هاي بنيادين شاهنامه، بر منطق گفت و شنودي آن، تصريح و تاکيد نماييم.

اين پژوهش تلاش مي کند حس آميزي را بر بنيان نگاهي شناختي به ساختار زبان، مورد بررسي و بازکاوي قرار دهد. بنيان نظري اين تحقيق بر نظريات جوزف استرن، معناشناس، استفان اولمان، زبان شناس و آزگود دانشمند روان شناس استوار شده است. نويسنده از اين رهگذر تلاش مي کند تا ماهيت اين عنصر زباني را از استعاره تبيين و بر فرايندهاي ادراکي و تاثيرات عاطفي و ذهني گوينده هنگام کاربرد حس آميزي تاکيد کند. از اين رو پس از طرح و تشريح فرايند شکل گيري حس آميزي، آن را به عنوان يک مقوله ادراکي و عصب شناختي مورد بررسي قرار داده، ساخت و ساختار حس آميزي را با ذکر نمونه هايي از ادب فارسي تشريح مي کند. آنگاه پديده حس آميزي در هنر و پديده هاي زباني (شعر و نثر) مورد بازکاوي قرار مي گيرد. دستاورد علمي، پژوهش حاکي ازاين مطلب است که حس آميزي به لحاظ ماهيت، استعاره اي است که در آن از يک مقوله ادراکي به مقوله ادراکي ديگر نوعي انتقال معني، بربنيان تشابه و تداخل ديده مي شود. اين مساله ريشه در ساختار استعاري و نظام گزينشي تفکر انسان دارد. همين امر سبب مي شود که حس آميزي در شاخه هاي گوناگون هنر از جمله سينما، نقاشي و موسيقي فراوان به کار گرفته شود. مکتب هاي ادبي نيز به حسب ايدئولوژي و تفکر گروهي خود، از حس آميزي نه فقط براي تصويرآفريني، بلکه براي انتقال معني و تاثير ادراکي بر مخاطب به گونه هاي متفاوتي بهره مي گيرند.

نظامي گنجه اي همواره به عنوان يکي از بزرگ ترين خالقان آثار داستاني گنجينه ادب فارسي به شمار آمده است، با اين همه، آثار پژوهشي در زمينه شناخت ساز و کار قصه گويي و داستان پردازي او بسيار اندک و انگشت شمارند. از سوي ديگر، معدود پژوهش هاي صورت گرفته نيز هم خود را مصروف توصيف زندگي نظامي و تشريح نکته هاي ادبي و دقايق معاني اشعار وي کرده اند، اما در عرصه هاي ديگري همچون کند و کاو در زمينه شيوه يا شيوه هاي قصه گويي نظامي و باز نمودن مايه هاي انديشه او، هنوز هم جاي خالي بسيار احساس مي شود، که همين مساله انگيزه بررسي الگوهاي قصه گويي و روايت در آثار نظامي را در نگارندگان اين مقاله به وجود آورده است.
به منظور انجام اين پژوهش، از ميان «گنج» هاي پنج گنج نظامي، منظومه هفت پيکر برگزيده شد، زيرا به لحاظ شيوه قصه گويي و برخورداري از جنبه هاي نمايشي از ديگر «گنج» ها بويژه ليلي و مجنون و خسرو و شيرين متمايز است. بر همين اساس، در اين مقاله کوشش بر آن بوده است تا با بهره گيري از اصول و روش هاي پيش انديشيده مستتر در دو رهيافت بنيادي نقد امروز، ساختگرايي و نشانه شناسي، جنبه هاي نمايشي و داستاني هفت پيکر مورد تحليل و موشکافي قرار گيرد. هدف از اين کار در مرتبه نخست، ارائه شگردها و فنون داستان سرايي و شناخت عناصر نمايشي هفت پيکر و در مرتبه بعد فراهم آوردن امکان استفاده از آثار نظامي، در اقتباس ها و آثار داستاني و نمايشي جديد است. براي دستيابي به اين هدف، جنبه هاي نمايشي موجود در اين اثر در چهارچوب مطالعات مربوط به شخصيت شناسي، موقعيت نمايشي، کشش، کنش و واکنش، تعليق و شخصيت هاي کنش گر بررسي شده اند، تا هرگونه اقتباس و برداشت تازه و علمي از اين اثر براي اهدف نمايشي چهارچوبي علمي داشته باشد.

در اين مقاله، نقش هاي مختلف سکوت بليغ در چارچوب نظري ميشل افرات (2008) را به مثابه بخشي از ارتباط کلامي و به معناي غياب هرگونه عنصر زباني مورد بررسي قرارمي دهيم که با توجه به تقسيم بندي رومن ياکوبسن (1956) از اجزاء کلام و نقش هايي که براي هر کدام از انواع کلام قائل است، صورت مي گيرد. براي ملموس شدن مبحث سکوت ارتباطي و چگونگي کارکرد آن، که مبحثي نو در زبانشناسي ادبي به شمار مي آيد، به مطالعه متون مختلف ادبيات داستاني و همچنين تاثير کاربرد هر نقش سکوت در روايت داستان مي پردازيم که به عنوان شگردي به منظور چگونه گفتن مطلبي به واسطه نگفتن آن براي ايجاد ارتباط موفق مطرح مي شود. پرسش اين پژوهش، چگونگي عملکرد نقش هاي ششگانه سکوت در برابر گفتار است و هدف آن دست يافتن به شگردهاي روايي است که به واسطه نگفتن ايجاد مي شود. نتيجه حاصله نشان مي دهد که سکوت نقش مهمي در فعال سازي نقش خواننده در خوانش متن برعهده دارد.

در چند دهه اي که روايت شناسي به عنوان علم مطرح شده است، روايت شناسان کوشيده اند تا با دست يافتن به الگوهاي روايتي مشخص درباره مقوله هاي مختلف روايت، به کشف ساختار جهاني آن نائل شوند. از جمله مهم ترين اين مقوله ها، مبحث زمان در روايت است که نظريه پرداز فرانسوي، ژرارد ژنت، نظريه مستقلي درباره «عامل زمان و نقش و جايگاه آن در روايت» مطرح کرده است. از نظر ژنت، زمانمندي روايت با در نظر داشتن سه محور: نظم، تداوم و بسامد شکل مي گيرد که پژوهشگر با بررسي ترتيب، طول و تناوب زمان روايي در مقايسه با زمان واقعي، به جايگاه عنصر زمان در روند گسترش طرح داستاني دست مي يابد. بررسي زمان روايت در نمايشنامه «زنان مهتابي، مرد آفتابي»، نشان مي دهد که يثربي با بر هم زدن نظم منطقي عنصر زمان و در حرکت از زمان تقويمي به زمان متن به گزينش هاي مختلفي دست يازيده و به نقل روايت هاي گذشته نگر و آينده نگر پرداخته است. کارکرد اين گزينش ها و نوع خاص زمانمندي آنها در طراحي اجزاي پيرنگ و بويژه ارائه عنصر تعليق، نقش بسزايي دارد. علاوه بر اين، بررسي تداوم و بسامد نقل وقايع در اين نمايشنامه، روشن مي سازد که کنش هاي آن از ضرباهنگ و شتابي متناسب با مقصود نويسنده برخوردار است. از نظر اصول داستان پردازي، شتاب روايت رخدادها و تکرار و بسامد آنها ارتباط مستقيم و معناداري با محتواي نمايشنامه برقرار کرده است.