بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

اين مقاله به بررسي اجمالي مولفه هاي کلام شيعي در عرفان علي بن عنايت اله بسطامي بايزيدي، ملقب به بايزيد ثاني در متن کتاب روضه العارفين مي پردازد. نويسنده يکي از عرفا و محدثان شيعه قرن 10 و 11 هجري است که رساله روضه العارفين را در تبيين مسائل توحيدي، اعتقادي، عرفاني و آداب سير و سلوک تحرير كرده است. هدف اين نوشتار تلاش براي پاسخ گويي به اين سوالات است: 1. مولف در مقام صوفي وحدت وجودي و محدث شيعي، چگونه مسائل اصول اعتقادي شيعه امامي را با عنايت به نحله فکري فلسفي عرفاني خويش مطرح مي کند؟ 2. آيا اصولا آوردن برهان ها و استدلال هاي کلامي از جانب يک صوفي، با در نظر گرفتن اين شبهه که صوفيان از مباحثات عقلاني به شيوه متکلمان گريزان اند، با حکمت ذوقي صوفيانه تناسبي دارد؟ با در نظر گرفتن مهم ترين مشخصه هاي کلام شيعي مطرح شده در رساله روضه العارفين و مقايسه آن با مسائل کلامي بحث شده نزد مهم ترين متکلمان شيعي پيش از او، به اين نتيجه مي رسيم که مولف، متکلم شيعه عارف مسلکي است که عرفان را بستري مناسب براي طرح مباحث کلامي شيعه دانسته است و چنان که عرفان او کلامي است، کلام او نيز عرفاني است.

 نسخه قابل چاپ

در پاره اي موارد در حوزه مطالعاتي ادبيات تطبيقي نمي توان به طور دقيق و صريح معين کرد که يک اثر مربوط به ادبيات کدام ملت و قوم است. به نظر مي رسد علت اين مساله مشخص نبودن تعريف و مرز ادبيات ملي باشد که خود، معلول دقيق نبودن معيارهايي است که براي ادبيات ملي تعريف شده است. در حالي که گروهي - دنباله روان مکتب فرانسوي ادبيات تطبيقي - زبان را يگانه (يا قوي ترين) ملاک براي تعيين مرز ادبيات ملل و تعريف ادبيات ملي دانسته اند، گروهي ديگر - عموما موافقان مکتب آمريکايي ادبيات تطبيقي - با ترديد در اعتبار و کارآيي معيار زباني، ملاک هويت سياسي را مطرح کرده اند. البته گاه در کنار دو معيار مذکور معيارهاي ديگري همچون پيوستگي تاريخي، هويت مشترک فرهنگي، مرزهاي ديني - مذهبي، جهان بيني هاي سياسي و حتي مرزهاي جغرافيايي (هم سرزميني) نيز مطرح مي شود.
براي بررسي بيشتر اين موضوع، نگارندگان مقاله کوشيده اند با نقد معيارهاي مذکور و نشان دادن ناکافي و غيردقيق بودن اين معيارها، مولفه هاي فرهنگي و گفتمان فرهنگي حاکم بر اثر را به عنوان معياري راه گشا پيشنهاد کنند.

 نسخه قابل چاپ

شاهنامه آيينه اي تمام نما از هويت و باورهاي کهن ايرانيان در گذشته هاي دور تا پايان دوره ساسانيان است. بسياري از باورهاي کهن ايراني در هر سه بخش اين شاهنامه به ويژه در دوره اساطيري و حماسي تجلي يافته است. رستني ها، پديده هايي هستند که در اسطوره ها و باورهاي توتمي و آنيميسمي - که شکل هايي از دين هاي ابتدايي اند - نقش درخور تاملي دارند. بازتاب اين باورها را که گاه با اساطير ديگر اقوام مشترک است در شاهنامه مي توان يافت. پرستش رستني ها و اعتقاد به تبار نباتي انسان که در ميان اقوام مختلف ديده مي شود در شاهنامه نيز نمود دارد. همچنين بعضي از شخصيت هاي شاهنامه ايزدنبات هايي هستند که شکل زايش و مردن آن ها مشابه نمونه اساطيري آن هاست. در حقيقت اين شخصيت ها صورت پيکرگرداني شده ايزدنبات هاي اساطيري هستند.

 نسخه قابل چاپ

بر اساس تاملات فرماليست هاي روس و دانشمنداني چون لوي اشتروس در باب مفهوم ساخت و ويژگي هاي آن، هرگونه تغيير در درون يك ساخت، مجموعه عناصر سازنده آن ساخت را تحت تاثير قرار مي دهد. اين تحولات مربوط به ساختار ساختارهاي هر دوره است. هرگاه ساختار ساختارها در اوج باشد، ساختارهاي ديگر نمي توانند در انحطاط مطلق باشند و برعكس. وقتي از اين ديدگاه به تاريخ فرهنگ ايران عصر اسلامي نگاه كنيم، حدود قرن چهارم عصري است كه ساختار ساختارها در اوج است و بنابراين همه ساختارهاي كوچك تر چون شعر، نثر، موسيقي، عرفان، طب و معماري نيز در جايگاه بلندي قرار دارند.
آن چه فرهنگ ايراني و ساختار كلان آن را در عصر فردوسي و بيروني برجستگي ويژه بخشيده است، «آزادي خرد» است كه در منازعات اشاعره و معتزله به چشم مي آيد. وقتي تفكر اشعري بر فرهنگ ايراني حاكم شد، چراغ خرد به خاموشي گراييد و ساختار ساختارهايي كه بر محور «يقين» استوار شده بود جاي خود را به «حجيت ظن» سپرد و گزاره هاي گماني جاي گزاره هاي منطقي را گرفتند.

 نسخه قابل چاپ

تهران مخوف اثر مشفق كاظمي اولين رمان اجتماعي ايران دانسته شده است؛ در اين مقاله تلاش كرده ايم نشانه هاي اجتماعي اين رمان را از منظر علم نشانه شناسي تبيين كنيم و به اين پرسش ها پاسخ دهيم كه نشانه هاي اين رمان به چه نظام هاي طبقاتي دلالت دارد؟ و آيا اين نشانه ها ايدئولوژيكي هستند؟ به اين منظور ابتدا به تعريف علم نشانه شناسي و نشانه شناسي اجتماعي پرداخته ايم و سپس جلوه هاي مختلف نشانه هاي اجتماعي تهران مخوف را در حوزه هايي همچون نشانه هاي هويت، آداب و معاشرت بررسي كرده ايم و به اين نتايج رسيده ايم كه كاظمي به عنوان نويسنده رمان اجتماعي دوره اوليه، به خوبي از نشانه ها بهره گرفته و با به كارگيري درست آن ها توانسته ضمن نمايش اوضاع نابه سامان اجتماعي نظير اختلاف طبقاتي، نظام دوقطبي، ضعيف كشي و ... مفهوم ايدئولوژيكي اين نشانه ها را به وضوح نشان دهد و همچنين با تقابل دو نظام نشانه اي متفاوت فقير و غني جنبه هاي خوفناک تهران اواخر عصر قاجار را به نمايش بگذارد.

 نسخه قابل چاپ

با روي کار آمدن فتحعلي شاه قاجار، شعر و شاعري نسبت به دوره هاي افشاريه و زنديه وضعيت مساعدتري پيدا کرد. شاه قاجار که خود شعر مي سرود و خاقان تخلص مي کرد، به حمايت از شاعران پرداخت و با شکل گيري کانون جديد نهضت بازگشت در تهران، شاعران بسياري از گوشه و کنار ايران به پايتخت روي آوردند.
خاوري شيرازي يکي از شاعراني است که از شيراز به تهران مهاجرت کرد و با تکيه بر استعداد ذاتي و ممارست در انشاي نامه هاي دربار، تاريخ نگاري و شعرخواني در محافل ادبي پايتخت از نويسندگان و شاعران نسبتا صاحب نام عصر خود شد و آثار متعددي از جمله ديواني حاوي بيش از هفت هزار بيت در قالب هاي مختلف شعري چون قصيده، غزل، ترکيب بند، مثنوي، قطعه و رباعي از خود به يادگار گذاشت. در اين مقاله پس از بررسي مختصر وضعيت شعر در دوران افشاريه تا پايان دوران فتحعلي شاه، شرح حال، آثار، ديوان اشعار، گردآوري هاي ديوان و سبک شعري خاوري شيرازي به تفصيل تحليل و بررسي شده است.

 نسخه قابل چاپ

اين پژوهش درصدد جواب دادن به اين پرسش است که «دل» در مخزن الاسرار، که زهدآميز و عرفاني است، چگونه تبيين شده و داراي چه مراتبي است.
فرضيه اي که در ذهن خواننده و پژوهشگر شکل مي گيرد، اين است که نظامي تلقي خاصي از «دل» داشته و به سبب اين که يکي از مهم ترين بخش هاي مثنوي مخزن الاسرار را به آن اختصاص داده، در پي شکل دهي شاعرانه - عارفانه به آن مفهوم و بن مايه بوده است.
شيوه بررسي در اين مقاله، تحليل محتوايي (Content Analysis) است که با استفاده از آن و تجزيه و تحليل داده هاي متن، به ابعاد گوناگون سوال هاي طرح شده، پاسخ داده شده است.

 نسخه قابل چاپ

موضوع اصلي اين مقاله، بررسي طرز برخورد عرفاي نخستين با مفهوم بنيادين عقل است. بدين منظور چهل اثر عرفاني را که يا توسط صوفيه پنج قرن نخست اسلامي نوشته شده بودند و يا مشتمل بر گفتارهاي آن ها بودند، بررسي کرديم. مجموعه يافته ها را در ده موضوع اصلي جاي داديم: عقل و معرفت الله، عقل و ايمان، عقل و قرآن، عقل و شرع، عقل و اخلاق، عقل و دنيا و آخرت، عقل و مقامات عرفاني، عقل و حالات عرفاني، عقل و عشق و عقل و روح. سپس به بررسي آراي عرفا در ذيل هر موضوع پرداختيم. اين مقاله نشان مي دهد که عرفاي نخستين، مقولات مختلف معرفتي، دنيوي، اخروي و عرفاني را در ارتباط با عقل مطرح کرده اند و سعي کرده اند نسبت عقل را با هر کدام از اين ها تبيين کنند. درست است که در بسياري موارد، کارکرد عقل را محدود کرده اند اما همين که همه چيز را در نسبت با عقل سنجيده-اند، نشان از اهميت عقل در نظر آنان دارد. در واقع، آن ها حتي براي تبيين محدوديت هاي عقل در حوزه هاي معرفتي، از خود عقل مدد جسته اند. هر چند بررسي ما فقط معطوف به موضوعاتي است که به نحوي با عقل در ارتباط هستند اما حتي از خلال همين مقاله مي توان تنوع و گستردگي حوزه هاي شناختي را که آن ها وارد شده اند، دريافت.

 نسخه قابل چاپ

با وجود مطالعات سودمندي که در باب سره نويسي انجام گرفته، هنوز برخي از جوانب آن به درستي بررسي و گزارش نشده است، چنان که بر اساس اطلاع ما تا کنون درباره پيشينه تاريخي و مباني نظري آن پژوهش خرسندکننده اي به سامان نرسيده است.
مقاله حاضر عهده دار بررسي پيشينه اين گونه نگارشي و جستجوي بنيان هاي نظري آن تا عصر مشروطه است. اين بررسي نشان مي دهد که بر خلاف آن چه در آغاز به نظر مي رسد، سره نويسي شيوه نوپديدي نيست و پيشينه آن به قرن پنجم هجري باز مي گردد و از آن پس در گذر قرن ها همواره کساني، ولو از سر تفنن، بدان اقبال نموده اند. مقاله ضمن اشاره به نمونه  هاي بازمانده از ادوار گذشته بر اين نکته تاکيد مي ورزد که اين گونه نگارشي از نيمه دوم قرن سيزدهم هجري تحت تاثير رواج واژگان دساتيري، به ويژه انديشه ناسيوناليسم مورد توجه و اهتمام افزون تري قرار گرفته است. مقاله در صدد است تا به پرسش هاي زير پاسخ دهد:
1. آيا سره نويسي در ادوار گذشته مبتني بر بنياد نظري خاصي از نوع ديدگاه شعوبيه بوده است؟ 2. آيا مي توان ميان سره نويسي و ناسيوناليسم به وجود ملازمتي قايل شد؟ 3. در صورت وجود چنين ملازمتي آيا همه گرايش هاي ناسيوناليستي مويد و مروج سره نويسي بودند و يا تنها گرايش خاصي بدان تاکيد مي ورزيد؟

 نسخه قابل چاپ

توصيف مختصات ظاهري شخصيت داستاني يکي از عناصر اصلي شخصيت پردازي است که شامل وصف چهره، اندام، پوشش و حرکت مي شود. از اين بين عنصر پوشش در داستان هاي نظامي گنجوي، از عناصر برجسته اي است که علاوه بر پرداخت زيبايي شخصيت، از لحاظ جمال شناسي نيز قابل بررسي و تامل است.
اصل پوشيدگي در زمان تاريخي وقوع داستان (دوران ساساني) معادل پرهيزکاري است و در زمان بازآفريني داستان نيز به دلايل مذهبي و فرهنگي، پوشيدگي نشانه فضيلت اخلاقي است. از سوي ديگر در سنت ادبي فارسي به ندرت با توصيف برهنگي مواجهيم. حکيم گنجه با توجه به فرهنگ، تاريخ داستان و سنت ادبي به ترسيم شکل ظاهري شخصيت ها و طبعا پوشش آن ها مي پردازد.
در اين مقاله برآنيم با بررسي انواع پوشش در داستان خسرو و شيرين و مطابقت آن با الگوهاي پوشش در زمان ساساني و سلجوقي، به تصوير کلي پوشش در سخن نظامي دست يابيم.

 نسخه قابل چاپ

افسانه هاي سحرآميز يا افسانه هاي پريان از برجسته ترين انواع ادبيات شفاهي به شمار مي آيند. اين افسانه ها، که در فهرست جهاني طبقه بندي قصه هاي عاميانه آرنه - تامسون - اوته با شماره هاي 300 تا 749 مشخص شده اند، يادگار زماني هستند که در ذهن انسان نخستين، هر شيء و پديده اي قدرتي جادويي و ماوراءطبيعي داشت و از نيروي محدود انسان فراتر بود. آدمي باور داشت که هر گاه گرفتار مشکلي شود، نيروهاي جادويي به ياري اش مي آيند از خطر و گرفتاري نجاتش مي دهند. از تحليل محتوايي افسانه هاي سحرآميز مي توان به بسياري از بن مايه هاي کهن در انديشه انسان نخستين، از قبيل جاندارپنداري و شخصيت بخشي به اشيا، توانايي سخن گفتن با گياهان و حيوانات، مسخ شدن و ... پي برد.

 نسخه قابل چاپ

اصل «ولايت» از مهم ترين محورهاي تصوف اسلامي است. نياز سالك به ارشاد و هدايت شيخي كامل و وليي مكمل در پيمودن مسير دشوار سلوک، گردنه هاي مخوف و وادي هاي هولناک آن پيوسته در كتاب هاي تعليمي منثور و منظوم تصوف مورد تاكيد بوده است. در اين ميان نمي توان نقش موثر امهات کتب نثر صوفيانه از جمله التعرف، کشف المحجوب و مصباح الهدايه را ناديده گرفت. التعرف از جمله آثار صوفيه است که در اوايل قرن چهارم يعني قرني طلايي که تصوف در آن به کمال علمي و فني خود نزديک مي شد در نهايت ايجاز اما به شکلي دقيق و با دليل و برهان به تحکيم اصول عقايد صوفيان مي پردازد، کشف المحجوب نيز پس از شرح تعرف مستملي بخاري نخستين کتاب به زبان فارسي در تصوف است و از اين حيث در ميان کتاب هاي صوفيه از اهميتي بسزا برخوردار است، ضمن اين که هجويري در اين کتاب، به گونه اي همه جانبه و مستوفي به موضوعاتي از جمله «ولايت» مي پردازد که در حال و هواي تصوف روزگار او مطرح بود، مصباح الهدايه نيز در تصوف و اخلاق در ميان آثار فارسي قرن هفتم به بعد ممتاز و منحصر به فرد است. بررسي نظريات مولفان اين سه اثر مهم در باب «ولايت» مي تواند تا حدود زيادي نشان دهنده عقايد رايج در اين زمينه، در سه مقطع زماني متفاوت، يعني قرن هاي چهارم، پنجم و هفتم باشد و از آن جا که اين کتاب ها، قطعا از آثار قبل يا هم عصر خود بهره جسته و بر آثار بعد از خود نيز تاثيرگذار بوده اند، بررسي آن ها مي تواند مبين عقايد کلي پيرامون مساله مهم «ولايت» در تصوف اسلامي باشد.

 نسخه قابل چاپ

رئاليسم جادويي سبک نسبتا نويني است که هر چند بيشتر تداعي گر نام آمريکاي جنوبي و به ويژه گابريل گارسيا مارکز است، اما خاص ملل جهان سوم است. در داستان هاي اين سبک، واقعيت و خيال در هم گره مي خورند، اما به گونه اي که واقعيت بر خيال سيطره دارد، نه خيال بر واقعيت. از ميان داستان نويسان فارسي، غلام حسين ساعدي در برخي از آثار خويش به اين سبک گرايش دارد. اين داستان هاي ساعدي را مي توان به دو دسته تقسيم کرد: داستان هايي که به سبک رئاليسم جادويي نوشته شده اند و داستان هايي که تنها رگه هايي از رئاليسم جادويي را مي توان در آن ها يافت. در اين نوشته، به بررسي هر دو دسته و هم چنين علل گرايش ساعدي به اين سبک خواهيم پرداخت.

 نسخه قابل چاپ

بسياري از صاحب نظران چون علامه قزويني، فروزانفر، خزائلي و ... دستمايه انديشه هاي سعدي را در آثار شاعران عرب جستجو كرده اند. حسينعلي محفوظ در تحقيق مفصلي مدعي است كه سعدي بن مايه هاي فكر و انديشه خود را از مضامين شاعران عرب به ويژه متنبي گرفته است. در اين گيرودار مدافعان سعدي با طرح مسايلي چون توارد، طبع آزمايي، و برشمردن انگيزه هاي انساني و عالي و نيز معاني ارجمند و ... در آثار سعدي، به دفاع از شيخ شيراز پرداخته اند.
شيوه اين مقاله از لوني ديگر است، زيرا با ورق زدن تاريخ به زماني عقب تر از عهد عباسي، در جستجوي مضامين فكري گلستان سعدي در فرهنگ باستاني ايران هستيم. در اين تحقيق با ارايه بيش از 40 شاهد كه در پژوهش هاي در دسترس و موجود به آن ها اشاره نشده، به منزله مشتي از خروار، نشان مي دهيم كه انديشمندان ما به جاي ذره بين انداختن در متون عربي و جستجوي سرچشمه هاي مضامين سعدي، اگر دست را سايه بان چشم كنند بسياري از اين حكمت ها را در فرهنگ ايران باستان خواهند يافت.

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ