بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

كلمات و تعابيري كه در گويش ها رايج است، به حل بسياري از مشكلات متون ادبي كمك مي كند. در آثار گذشته، از جمله تاريخ بيهقي عباراتي پيدا مي شود كه معناي آن براي بيشتر اهل خراسان روشن و بدون ابهام است؛ در حالي كه توضيحات شروح گوناگون باعث اشتباه يا ابهام در معناي برخي از اين كلمات يا عبارت شده است.
در معناي بعضي از كلمه ها نيز تضاد و دوگانگي معنايي هم در شرح هاي تاريخي بيهقي و هم در فرهنگ هاي معتبر فارسي ديده مي شود كه اين دو گانگي با توجه به معاني رايج آن ها در گويش ها برطرف شدني است. در اين مقاله، معناي چند واژه كه در توضيحات شروح تاريخ بيهقي و در فرهنگ هاي گذشته فارسي آمده، با معناهاي رايج آن ها در گويش ها مقايسه و سرانجام به بيان معناي درست و مناسب اين كلمه ها پرداخته شده است.

 نسخه قابل چاپ

از هنگامي كه استاد ضياالدين سجادي متن 638 بيتي مثنوي منسوب به خاقاني را كه در يكي از متفرعات بحر هزج سروده شده بود، با عنوان ختم الغرائب منتشر ساخت، اثري به نام ختم الغرائب در شمار آثار خاقاني و در كنار ديوان، تحفه العراقين و منشات او شهرت يافت. با توجه به برخي ابهامات در باب اين اثر، توجيهاتي براي قطعي نشان دادن تعلق مثنوي مذكور به خاقاني مطرح شد؛ ولي هرگز اين ابهامات به كامل رفع نگرديد. با پيدا شدن نسخه اي از ختم الغرائب، مورخ به سال 593 در كتابخانه وين و انتشار آن به صورت عكسي، زمينه اي براي كندوكاوي تازه تر مهيا شد. اين مقاله تلاشي براي نشان دادن عدم تعلق مثنوي و خاقاني و طرح قرايني در باب آن است.

 نسخه قابل چاپ

بررسي و دسته بندي واژگان مركبي كه در آنها جزء دوم، ستاك مضارع فعل است در دو زبان سغدي و فارسي و مقايسه اين كلمات در دو زبان مذكور هدفي است كه در اين مقاله پيگيري شده است. پژوهش در مورد اين تركيبات، كه يكي از پربسامدترين دسته هاي واژگان مركب در زبان هاي هند و ايراني اند، نمونه اي است براي نشان دادن وجوه اشتراك و افتراق واژگان مركب در دو زبان سغدي و فارسي و گامي است هر چند كوچك، براي بررسي گسترده تطبيقي ساير مقولات دستوري در اين دو زبان.

 نسخه قابل چاپ

صادق هدايت از برجسته ترين داستان نويسان ايراني ست كه بيش از نويسندگان ديگر ايراني، در ادبيات معاصر جهان نام برآورده است. برخي از آثار صادق هدايت لايه دار و تاويل پذيرند و براي رمزگشايي از برخي نوشته هاي او بايد به زمينه هاي فكري و مطالعات فرهنگي اش توجه كرد. داستان كوتاه "تاريك خانه" كه پس از بوف كور به نگارش درآمده، از داستان هايي است كه هدايت آن را بااهميت دانسته و با خرسندي و خوشايندي از آن ياد كرده است. اما در اين مقاله، داستان تاريك خانه هدايت از زاويه اي ديگر و براي نخستين بار- بر مبناي سنت تدفين "گور خمره ها" تفسير شده است. زيرا با توجه به آگاهي هاي مردم شناسانه و مطالعات باستان شناسانه هدايت و نيز با توجه به مرگ انديشي او در بسياري از آثارش، مي توان تاريك خانه را بر مبناي آيين تدفين گور خمره اي - كه آييني بسيار قديمي است - بازخواني كرد. در تاريك خانه افزون بر اشاره هاي كوتاه، هفت نشانه قابل توجه وجود دارد كه پيوند اين داستان را با مراسم تدفين گورخمره اي آشكار و از عناصر موجود در داستان رمزگشايي مي كنند.

 نسخه قابل چاپ

درباره واژگان و اصطلاحات موجود در متون تصوف و عرفان اسلامي با دو مشكل اساسي روبه رو هستيم: (1 كثرت و تنوع تعاريف ارايه شده از سوي عرفا و محققان، به سبب اختلاف در درك و دريافت آنها از اين اصطلاحات؛ (2 تغيير و تحولات معنايي هر يك از اين واژگان و اصطلاحات در طي تطور و تكامل تصوف و عرفان اسلامي. اين دو موضوع در مورد اصطلاحات «زاهد»، «صوفي»،‌ «عارف» و «ولي» نيز صادق است. در اين مقاله سعي شده است تا مراجعه به متون عرفاني معتبر و استخراج شواهد لازم و كافي، اولا: واژگان و اصطلاحات «ولي»، «صوفي» و «عارف» از جهت تحولات معنايي در طول تاريخ تصوف اسلامي بررسي شود؛ ثانيا: ديدگاه هاي مختلف در مورد تفاوت هاي «زاهد» با «صوفي و عارف» و «صوفي» با «عارف» و «عارف» با «ولي» طرح و تحليل شود.

 نسخه قابل چاپ

قلعه ذات الصور يا دز هوش ربا آخرين داستان مثنوي مولوي است. در اين حكايت، پادشاهي سه پسر دارد. وقتي پسران عزم سياحت مي كنند، پادشاه آنان را پند مي دهد كه به قلعه هوش ربا نزديك نشوند. آنان برخلاف قول پدر و عهد خويش به قلعه رفتند تصوير دختر شاه چين را در آنجا ديدند و دلباخته آن شدند. حكايت دلباختگي و تلاش برادر اول و دوم، براي به دست آوردن آن دختر، به تفصيل آمده است كه به ناكام جان سپرده اند. برادر كوچك تر با كاهلي به مقصود مي رسد اما مولوي قصه او را نياورده است. مولوي با آنكه فرصت اتمام داستان را داشته اما آن را بسط نداده و حسام الدين چلبي نيز اتمام داستان را از او درخواست نكرده است. در اين مقاله علت عدم تفصيل و اتمام داستان را بر مبناي جا به جايي اسطوره آفرينش، به صورت نقش زنان در قلعه گشايي بررسي كرده ايم.

 نسخه قابل چاپ

مقاله حاضر تلاشي است در جهت حفظ و بررسي گويش هاي ايراني که در حال فراموشي هستند. تاتي يکي از اين گويش هاست که در روستاي کلاسور کليبر آذربايجان شرقي تعدادي بدان تکلم مي کنند.
معرفي روستاي کلاسور، موقعيت جغرافيايي و انساني، نحوه زندگي مردم روستا، نمادهاي آوانويسي، بررسي قواعد دستوري حاکم براسم و ضمير گويش مذکور از قبيل: جنس، تعريف، عدد، ساده و غيرساده، مطابقت اسم با فعل، جمع و مفرد، ارگتيو، حالت هاي اسم، فلکسيون (صرف اسامي)، انواع ضماير و حالت هاي دستوري آنها مهم ترين بحث هاي اين مقاله هستند.
نکته مهم ديگر به کار گرفتن حروف اضافي پسين در اين گويش است که واژه پيش از خود را متمم مي سازد. سعي شده براي هر موردي مثال هاي کافي همراه با معادل فارسي آورده شود.

 نسخه قابل چاپ

تاق بستان نام محلي است در شمال شرق كرمانشاه كه به دليل نقش برجسته هاي ارزشمند باقي مانده از عصر ساساني شهرتي جهاني پيدا كرده است. در اين محل دو تاق وجود دارد كه در مجموع، در آنها و ديواره كنارشان شش نقش برجسته حك شده است. در تاق بزرگ تر چهار نقش وجود دارد كه پادشاه ساساني را در موقعيت هاي مختلف نشان مي دهد.
اغلب متون تاريخي،‌ جغرافيايي و سفرنامه اي كهن، اين نقوش را متعلق به خسرو پرويز، همسرش، شيرين و اسب مشهورش، شبديز دانسته اند و باستان شناسان معاصر هم علي رغم تحقيقات گسترده اي كه در مورد اين نقوش به عمل آورده اند، به ديدگاه واحد و مشتركي دست نيافته و آنها را به پادشاهان مختلفي چون خسرو پرويز، اردشير سوم و پيروز اول نسبت داده اند. اما اغلب آنها موضوع نقش اصلي موجود در ديواره انتهاي تاق بزرگ را مراسم تاجگذاري پادشاه يا تاج ستاني و گرفتن حلقه قدرت از اهورامزدا ذكر كرده اند. ما در اين مقاله تلاش مي كنيم تا بر اساس روايات موجود در متون مختلف در باب دوران پادشاهي پيروز اول، روشن كنيم كه اولا اين روايات، ديدگاه ناظر بر انتساب نقوش به پيروز اول را تاييد مي كنند، و ثانيا برخلاف نظراتي كه تاكنون ارايه شده است، اين نقوش ارتباطي به مراسم تاجگذاري شاه يا تاج ستاني و گرفتن حلقه قدرت از اهورامزدا ندارند بلكه به مناسبت جشن آبريزگان و براي نشان دادن پيوند محكم پيروز با اهورامزدا و آناهيتا پديد آمده اند.

 نسخه قابل چاپ

در کليدر و جاي خالي سلوچ، بخش عمده اي از واقعيت هاي داستاني - شخصيت ها، کنش ها، اشيا و صحنه ها - علاوه بر دلالت مستقيم بر واقعيت هاي عيان و عيني، مفهومي فراتر از خود را نيز در درون خود نهفته دارند که در کل به آن ها دلالت ضمني گفته مي شود. اين مفاهيم عبارت اند از: دلالت هاي استعاري، تمثيلي، نمادين، کنايي و مجازي. تمثيل در اين جا، به خاطر تعلق اين دو رمان به ادبيات رئاليستي، به طور کلي - جز در دو سه جا - چندان جايگاهي ندارد. استعاره نيز در معناي خاص و تخصصي آن در حوزه ادبيات منظوم قرار مي گيرد و مفهوم عام آن نيز آن چنان کلي است که مصاديق و زيرمجموعه هاي آن را بايد در اسنادهاي مجازي ديگر چون نماد و کنايه و مجاز مرسل جستجو کرد. در اين دو رمان، واقعيت هاي کنايي و نمادين در عين دلالت بر حقيقت وجودي خود، به دليل قرار گرفتن در موقعيت هاي خاصي از متن ماجرا بر حقيقتي فراتر از سطح ظاهري خود نيز راه مي برند و توان وارد شدن به قلمرو دلالت هاي مجازي را دارند. بيش ترين گونه دلالت هاي مجازي در اين دو رمان از نوع نماد و کنايه است که در اين جا نمونه هاي بسياري از آن ها به بررسي گذاشته شده است.

 نسخه قابل چاپ

يکي از پربسامدترين مضامين قرآني در ادبيات فارسي بعد از داستان حضرت يوسف داستان حضرت عيسي است که در قرآن کريم و اناجيل مقدس با روايتي همسان آمده و در شعر فارسي بازتاب گسترده اي يافته است. کمتر شاعري است که از تلميحات داستان حضرت عيسي سود نجسته و آن را مضمون مايه شعر خويش قرار نداده باشد. تلميحات داستان حضرت عيسي گاه به صورت مستقل و گاه در کنار پيامبران ديگر تصاوير شاعرانه اي را پديد آورده است. در اين مقاله فقط به مضاميني پرداخته مي شود که با داستان حضرت يحيي (ع) اشتراک داشته و در شعر فارسي نيز انعکاس يافته است.

 نسخه قابل چاپ

با وجود اين که کسي به تشابه موجود در ميان آثار هدايت و آثار بالزاک اشاره اي نکرده است، در ميان داستان کوتاه «داش آکلِ» هدايت ايراني و رمان «زنبق دره» (Le lys dans la vallee = The lily in the valley) نوشته بالزاک فرانسوي، تشابه آشکار و انکارناپذيري هست. اين تشابه از مراحل توارد فراتر و براي تعيين درجات تاثير و تاثر، مستلزم بررسي و مقايسه اين دو اثر است. در اين نوشته اقتباس و تاثير و تاثر احتمالي در ميان اين دو داستان، در محدوده واقعيات داستاني بررسي و باهم مقايسه شده اند. هرچه اين مقايسه فراتر مي رود، تشابه و تاثير و تاثر مسجل تر مي شود. بررسي اين تشابه در دو مرحله است: يکي تشابه بخش هايي از زندگي بالزاک با هدايت و ديگري تشابه برخي از عناصر رمان زنبق دره با عناصر داستان کوتاه داش آکل.

 نسخه قابل چاپ

بين روساخت نحوي يک اثر يا قطعه زباني با انديشه و طرح ذهني صاحب آن رابطه اي تنگاتنگ وجود دارد. ساخت نحوي يک اثر بي تاثير ازساخت معنايي آن نيست، به طوري که مي توان با دقت و تامل در روساخت تا حدودي به انديشه و نيت آفريننده آن روساخت پي برد. هر طرح ذهني و ساخت معنايي نمي تواند در هر قالب و توالي نحوي ظاهر شود و صراحت و رسانگي لازم را داشته باشد و اين حکايت از نظام مندي دستگاه زبان دارد. حتي يک دستگاه بسيار جزيي از دستگاه دستوري زبان به نام «مطابقه»(concord)  نيز از اين حقيقت مستثنا نيست. به همين دليل است که دستگاه مطابقه موجود در آثار زباني تحت يک الگو و طرح واحد و ثابت تعريف نمي شود و هر اثر يا قطعه زباني مي تواند دستگاه مطابقه مخصوص به خود داشته باشد. لذا براي زباني مثل زبان فارسي نمي توان يک طرح يا الگوي واحد از دستگاه مطابقه ارايه داد. در اين مقاله نويسنده با بررسي دستگاه مطابقه کتاب «فرار از مدرسه» استاد زرين کوب و مقايسه آن با طرح موجود از دستگاه مطابقه زبان فارسي به اين نکته مهم پرداخته است.

 نسخه قابل چاپ

تذکره نويسي يکي از شاخه هاي رايج در تاريخ ادب فارسي و تذکره، عنوان عمومي کتاب هايي است که شرح احوال شاعران، عارفان يا جماعتي ديگر به همراه نمونه اي از آثار و سخنان هر کدام، به طور سنتي و بدون رعايت اصول تاريخ نويسي و نقد جديد در آنها درج مي شود.
يکي از دوره هاي درخشان و پررونق تذکره نگاري، عصر قاجاريه است. در اين دوره، تدوين شرح حال شاعران، معياري براي سنجش مايه هاي ذوق و سخن شناسي به شمار مي رود.
«بيان المحمود» عنوان يکي از تذکره هاي عصر قاجار است که به همت محمود ميرزا قاجار چهاردهمين فرزند فتحعلي شاه و مولف تذکره الشعراي سفينه المحمود تدوين شده است.
نسخه خطي اين کتاب در بخش نسخ خطي کتابخانه مرکزي دانشگاه تبريز نگهداري مي شود. با توجه به اهميت تاريخي و ادبي اين اثر، در اين مقاله ضمن بيان مقدمه اي در تاريخ تذکره نويسي و معرفي ويژگي هاي اين نسخه خطي، بر احيا، تصحيح و نشر يکي از مواريث ادبي کشور تاکيد شده است.

 نسخه قابل چاپ

ادبيات داستاني ايران با سيد محمدعلي جمال زاده پاي در دوران جديدي گذاشت. داستان هاي مجموعه «يکي بود و يکي نبود» با نمونه هاي مشابه و پيشين خود تفاوت هاي بسياري در شخصيت پردازي، شيوه هاي روايي و زبان داشت. هرچند جمال زاده داستان هاي بلندي نيز نوشته اما توانايي وي بيشتر در داستان کوتاه نمود يافته است. جمال زاده داستان کوتاه نويسي را گامي پيش تر از دهخدا برد. از اين روي بيشتر جستارهايي که در مورد داستان هاي کوتاه جمال زاده به نگارش در آمده بر مضمون و محتواي آنها متمرکز شده است.
جمال زاده بيش از سبک و ساختار داستان به موضوع و مضمون آن توجه داشت و به همين جهت کمتر محققي به مباحث منسجم پيرامون امکانات روايي در داستان هاي کوتاه جمال زاده پرداخته است. در نوشته پيش رو ابتدا به صورت اجمالي، جمال زاده و آثار او را معرفي کرده و سپس بحثي کوتاه را درباره «روايت شناسي» آورده ايم. بخش اصلي اين مقاله نيز به روايت شناسي داستان هاي کوتاه محمدعلي جمال زاده در ساحت هاي «طرح و پيرنگ»، «شخصيت و شخصيت پردازي»، «زاويه ديد»، «شگردهاي روايت»، «نحوه آغاز و انجام» و «زبان» اختصاص دارد.
مدعاي مهم مقاله حاضر آن است که داستان هاي کوتاه جمال زاده در مرز ميان «سنت و نوگرايي» شکل گرفته است. جمال زاده در ادامه نويسندگي اش گرفتار تکرار شد و از شتاب نخستين خود در مسير «نوآوري» باز ماند.

 نسخه قابل چاپ

به دليل توجه عمده به ادبيات پيش از قرن هشتم و کم توجهي ناشي از آن به دوره هاي بعد، به ويژه عصر قاجار و زنديه، آثار اين دوران مورد بررسي علمي قرار نگرفته و به درستي شناخته نشده است. بي شک در قرون دوازدهم و سيزدهم نيز آثاري ارزشمند مي توان يافت که از آن جمله است: «اصول الفصول في حصول الوصول» در موضوع عرفان و تصوف که ويژگيهاي يک کتاب مرجع را دارد.
اين کتاب حجيم، آخرين اثر رضا قلي خان هدايت است و از آن جا که او در اوج پختگي و کمال به نوشتن آن پرداخته، اهميتي دو چندان مي يابد. «اصول الفصول» يک دايره المعارف جامع است که در طي آن تمامي موضوعات مربوط به عرفان مورد تحقيق و بررسي قرار گرفته است. اين اثر ارزشمند تاکنون به چاپ نرسيده و حتي يک مقاله در معرفي آن نوشته نشده است.
از «اصول الفصول» دو نسخه خطي باقي مانده که يکي در کتابخانه مجلس با 820 صفحه و ديگري در کتابخانه بوعلي سيناي همدان با 520 صفحه موجود است. اين مقاله براي اولين بار به معرفي کامل اصول الفصول مي پردازد و ويژگيهاي ممتاز آن در حد توان نگارنده به پيشگاه اهل فرهنگ و ادب ارايه مي دهد.

 نسخه قابل چاپ