بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

هدف اين مقاله طرح يك مساله در عروض شعر سلطان ولد، پسر بزرگ جلال الدين محمد مولوي است. در شعر وي يك ويژگي عروضي به چشم مي خورد كه به كلي با تمام ديوان هاي شعر كلاسيك فارسي متفاوت است. اين تفاوت چندان چشم گير است كه نمي توان آن را از جنس خطاي كاتب يا حروف چين و ناشر به حساب آورد. نويسنده پس از نشان دادن اين ويژگي، دو عامل احتمالي را سبب اين تفاوت مي داند: يكي احتمال تفاوت در نظام آوايي كلمات فارسي در اثر همجواري با زبان هاي يوناني و تركي در قونيه و ديگري تاثير موسيقي حاكم بر خانقاه و شيوه قوالان و مصنفان آن روزگار.

 نسخه قابل چاپ

ابهام در نظريه هاي ادبي جديد، بر خلاف ديدگاه هاي قدما نكوهيده نيست، بلكه ارزش محسوب مي شود. اين مقاله با بررسي پيشينه تاريخي بحث از ابهام در بلاغت قديم و ديدگاه هاي امروزي، نشان مي دهد که ذوق زيبايي شناسي در گذر زمان، به ابهام و چندمعنايي متمايل شده است. از قرن بيستم به بعد منتقدان و نظريه پردازان ادبي، ابهام را جوهر ذاتي متن ادبي مي دانند. مقاله با طرح بحث ارزش ابهام ادبي، ميان «دشواره» و «ابهام هنري» (چندمعنايي) فرق مي گذارد و در پي اثبات اين نکته است که تفاوت ادبيات با زبان در رويکرد به ابهام و نقش و کارکرد آن به روشني مشخص مي شود. هدف اصلي مقاله تاکيد بر اين اصل است كه ابهام، جوهره ادبيات است و ارزش هنري و راز ماندگاري آثار جاودانه بسته به ميزان ابهام نهفته در آن ها است. اگر ابهام را از متن هاي ادبي اصيل حذف كنيم، گوهر ادبي آن را كنار گذاشته ايم. ابهام با شركت دادن خواننده در آفرينش معنا، نوعي تعامل ميان خواننده و متن ايجاد مي كند و از آن جا كه خوانندگان را در طول تاريخ به واكنش وا مي دارد، پيوسته امکان گفت و گوي نسل هاي مختلف با متن فراهم مي آيد.

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله «نامه سران تگيناباد به امير مسعود» از تاريخ بيهقي به عنوان نمونه اي از نثر برجسته ادب فارسي، با رويكرد معني شناسي كاربردي مورد تجزيه و تحليل قرار گرفته است. با اين رويكرد در واقع توانش ارتباطي متن، يعني دانش زباني نويسنده، شامل دانش قواعد زباني و چگونگي كاربرد آن قواعد متناسب با موقعيت هاي گوناگون ارتباطي بررسي و تفسير مي شود. اين پژوهش با هدف تبيين ظرفيت هاي زباني و نشان دادن هنر نويسنده براي برقراري يك ارتباط موفق و اقناع هنري شكل گرفته است. به اين منظور كنش هاي گفتاري و ويژگي هاي متن محور و كاربر محور متن، از طريق طرح بافت موقعيتي، شاخص ها، جايگزين ها و شناخته ها در كنار همه عناصر زنجيره اي و زبرزنجيري موثر در معنا مورد دقت نظر قرار گرفته است.

 نسخه قابل چاپ

خواب پديده اي ذهني است که براي صوفيه به عنوان وسيله اي جهت ارتباط با جهان معنا، از اهميت ويژه اي برخوردار است. خواب در متون صوفيه شيوه اي است منحصر به فرد براي بيان و معرفي بسياري از مضامين و انديشه هاي کليدي تصوف. خواب ها از نظر عرفا داراي بار ديني و معنايي ويژه اي هستند. خواب ديدن و ديده شدن در خواب، در ادبيات صوفيه يک سنت و قاعده است. اما خواب ها براي نمود و آشکار شدن در ادبيات صوفيانه از فرم روايي و داستاني استفاده مي کنند. خواب هاي نقل شده در متون صوفيه، همگي داراي بن مايه هاي داستاني هستند. آن چه که شخص در خواب مي بيند، هنگامي که براي ديگري نقل مي شود، عناصر روايي را به خدمت خود مي گيرد. اين مقاله نگاهي اجمالي دارد به ويژگي هاي روايت خواب و نقش دو عنصر اساسي راوي و مخاطب در شکل گيري فرم داستاني خواب.

 نسخه قابل چاپ

نظامي گنجوي از شاعران مطرح عرصه جهاني است. داستان پردازي هاي او كه بر اساس واقعيت است به همراه تخيل وصف ناپذيرش، وي را به عنوان شاعري توانا در حوزه انسان شناختي و روان كاوي معرفي نموده است. به نظر مي رسد اوج هنر نظامي در هفت پيكر او باشد. در اين اثر ارزشمند ـ به خصوص در هفت افسانه آن ـ كه از لايه هاي دروني و عناصر بروني داستاني برخوردار است، مي توان از مسير روساخت به ژرف ساخت راه يافت و ابعاد نهاني وجود انساني را بازيابي نمود.
يكي از داستان هاي هفت پيكر، داستان «خير و شر» است كه در گنبد ششم (پنج شنبه) آمده و موضوع آن كشمكش دو جوان به نام هاي «خير» و «شر» است. اين داستان را مي توان بر اساس ديدگاه روان شناسي يونگ تحليل نمود. در اين ديدگاه كهن الگوهاي پنهان در روان آدمي جايگاه ويژه اي دارند و گاهي به گونه اي نمادين در خودآگاهي متجلي شده، نمود مي يابند. در اين داستان مي توان خير را نماد خودآگاهي آدمي و «شر» را نشانه «سايه» و ضمير ناخودآگاه او دانست كه در يك ساختار بسيار منسجم و منطقي به درگيري پرداخته و در نهايت به وحدت مي رسند و كهن الگوهاي متعددي چون آنيما، سايه، تولد ثانوي، سفر، آب، درخت و... در اين كشمكش نقش ويژه اي دارند كه در اين مقاله به بررسي آن ها پرداخته مي شود.

تشبيه يکي از عناصر اصلي صور خيال در ادبيات هر ملتي است که ساير صورت ها از آن مايه مي گيرند. زيرا پايه صور گوناگون خيال از استعاره گرفته تا مجاز، کنايه و حتي رمز بر رابطه «اين هماني» استوار است. بنابر اهميت تصوير و هم چنين تنوع، گستردگي و تازگي آن در شعر سپهري و اظهار نظرهاي متعدد در باب كم و كيف تصاوير او، اعم از جدولي بودن يا نبودن و... اين مقاله به تحليل تشبيهات اين شاعر معاصر پرداخته، تشبيهات شعر او را از رهگذرهاي مختلف تقسيم بندي نموده و نمونه هاي شناسايي شده را مورد بررسي و تحليل قرار داده است. مبناي اين مقاله از نظر ساختار بر پايه انواع تشبيه از نظر ارکان، حسي يا عقلي بودن طرفين، تعدد طرفين و نظاير آن نهاده شده، تا نمونه ها به طور فشرده دسته بندي شود، ليكن در تحليل نمونه ها صرفا نگاه كلاسيك مدنظر نبوده، بلكه از ديدگاه هاي جديد نيز استفاده شده است. يکي از راه هاي آشنايي با انديشه شاعران و دست يابي به زواياي سايه روشن ذهن آنان، تحقيق و کندوکاو در تصاوير شعري آنان است. در اين مقاله تلاش شده است حتي الامكان زوايايي از اين انديشه هاي نهفته شناسايي شود و گرايش هاي فکري، تعلقات و دغدغه هاي شاعر مورد بحث و تحليل قرار گيرد.

 نسخه قابل چاپ

در نوشتار حاضر، به دليل اهميت دل در ادبيات عرفاني به ويژه در مثنوي معنوي، جايگاه  و منزلت آن در مثنوي مولوي تبيين شده و براي يافتن پاسخ به اين پرسش كه از نظر مولانا، كدام دل شايستگي گنجايي مقام حضرت حق را دارد، ابتدا از لحاظ لغوي و اصطلاحي قلب تعريف و وجه تسميه آن مشخص شده، پس از آن اوصاف دل و اهميت دل هاي عرشي و ويژگي هاي چنين دل هايي مورد بحث قرار گرفته و در پايان از موانع و حايل هاي دل و ملكوت سخن رفته است.

 نسخه قابل چاپ

مقاله حاضر به توصيف و تحليل برخي از مهمترين فرآيندهاي واجي گويش گيلکي در شهرستان رودسر مي پردازد. بدين منظور از ده گويشور بومي اين گويش مصاحبه به عمل آمد. نيز از شم زباني يکي از نگارندگان به عنوان گويشور بومي و برخي از منابع مکتوب براي جمع آوري داده ها استفاده شده است. همگوني (همگوني همخوان ها، هماهنگي واکه ها)، حذف (حذف همخوان پاياني، حذف همخوان مياني)،تبديل خوشه هاي [-nn] به صورت [-nd-]، تضعيف، قلب، کشش جبراني، تبديل همخوان /r/ به همخوان /l/ و تبديل واکه /a/ به واکه /o/ از فرآيندهايي هستند که در اين مقاله با شواهد کافي مورد تحليل و بررسي قرار گرفته اند. از بين فرآيندهاي بررسي شده، اين نتيجه به دست آمد که قواعد همگوني، حذف و تضعيف از پربسامدترين فرآيندها و تبديل خوشه هاي [-nn] به صورت [-nd-] از کم بسامدترين آنها در اين گويش به شمار مي رود.

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله سعي بر آن است تا با مروري بر خاستگاه تحليل گفتمان انتقادي و معرفي مكاتب نظري تاثيرگذار بر آن، به بيان اشتراكات و افتراقات رويكردهاي غالب در آن پرداخته شود. هر رويكرد به لحاظ بنيان هاي نظري و ابزارهاي تحليل با ديگر رويكردها تفاوت هايي دارد؛ اما سه مفهوم انتقاد، قدرت و ايدئولوژي در تمامي رويكردها وجود دارد. دو نكته قابل توجه در اين مقاله به چشم مي خورد؛ يكي تاكيد بر ميان رشته اي بودن تحليل گفتمان انتقادي و تصريح بر رابطه ديالكتيك ميان زبان، فرهنگ، جامعه و سياست و ديگري وجود نوعي گرايش به به گزيني و پرهيز از اتخاذ روش خاص در تحليل گفتمان انتقادي به گونه اي كه نمي توان اين نوع تحليل را نظريه به شمار آورد.

 نسخه قابل چاپ

افعال فارسي در موارد سه گانه زير با يکديگر در تقابل قرار دارند:
الف) متعدي بودن: که به تقابل ميان افعال لازم و متعدي مي پردازد. فعلي که نياز به مفعول دارد فعل متعدي و در غير اين صورت لازم است. همه افعال ناگذرا و مجهول لازم هستند و همه افعال سببي نيز متعدي هستند.
ب) جهت: که به تقابل ميان معلوم و مجهول در فارسي اشاره دارد. تفاوت اين دو ساخت در ظرفيت نحوي آنهاست و از حيث ظرفيت معنايي تفاوتي با يکديگر ندارند.
ج) سببي بودن: که به تقابل ميان افعال سببي، غير سببي و ناگذرا (ضد سببي) اشاره دارد. اين ساخت ها از حيث ظرفيت معنايي با يکديگر تفاوت دارند و البته اين تفاوت در ساخت نحوي آنها نيز منعکس است. افعال سببي حتما داراي عاملي هستند که به ساخت غير سببي يا ناگذرا افزوده شده است؛ افعال غير سببي داراي عاملي هستند که در ظرفيت معنايي فعل خود آن را دارند و حاصل سببي شدن نيست و افعال ناگذرا هيچ گاه داراي عاملي در ظرفيت معنايي خود نيستند.
گروهي از زبان شناسان بر اين عقيده اند که افعال فارسي داراي دو جهت معلوم و ناگذرا هستند (معين، 1974 و کريمي، 2005) و گروهي ديگر علاوه بر اين دو، وجود جهت مجهول را نيز در فارسي پذيرفته اند (جباري، 1382 و حق بين، 1383 و روشن، 1377). طبيب زاده (1385) افعال فارسي را داراي دو جهت معلوم و مجهول مي داند و منکر جهتي به نام ناگذرا يا ميانه است. در اين مقاله به بررسي ساخت ناگذرا در فارسي پرداخته ايم و نشان داده ايم که ناگذرا بودن در فارسي يک جهت نيست و در واقع افعال ناگذرا در تقابل با معلوم و مجهول نيستند؛ بلکه بايد آن را در تقابل با سببي بودن قرار داد؛ يعني فعل ناگذرا با افعال سببي در تقابل است. اين ساخت در فارسي داراي انواع مختلفي است که به تفصيل معرفي شده است.

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله به بررسي امكانات متني و نشانه شناختي نمايش راديويي پرداخته شده است. هدف از اين تحقيق توصيفي ـ كه از نوع مطالعه ميان موردي است ـ اين است كه بدانيم چگونه شخصيت هاي دراماتيك در قالب گفتار عينيت مي يابند؛ چگونه موسيقي فضا آفريني مي كند و چگونه صداهاي محيطي موقعيت را مشخص مي كنند.
پس از بررسي پنج نمايش راديويي كه به روش نمونه گيري تصادفي ساده و به شيوه قرعه كشي انتخاب شدند (و در پيوست به آنها اشاره شده است) به نمودارهايي دست يافتيم كه نشان دادند لايه هاي صوتي گفتار، موسيقي و صداهاي محيطي در متن چند لايه اي نمايش راديويي، امكانات متني و نشانه شناختي نمايش راديويي هستند و در تحقق دنياي درام از اهميت فوق العاده اي برخوردارند.

 نسخه قابل چاپ

در مقاله حاضر با گردآوري 745 واژه مرکب مفعولي به تحليل معنايي اين دسته از واژگان مرکب نحوي مي پردازيم. در ارتباط با نقش بيروني کلمات مرکب مفعولي مي توان به تعميمي دست يافت؛ بدين ترتيب که به طور عمده در طبقه صفات قرار مي گيرند، هر چند تعدادي اسم نيز در اين ميان مشاهده مي شود. همچنين بررسي معنايي واژگان مرکب مفعولي حاکي از آن است که اين دسته از واژگان از دلالت برون زباني (مصداقي) برخوردارند؛ از اين رو بر شخص يا شييي در جهان خارج دلالت دارند. از سوي ديگر به نظر مي رسد که اين دسته از واژگان مرکب نحوي از جمله واژه هاي مرکب برون مرکز محسوب مي شوند و معناي اين دسته از کلمات را بايد در بافت بيرون از واژه جستجو کرد. يافته ها نشان دهنده آن است که بر روي پيوستار شفافيت و تيرگي، با حرکت به سمت تيرگي، واژگان مرکب مفعولي حاوي بار عاطفي منفي مي باشند.

 نسخه قابل چاپ