بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

ريخت ‌شناسي قصه ‌هاي عاميانه، در سال 1928 م. توسط فرماليست روسي «ولاديمير پراپ» آغاز شد. وي اساس کارش را بر پايه اعمال شخصيت‌ هاي قصه نهاد و عملا، ساختار صد قصه از قصه ‌هاي جن و پري روسي را مورد تجزيه و تحليل قرار داد. تحليل ساختاري که در حوزه ادبيات فارسي، به‌ تازگي مورد استقبال قرار گرفته است، گامي است در جهت شناخت دقيق ‌تر و همه جانبه تر آثار ادب فارسي. اين تحقيق بر آن است که يکي از قصه‌ هاي مثنوي با عنوان «قلعه ذات الصور» را بر اساس نظريه ولاديمير پراپ، مورد تحليل و بررسي قرار دهد و به الگويي ساختاري موافق با الگوي پراپ دست يابد.

 نسخه قابل چاپ

تکيه بر فر ايزدي و اعتقاد به شاه آرماني در فرهنگ و ادبيات و اساطير ايراني، انديشه‌ اي ديرين و پنداري با سابقه است. فر به ‌عنوان يک اسطوره ريشه ‌دار و عميق حداقل دو نقش اساسي بر عهده داشت؛ نخست اينکه نظام موروثي پادشاهي را توجيه مي ‌کرد و ديگر آنکه با پيوند قدرت پادشاه به قدرت و اراده الهي به آن جنبه معنوي و ديني مي ‌بخشيد. در اوستا و متن‌ هاي پهلوي و به تبع آنها در شاهنامه رد پاي اين اسطوره به‌ طرزي عميق و پررنگ نمايان است. محوريت انديشه فر در فلسفه سياسي، تفکر ديني و باورهاي مردمي ايران باستان از ژرفا و شمول هرچه تمام ‌تر اين کهن ‌‌اسطوره حکايت دارد، اما با توجه به تاثير انکارناپذيري که تحولات اجتماعي و ديني در ساختار و محتواي اسطوره‌ ها دارند، در طول دوره اسلامي، هرچه از دوران باستان فاصله مي ‌افتد، تحول اسطوره فر از يک انديشه اعتقادي و بنياد سياسي و اجتماعي به يک پندار موهوم و باور عاميانه، بيشتر قابل مشاهده است. در اين دوره، از يک ‌سو اسطوره فر رنگ مي‌ بازد و از سوي ديگر با اسطوره «هماي سعادت» در مي‌ آميزد. اين تلفيق، به ‌وفور، در آثار ادبي سده ‌هاي مياني در قالب تعبيراتي چون «فر هما» و «همايون فر» رخ مي‌ نمايد و در دوره‌ هاي متاخر به موازات کاسته شدن از جايگاه انديشه «فر کياني»، به ‌تدريج «هماي سعادت» با ژرفايي به ‌مراتب کمتر و صرفا در لا به ‌لاي آثار ادبي و لايه ‌هايي از انديشه عاميانه جايگزين آن مي ‌شود.

 نسخه قابل چاپ

با بررسي منابع اساطيري و حماسي مربوط به رستم چنان بر مي‌ آيد که ميان اين قهرمان اساطيري و رودخانه هيرمند پيوندي معنادار وجود دارد. پيدايش هم ‌زمان و غيرطبيعي آن دو در يک دوره به ‌خصوص اساطيري و شهادت باورهاي رايج در منطقه سيستان، حاکي از تاييد اين پيوند راز‌آلود و قابل تفسير است. با کنار هم چيدن آن اسناد و مدارک مي ‌توان ادعا کرد که رستم قهرمان خاص هيرمند و گاهي تجسم انساني اين رودخانه است.

 نسخه قابل چاپ

در طول تاريخ تصوف و عرفان اسلامي، صوفيه براي مصون ماندن از مخالفت ‌ها و تهديدات اهل شرع و متهم شدن به کفر و زندقه، همواره کوشيده ‌اند تا مباني عقيدتي و اعمال طريقتي خود را با مستندات قرآني و حديثي توجيه کنند. قصه اصحاب کهف به لحاظ مشابهاتي که عرفا بين «اوليااله» و «اصحاب کهف» قايل شده ‌اند، در کتب عرفاني جايگاه ويژه‌ اي دارد. اطلاق لفظ فتيه (جوانمردان) براي اصحاب کهف، تقويت ايمان و فزوني هدايت آنها توسط خداوند، نهان شدن ايشان در غار از شر دشمنان، خوابيدن و بيدار شدنشان به اراده حق‌ تعالي و ... جزو مواردي است که با علايم و خصوصيات اوليااله، از جمله: «فتوت»، «حفظ»، «استتار»، «تسليم» و ... تطبيق داده شده است.

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله قصد نگارنده اين است که هنر شاعري عبدالرزاق بيگ دنبلي، متخلص به مفتون را در دو منظومه عاشقانه اش از زواياي مختلفي از قبيل عاطفه، تخيل، موسيقي، زبان و شکل مورد بررسي قرار دهد و توان شعري، ميزان تقليد يا ابتکار، و در نهايت درجه اعتبار و اصالت شعر او را با تکيه بر شواهد گوناگون آشکار سازد. و در ضمن اين تحليل، خوانندگان آثار ادبي را با دو مثنوي فوق که اخيرا به زيور تصحيح آراسته شده اند - آشنا گرداند.

 نسخه قابل چاپ

هدف پژوهش حاضر آن است که نشان دهد، سال ‌هاي ابري، از جمله آثاري است که جامعه کرمانشاه را در اواخر دهه سي و اوايل دهه چهل، کاملا به تصوير کشيده است و در لا به ‌لاي اين توصيفات، تقابل سنت و تجددخواهي را مي‌ توان به‌ طور آشکارا، مشاهده نمود. علاوه بر اين، برجستگي برخي از مولفه‌ هاي معنايي و تحليل ‌هاي جامعه ‌شناسانه نويسنده از حوادث، رنگ ‌و بوي آثار رئاليسم سوسياليستي، به آن بخشيده است. براي دست ‌يابي به اين هدف، ابتدا به ‌طور اجمالي، به مارکسيسم و يکي از خوانش ‌هاي آن، رئاليسم سوسياليستي و سير تاريخي آن اشاره شده، سپس، از آن جايي که اجتماع در اکثر موارد، علاوه بر پيش‌ زمينه اثر (محتوا)، در روساخت آن نيز تاثير مي ‌گذارد و با عناصر بيروني اثر (فرم و ساختار) پيوند مي‌ خورد، در دو بخش جداگانه، بازتاب اجتماع و رئاليسم سوسياليستي بررسي شده است؛ در بخش نخست، انعکاس برخي از نهادهاي جامعه مانند فرهنگ، سياست، اقتصاد، خانواده و مدرسه در محتواي اثر نشان داده شده و در بخش دوم، بازتاب آن در ساختار و بافت داستان با تکيه بر سه عنصر شخصيت، زبان و صحنه ‌هاي داستان، مورد بررسي قرار گرفته است.

 نسخه قابل چاپ

هدف از نگارش اين مقاله بررسي اشتقاق دو واژه ايراني ميانه، يکي از زبان فارسي ميانه و ديگري از زبان سغدي مي باشد. براي واژه فارسي ميانه madr?m تاکنون اشتقاقي ارايه نشده و اشتقاق پيشتر ارايه شده براي واژه سغدي maz?n نيز مورد ترديد نگارنده اين مقاله مي باشد. با بررسي متن هاي حاوي اين دو واژه و در نظر گرفتن فرايند هاي واجي در دو زبان فارسي ميانه و سغدي براي هر يک از اين دو واژه اشتقاقي پيشنهاد شده است. دليل اينکه چرا از ميان واژه هاي بسيار اين زبان ها اين دو واژه انتخاب شده اند اولين جزء آنها است که به نظر نگارنده حرف اضافه اوستاييma?  مي باشد. اين دو مورد تنها شاهد هاي وجود اين واژه ايراني باستاني در زبان هاي ايراني ميانه مي باشند.

 نسخه قابل چاپ

بر مبناي تقسيم ‌بندي محقق حلي در شرايع ‌الاسلام، که مباحث فقهي را به چهار بخش عبادات، معاملات، ايقاعات و احکام تقسيم نموده، در اين مقاله تنها به احکام پرداخته شده و پس از طرح و توضيح مباحث فقهي، ديدگاه مولوي در زمينه صيد و ذباحه، غصب، ارث، قضاوت، حدود و تعزيرات، خطاي حاکم، قصاص و ديات بررسي شده است. غالب ديدگاه‌ هاي فقهي مولوي منطبق بر نظر مشهور فقها است؛ در برخي موارد راي او با آرا فقهي فقيهان سني و گاهي نيز با فقيهان شيعي مطابقت دارد و گاهي نيز به نظر مي ‌رسد ديدگاه فقهي منحصر به فردي دارد که با هيچ مذهبي قابل انطباق نيست، اما در بررسي به ‌عمل ‌آمده به اين نتيجه رسيديم که با اصول تفسير قوانين و توجيه علمي و منطقي مي ‌توان به يک نقطه اشتراک در آرا او و ديگر فتاوا رسيد. ليکن نمي ‌توان انکار نمود که در موارد نادري نيز، ديدگاه مولوي با راي مشهور فقها هيچ نسبتي ندارد، و البته طبيعت اجتهاد و استنباط نيز همين را اقتضا مي‌ کند.

 نسخه قابل چاپ

در ادبيات تطبيقي بيش از هر چيز مي توان به نقاط وحدت انديشه بشري پي برد كه چگونه انديشه اي در نقطه اي از جهان توسط انديشمندي، اديبي و يا شاعري مطرح مي شود و در نقطه ديگر همان انديشه به گونه اي ديگر مجال بروز مي يابد.
در اين مقاله، نويسنده با بررسي و تحليل زندگينامه و انديشه دو شاعر زن، فروغ فرخزاد و سيلويا پلات، شعر آن دو را در حيطه لفظ و معنا و بلاغت مورد مطالعه قرار مي دهد و به احصا و برشمردن اين مشابهت ها مي پردازد. افق هاي مشترك شعر و انديشه اين دو شاعر با نگاهي به درون مايه هاي مشترك اشعار ايشان، با ذكر نمونه هاي فارسي و انگليسي شعر پلات و نمونه هايي از اشعار فروغ فرخزاد، به اين نتيجه نهايي دست مي يابد كه چگونه دو شاعر، هر چند در يك برهه زماني نزديك به هم، اما با وجود فرسنگ ها فاصله و بي خبري از وجود يكديگر، تا چه اندازه مي توانند از مشابهت هاي گوناگون برخوردار باشند. در اين جستار، نگارنده با روش نقد روانشناختي، درونمايه هايي هم چون عشق، نااميدي و ياس، معشوق و مرد، حسرت، سادگي و زودباوري هاي زنانه، زوال و نابودي، همذات پنداري با گياهان، كمال گرايي، مرگ انديشي و مرگ آگاهي، به عنوان درونمايه هاي مشترك و ذكر مثال ها و شواهد متعددي از ميان اشعار ايشان، به مطالعه تطبيقي شعر و انديشه اين دو شاعر دست مي يازد.

 نسخه قابل چاپ

اين تحقيق مي كوشد ساختار تصريفي كلمه را در زبان فارسي به شيوه اي نظام مند توصيف كند و با شناسايي عناصر تصريفي موجود در ساختمان كلمه، انواع و جايگاه هر كدام و نيز اعتبار جايگاه اين عناصر را نشان دهد. تحقيق حاضر يك هدف علمي دارد كه آن توصيف بخشي از زبان فارسي است و يك هدف علمي دارد كه آن استفاده از نتايج اين تحقيق در توسعه فناوري هاي مربوط به پردازش زبان طبيعي است.

 نسخه قابل چاپ

نقل رويا، يكي از روش ها يا ابزارهاي مورد استناد عارفان در اثبات نظريه هاي عرفاني است. از اين روش در مسايل و موضوعاتي چون اثبات شان و مرتبه والاي عارف، حل مشكلات و يا تاييد عقيده، وقوف بر ضماير، توصيه و راهنمايي و ارشاد و تحول سالك، انكشاف برخي رازها، ارتباط با مردگان، آگاهي از حوادث آتي، اهداي لقب و خرقه در خواب و نظاير آن، در متون عرفاني بهره گيري شده است.
در نگاه نقادانه، برخي از اين روياها بسيار شگفت انگيز و در بادي امر غيرقابل قبول مي نمايد، حال آنكه برخي ديگر را مي توان پذيرفت. ولي آنچه در ديدگاه عارفان مهم بوده است نه خود رويا و صحت و سقم آن، بلكه استفاده اي بوده است كه در نتيجه گيري هاي ضروري در جهت اثبات نظريات تعليمي عارفان مي توانست بر آن مترتب باشد.

 نسخه قابل چاپ

در طول قرون دوم تا دوازدهم م در گستره جغرافيايي وسيعي، از درياي سياه تا چين، مردمي ايراني تبار زندگي مي كردند كه به زباني از شاخه زبان هاي ايراني ميانه شرقي به نام زبان سغدي سخن مي گفتند. اين زبان كه مدت ها به عنوان زبان ميانجي  زبان تجاري و ابزار ارتباطي در انتقال فرهنگ و ادبيات بين شرق و غرب آسياي مركزي ايفاي نقش كرده است، در برخورد با زبان هاي اقوام ديگري كه در طول تاريخ، اين منطقه را مورد تاخت و تاز قرار داده اند، تاثير زيادي بر آنها گذاشته و البته خود نيز از آنها تاثير پذيرفته است. يكي از اين زبان ها زبان تركي است. نفوذ زبان سغدي در ميان تركها تا قرن يازدهم ميلادي ادامه داشت تا اينكه كم كم به دليل فشار زبان تركي از يك سو و زبان فارسي و عربي از سوي ديگر، زبان سغدي جايگاه خود را از دست داد.
آنچه در نوشته حاضر مورد بررسي قرار گرفته است سندي سغدي- تركي از ناحيه دون، هونگ مربوط به زماني بين قرون نهم تا يازدهم ميلادي است كه به خوبي تاثير اين دو زبان را بر يكديگر نشان مي دهد.

 نسخه قابل چاپ

تكرار يا به قول بلاغيون «تكرير به عنوان سري بلاغي از موضوعاتي است كه در كتب بلاغي به آن اشارات فراوني شده است. در علم بلاغت براي تكرار، انگيزه ها و انواع بسياري برشمرده اند و در آن موارد كثرت تكرار را مخل فصاحت و تكرار صحيح را مفيد دانسته اند. اغلب محققان، تكرار در قرآن را نه تنها مطلوب، بلكه در حد اعجاز دانسته اند كه داراي انگيزه و فايده هايي است. اما درباره تكرار در كلام بشري، آن گونه كه بايد، در كتب بلاغي قديم فارسي بحث نشده است.
با بازنگري متون و نمونه هاي فراوان مشخص خواهد شد كه تكرار چه نقشي در زبان و ادب فارسي دارد. در اين مقاله، ضمن طرح اهميت تكرار در ادب فارسي، و نيز تكرار در زبان فارسي، به اين نتيجه رسيده است كه تكرار، شگردي زباني است كه در زبان روزمره نيز بسيار كاربرد دارد و همين شگرد زباني به عنوان ذات و سرچشمه زيبايي در خلق شعر و هنر نقش عمده دارد و لازم است همچون وزن در شعر و نظم در زيبايي شناسي مورد عنايت قرار گيرد. آنچه در اين مجال آمده عبارت است از: تعريف تكرار، انگيزه تكرار، تمايل انسان به تكرار، تكرار در زبان و ادب فارسي. منظور از تكرار در اين جا، تكرار اوج و تكواژ نيست بلكه تكرار عبارت يا فراتر از عبارت و جمله است.

داستان نويسي هندي به شيوه اي اطلاق مي شود كه زادگاه آن هندوستان است و اكثر منابع دست اول آن به زبان سانسكريت است. عده اي از محققان بر آن اند كه خاستگاه اصلي داستان هندوستان است كه از آن جا به ديگر نقاط جهان انتشار يافته است.
داستان نويسي هندي ويژگي هاي بارزي دارد كه خصيصه آن شمرده مي شود. اين ويژگي ها را مي توان از دو جهت ظاهر و محتوي بررسي كرد. از حيث ظاهر برجسته ترين ويژگي آن «لايه اي بودن» يا «تودرتويي» است. ويژگي ديگر ظاهري آنان، شكل كليشه اي و قالبي است. به جهت محتوي نيز وجود حيوانات به طور اعم و تعدادي به طوراخص و نيز نقش برجسته، و البته غالبا منفي زنان، همچنين تناسخ از ديگر ويژگي هاي داستان نويسي هندي است.

 نسخه قابل چاپ

در منظومه هاي حماسي نه تنها مردمان كه عناصر طبيعت و موجودات نيز نقشي به سزا ايفا مي كنند و بخش عمده اي از اساطير، آداب و باورها را بازتاب مي دهند. از ميان جانوران، «گرگ» يكي از نقش آفرينان است كه در شاهنامه فردوسي بارها از آن نام برده شده و مضامين و بن مايه هايي را به خود اختصاص داده است. اما روشن است كه همه مضامين مربوط به گرگ از شاهنامه بر نمي آيد و استقصاي تام در اين باره بدون بررسي ديگر منظومه هاي حماسي، كه پس از شاهنامه سروده شده اند، ممكن نيست.
براي درك همه مضامين و اشارات مربوط به «گرگ»، بررسي شاهنامه و ده منظومه حماسي پس از آن (بانو گشسپ نامه، برزونامه، بهمن ماه، جهانگيرنامه، سام نامه، شهريارنامه، فرامرز نامه، كك كوهزاد، كوش نامه و گرشاسپ نامه) ضروري مي نمود كه پس از بررس آن ها، مهم ترين بن مايه هاي اساطيري و حماسي اين جانور استخراج، طبقه بندي و تحليل گرديد. اين بن مايه ها عبارت است از: اهريمني بودن، سكونت در غار (جهان زيرين)، مردارخواري، سخنداني، تيرگي پوست، سروداشتن، سوار شدن پهلوان بر گرگ، توتم گرگ، پرورش كودك با شير گرگ، گرگ كشي يلان، پيكرگرداني به سيماي گرگ، گرگ و گرگساران، و گرگ و انجمن مردان.

 نسخه قابل چاپ