مطالب مهدويت در اين تايپک

حلقه بزرگ درسی سید ابوالحسن اصفهانی

قسمت ششم

186. قوچانى، ذبيح‏اللَّه

شيخ ذبيح‏اللَّه قوچانى نجفى (1329ق، خيرآباد ). پس از فراگيرى مقدّمات و سطوح در قوچان و مشهد، به نجف اشرف هجرت كرد، و در حلقه درس مرحوم سيّد شركت جست.

187. قوچانى، محمّدعلى

شيخ محمّدعلى قوچانى صغير (1316ق، قوچان) فرزند محمّدرضا.

188. كابلى، سيّدمحمّد

سيّدمحمّد رييسى افغانى كابلى (1319ق - 1399ق).

189. كاشف‏الغطاء، محمّدطاهر

شيخ محمّدطاهر كاشف‏الغطاء نجفى (1322ق، نجف) فرزند عبداللَّه.

190. كاظمى، فرج‏اللَّه

شيخ فرج‏اللَّه كاظمى هرسينى (1304ق، نورآباد -1382ق).

191. كاظمينى، محمّدعلى

شيخ محمّدعلى كاظمينى خراسانى (م1364ق). صاحب حوزه درسى با شهرت فراوان.

192. كاظمينى، سيّدمحمّدمهدى (218)

سيّدمحمّدمهدى كاظمينى خوانسارى اصفهانى (1319ق - ( فرزند محمّد بن ميرمحمّدصادق.

193. كرمانشاهى، حسن

شيخ حسن كرمانشاهى فرزند حاج آخوند.

194. كفايى، حسين

شيخ حسين كفايى خراسانى (1318ق - 1396ق) فرزند آخوند ملاّمحمّدكاظم.

195. كفايى، احمد

احمد كفايى خراسانى (ربيع‏الأوّل 1300ق، نجف - 8 ذى‏قعده 1391ق) فرزند محمّدكاظم بن ملاّحسين. مكاسب را نزد مرحوم سيّد فراگرفت. مدفن او در حرم مطهّر رضوى در مشهد مقدّس است.

196. كفعمى، محمّد

شيخ محمّد كفعمى محدّثى (1328ق، مشهد) فرزند رجب‏على.

كلباسى، محمّدابراهيم

شيخ محمّدابراهيم كلباسى نجفى (1322ق، نجف - 1407ق، نجف) فرزند علىّ بن ميرزا حسين بن آقا محمّدمهدى بن حاج محمّدابراهيم. از سنّ دوازده سالگى به تحصيل علوم دينى پرداخت. سطح را نزد علماى بزرگى همچون مشكينى و ايروانى، حكمت را نزد شيخ احمد آشتيانى و خارج را در خدمت ميرزا حسين نايينى، آقا ضياءالدّين عراقى و آقا سيّدابوالحسن اصفهانى طى كرد. وى سال‏ها امام جماعت مسجد حاج آقا رضا همدانى در نجف بود. ايشان صاحب آثار قلمى ارجمندى است:
1. تقريرات درس ميرزاى نايينى، 3ج.
2. حاشيه بر كفايةالأصول.
3. درّةالمقال، تقريرات درس آقا سيّدابوتراب خوانسارى.
4. الصّلاة اليوميّه، چاپ شده است.
5. مناسك حج، چاپ شده است.
6. منهاج الأصول، چاپ شده در پنج جلد.
7. منهاج التّقوى، شرح بر عروةالوثقى.
8. منهاج المتّقين، رساله عمليّه ايشان است كه به چاپ رسيده.
9. نخبةالأحاديث فى الوصايا و المواريث، چاپ شده است.
10. هدايةالمسترشدين، تقريرات درس فقه آقا ضياءالدّين عراقى.

197. كلباسى، محمّدحسين

شيخ محمّدحسين كلباسى نجفى (7 شعبان 1323ق، اصفهان - رجب 1418ق) فرزند محمّدرضا از احفاد حاجى كلباسى. در حرم حضرت معصومه(س) به خاك سپرده شد. از آثار او است: تقريرات درس خارج اصول مرحوم سيّد، چاپ قم: دفتر انتشارات اسلامى.

كلباسى، محمّدعلى

شيخ محمّدعلى كلباسى (7 شعبان 1323 - جمادى‏الثّانى 1399ق) فرزند محمّدجعفر. از آثار او است:
1. شرح باب حادى عشر.
2. تقريرات فقهى و اصولى مرحوم سيّد.

198. كمارى، سيّدمهدى

سيّدمهدى موسوى كمارى تبريزى تهرانى (1323ق، تبريز) فرزند سيّدمحمّد. مقدّمات را در تبريز فراگرفت، سپس به حوزه علمى قم رفت، و به ادامه تحصيل پرداخت. آن‏گاه با مهاجرت به نجف اشرف در حلقه درس مرحوم سيّد شركت جست.

199. كمره‏اى، محمّدباقر

شيخ محمّدباقر خمينى كمره‏اى. علاوه بر فقه در كتابت نيز تبحّر داشته است.

200. كنى، عبدالكريم

شيخ عبدالكريم كنى (1323ق) فرزند شيخ آقابزرگ، سبط علاّمه ملاّعلى كنى.

201. كوهستانى، محمّد

شيخ محمّد كوهستانى بهشهرى (1308ق، كوهستان - ربيع‏الاوّل 1392ق) فرزند محمّدمهدى. در مازندران و مشهد به تحصيل علوم اسلامى روى آورد، آن‏گاه با هجرت به نجف اشرف در حلقه درس مرحوم سيّد حضور يافت. وى در ربيع‏الاوّل 1348ق موفّق به كسب اجازه اجتهاد و روايت از مرحوم سيّد شد. از اقدامات او تأسيس حوزه علميه در كوهستان است. وى در مشهد مقدّس به خاك سپرده شده است.

202. كوه‏كمره‏اى، سيّدحجّت

سيّدمحمّدحجّت كوه‏كمره‏اى (1310ق، تبريز) فرزند سيّدعلى بن على‏نقى. او از مجتهدان طراز اوّل به شمار مى‏رود.

203. گلپايگانى، سيّداحمد

سيّداحمد گلپايگانى نجفى تهرانى فرزند آقاسيّدجمال‏الدّين.

204. گلپايگانى، سيّدمحمّد

سيّدمحمّد موسوى حائرى گلپايگانى تهرانى (1322ق، گلپايگان) فرزند ميرزاهدايت‏اللَّه. مقدّمات را در زادگاهش گلپايگان فراگرفت، سپس به قم رفت، و پس از آن به نجف اشرف هجرت كرد، و در حلقه درس مرحوم سيّد شركت جست.

205. گلپايگانى، سيّدجمال‏الدّين

سيّدجمال‏الدّين موسوى گلپايگانى (1296ق - 1377ق) فرزند سيّدحسين بن محمّدعلى. از استادان بنام حوزه علمى نجف اشرف كه از روى احترام، در درس مرحوم سيّد شركت مى‏كرده است.

206. گيلانى، رفيع

شيخ رفيع گيلانى تهرانى (1317ق، رشت - 1381ق، تهران) فرزند ميرزارفيع بن ملاّرفيع.

207. لارى، محمّدحسن

شيخ محمّدحسن فقيه لارى (1328ق، لار).

208. لاكانى، محمّد

شيخ محمّد لاكانى رشتى (1331ق، نجف ) فرزند مهدى. مدّت كوتاهى موفّق به بهره‏گيرى از محضر مرحوم سيّد شد.

209. لاله‏زارى، سيّدمهدى

سيّدمهدى رازى لاله‏زارى (1324ق، تهران) فرزند سيّدمحمّدصادق.

210. لاهيجى، سيّدمحمّد

سيّدمحمّد حسينى لاهيجى بادكوبه‏اى فرزند سيّدحسين بن رضا.

211. لنكرانى، جعفر

شيخ جعفر لنكرانى تهرانى (1322ق، لنكران) فرزند ملاّرجب. مقدّمات و سطوح را در لنكران و تهران، و خارج فقه و اصول را در محضر فضلاى قم و نجف اشرف، ازجمله مرحوم سيّد فراگرفت.

212. لنكرانى، فاضل

شيخ فاضل لنكرانى نجفى كاظمينى (1313ق - 1ق، كاظمين) فرزند حسين بن حسن.

213. لنكرانى، مجتبى

مجتبى مدرّس لنكرانى (1320ق ). در آغاز جوانى به نجف اشرف هجرت كرد، و در حلقه درس مرحوم سيّد حاضر شد. بسيارى از فضلاى معاصر، افتخارى شاگردى او را دارند.

214. لنگرودى، سيّدمرتضى

سيّدمرتضى مرتضوى لنگرودى (1306ق، لنگرود گيلان - 19 صفر 1383ق، قم) فرزند سيّدحسن بن ميرسعيد قاضى. او پس از عمرى تلاش، در حرم حضرت معصومه (س) به خاك رفت. آثار قلمى گران‏قدرى از خويش به يادگار نهاده است.

215. لواسانى، حسن

شيخ حسن لواسانى (1308ق، نجف) فرزند سيّدمحمّد. پس از درگذشت آيات عظام خراسانى و يزدى در درس مرحوم سيّد شركت جست.

216. لواسانى، سيّدصادق

سيّدصادق لواسانى (1324ق، نجف) فرزند سيّدابوالقاسم بن محمّد. مقدّمات و سطوح را در قم و اراك فراگرفت، آن‏گاه به نجف اشرف هجرت كرد، و مدّت كوتاهى از محضر مرحوم سيّد بهره گرفت. سپس به قم بازگشت، و به ادامه تحصيل پرداخت.

217. مازندرانى، سيّدموسى

سيّدموسى مازندرانى تهرانى (1324ق، كاظمين ) فرزند سيّدمهدى. در تهران و قم به تحصيل علوم اسلامى روى آورد، آن‏گاه با هجرت به نجف اشرف در حلقه درس مرحوم سيّد حاضر شد.

218. مامقانى، سيّداحمد

سيّداحمد مدرّس مامقانى تهرانى (1326ق). مقدّمات و سطوح و خارج را در نجف اشرف فراگرفت. پس از اتمام تحصيلات، در تهران اقامت گزيد.

219. مامقانى، محيى‏الدّين

شيخ محيى‏الدّين مامقانى (1338ق، نجف) فرزند شيخ عبداللَّه.

220. مجتهدى، سيّدهاشم

سيّدهاشم مجتهدى اردبيلى (م1370ق، نجف) فرزند ميرصالح بن عبدالرّحيم.

221. محقّق، ابوالقاسم

شيخ ابوالقاسم محقّق رازانى بروجردى (1291ق، بروجرد).

222. محقّق، حيدرعلى

حاج شيخ حيدرعلى محقّق (1293ش - 20 مرداد 1379ش، اصفهان) فرزند حسن. يكى از اجازات ايشان از سوى مرحوم سيّد بوده است.

223. محلاّتى، بهاءالدّين (253)

شيخ بهاءالدّين شيرازى محلاّتى )رجب 1314ق، نجف - 3 مرداد 1360ش، شيراز( فرزند شيخ محمّدجعفر. از علماى مجاهد كه در مبارزه عليه استعمار پير انگلستان با دليران دشتستان و تنگستان همكارى داشت. او در جهت وحدت شيعه و سنّى، ملّى شدن صنعت نفت و پيروزى انقلاب اسلامى نيز تلاش‏هايى داشت. پس از نيل به درجه اجتهاد، به شيراز رفت، و ضمن تدريس سطوح عالى، زعامت حوزه علمى آن‏جا را بر عهده گرفت، و به اعزام مبلّغ پرداخت. مدفن او در جوار مرقد علىّ بن حمزه‏عليه السلام است. راه‏نماى حق يكى از آثار او است كه بارها به زيور طبع درآمده است.

224. محلاّتى، ذبيح‏اللَّه

شيخ ذبيح‏اللَّه محلاّتى عسكرى تهرانى. ازجمله آثار قلمى او است:
1. اختران تابناك.
2. رياحين الشّريعه.
3. لطايف‏الحكايات.
4. وقايع الأيّام.

225. محمّدى، ابوالقاسم

شيخ ابوالقاسم محمّدى اسفرنجانى گلپايگانى (1325ق، اسفرنجان ) فرزند ميرزا محمّدمهدى.

226. محولاتى، محمّدجواد

شيخ محمّدجواد محولاتى خراسانى تهرانى (1331ق، مشهد)، فرزند محسن.

227. مددى، سيّدعلى

سيّدعلى مددى (1301ق، سيددان - 1384 ق) فرزند سيّدحسين بن على مدد.

228. مددى، سيّدمحمّد

سيّدمحمّد مددى (1339ق، نجف ) فرزند سيّدعلى بن حسين بن على مدد. پس از تكميل تحصيلات در نجف، مدّت‏ها در مشهد مقدّس به تدريس اشتغال داشت.

229. مدرّس، على

شيخ على مدرّس خراسانى (1319ق، مشهد ) فرزند محمّدحسين.

230. مدرّس، مرتضى

شيخ مرتضى مدرّس خراسانى (1321ق) فرزند محمّدحسين.

پی نوشت ها:

1 . حسينى ميبدى، سيّدناصرسراج‏المعانى، ص170.
2 . نام ناحيه‏اى است در قوچان.
3 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص171.
4 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص171.
5 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص172 - 171.
6 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص172.
7 . نام ناحيه‏اى است در لرستان.
8 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص173 - 172.
9 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص173.
10 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص173.
11 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص174 - 173.
12 . بنگريد به:
تهرانى، آقابزرگ، نقباءالبشر، ج1، ص461؛
حسينى اشكورى، سيّداحمد، تراجم‏الرّجال، ج1، صص90 - 88.
13 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص174.
14 . بنگريد به:
تهرانى، آقابزرگ، نقباءالبشر، ج1، ص18؛
همو، مصفّى المقال، ص10؛
همو، الذّريعه، ج8، ص135؛ ج4، ص368؛ ج6، ص186؛ ج23، ص156؛
آل‏محبوبه، جعفر شيخ باقر، ماضى النّجف، ج3، ص232؛
مهدوى، سيّدمصلح‏الدّين، بيان‏المفاخر، ج2، ص169؛
همو، اعلام اصفهان، 116، ج 1؛
معجم المؤلّفين العراقيين، ج1، ص53؛
امين عاملى، سيّدحسن بن محسن، مستدركات اعيان الشّيعه، ج10، ص12؛
امينى، محمّدهادى، معجم رجال الفكر و الأدب، ج3، ص1068؛
كلباسى، حائرى، محمّد، خاندان كلباسى، صص165 - 164.
15. بنگريد به:
شريف رازى، محمّدتقى، گنجينه دانشمندان، ج2، ص243؛
موسوى اصفهانى، سيّدجعفر، حيات جاودانى، صص275 - 274؛
حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص175 - 174.
16. بنگريد به:
تهرانى، آقابزرگ، نقباءالبشر، ج2، ص583؛
امينى، محمّدهادى، معجم رجال الفكر و الأدب، ص372؛
مهدوى، سيّدمصلح‏الدّين، مزارات اصفهان، ص71.
17 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص175.
18 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص175.
19 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص176.
20 . بنگريد به:
كوهستانى، عبدالكريم، بر قلّه پارسايى، ص20؛
موسوى اصفهانى، سيّدجعفر، حيات جاودانى، صص263 - 259؛
حسينى ميبدى، سيّدناصر،سراج‏المعانى، ص176.
21 . نام ناحيه‏اى است در مازندران.
22 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص177.
23 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص177.
24 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص178 - 177.
25 . بنگريد به:
حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص178؛
قرقانى، مهدى، زندگانى حكيم جهان‏گيرخان قشقايى، صص164 - 163.
26 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص134.
27 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص178.
28 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص179.
29 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص179.
30 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص114 - 113.
31 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص180.
32 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص180.
33 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص181 - 180.
34 . بنگريد به:
شريف رازى، محمّدتقى، گنجينه دانشمندان، ج2، ص248؛
موسوى اصفهانى، سيّدجعفر، حيات جاودانى، صص258 - 256؛
حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص181؛
مجلّه حوزه، شماره 55.
35 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص182 - 181.
36 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص182.
37 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص182.
38 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص184.
39 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص183.
40 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص184.
41 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص185 - 184.
42 . مجلّه حوزه، آذر و دى 1371ش، شماره 53، ص43.
43 . مهدوى، سيّدمصلح‏الدّين، مزارات اصفهان، ص312.
44 . بنگريد به:
گروه پژوهشگران، مردى بزرگ از خطّه فارس؛
رجبى، محمّدحسن، علماى مجاهد، صص446 - 443؛
حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص185.
45 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص185.
46 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص186.
47 . نام ناحيه‏اى است در گلپايگان.
48 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص186.
49 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص187 - 186.
50 . ناحيه‏اى است در قائنات.
51 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص187.
52 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص188.
53. حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص189.

نویسنده : محمد رضا زادهوش

حلقه بزرگ درسی سید ابوالحسن اصفهانی

قسمت سوم

76. خادمى، سيّدحسين

سيّدحسين خادمى اصفهانى (1319ق، اصفهان - 1405ق، اصفهان). از پيش‏گامان نهضت اسلامى در اصفهان. رييس حوزه علمى اصفهان و صاحب حوزه درسى مفصّل در مدرسه صدر بازار. مدفون در رواق دارالسّلام حرم رضوى در مشهد مقدّس.

77. خلخالى، سيّدآقا

سيّدآقا موسوى نجفى خلخالى تهرانى (1324ق، نجف) فرزند آقاسيّدمحمّد. آثار گران‏قدرى در زمينه فقه و اصول از خويش به يادگار نهاده است:
1. شرح عروةالوثقى.
2. تقريرات در اصول.
3. رسالةٌ فى الولاية.

78. خوانسارى، ابوالفضل

شيخ ابوالفضل خوانسارى بيدآبادى (ذى‏حجّه 1334ق، اصفهان -يك‏شنبه 26 رجب 1422ق) فرزند ملاّاحمد بن شيخ محمّدحسين. وى در اصفهان نزد سيّد احمد مقدّس، شيخ هبةاللّه هرندى، ميرزا على‏آقا شيرازى، شيخ محمّدحسن عالم نجف‏آبادى و شيخ احمد فيّاض به تحصيل پرداخت. سپس به نجف اشرف عزيمت كرد، و سطوح عالى را از محضر آيت‏اللَّه العظمى خويى و ميرزا محمّدباقر زنجانى بهره جست. آن‏گاه در درس خارج آيات عظام، آقا سيّدابوالحسن اصفهانى، آقا ضياءالدّين عراقى، سيّدابوالقاسم خويى، شيخ محمّدحسين كمپانى، سيّدجمال‏الدّين گلپايگانى، سيّدعبدالهادى شيرازى، سيّدمحسن حكيم، سيّدمحمود شاهرودى، شيخ موسى خوانسارى و شيخ محمّد كاظمينى حاضر شد. شرح منظومه و شوارق را نزد شيخ صدرا بادكوبه‏اى فراگرفت، و از محضر ميرزا على آقا قاضى تبريزى نيز بهره برد.
ايشان در بيست و پنج سالگى از مرحوم سيّد و عراقى اجازه اجتهاد، و از شيخ آقا بزرگ تهرانى اجازه روايت دريافت كرد. وى در اثر ابتلا به عارضه ريوى، در قم اقامت گزيد، و در آن‏جا ضمن استفاده از محضر درس آيت‏اللَّه بروجردى، به تدريس خارج فقه و شرح منظومه پرداخت. وى در مبارزات سياسى عليه رژيم شاهنشاهى نيز شركت داشت، و پس از پيروزى انقلاب اسلامى به فرمان امام خمينى‏قدس سره به امامت جمعه شهر اراك منصوب شد. پيكر ايشان پس از وفات در مسجد بالاسر حضرت معصومه )س( به خاك سپرده شد. آثار ايشان عبارت‏اند از:
1. يك دوره كوتاه «اصول».
2. رساله توضيح‏المسائل كه چاپ شده است.
3. الجوهر النّضيد فى شرح فروع التّقليد.
4. حاشيه عروةالوثقى.
5. حاشيه كفايةالأصول.
6. حاشيه مكاسب.
7. الحكم الظّاهرى و الواقعى.
8. رساله در «طهارة و صلاة».
9. قاعدة الفراغ و التّجاوز.
10. كتابى در جمع احاديث مربوط به مواعظ و فضل و مصائب اهل بيت‏عليهم السّلام.

79. خويى، سيّدعلى‏اصغر

سيّدعلى‏اصغر حسينى صادقى خويى تهرانى (1312ق، خوى) فرزند سيّدمجتبى بن سيّدصادق.

80. خوانسارى، سيّدابوالقاسم

سيّدابوالقاسم خوانسارى (1308ق، خوانسار) فرزند سيّدمحمود بن ابوالقاسم جعفر بن محمّدمهدى. علاوه بر فقه، در رياض و جبر نيز يد طولايى داشته است.

81. دامغانى، محمّدكاظم

شيخ محمّدكاظم مهدوى دامغانى (1316ق، شمس‏آباد ) فرزند آخوند ملاّعلى‏اكبر. او از محضر مرحوم سيّد به دريافت تصديق اجتهاد مطلق نائل آمد.

82. دامغانى، نعمت‏اللَّه

شيخ نعمت‏اللَّه دامغانى نجفى (1291ق، دامغان - 1361ق). از شاگردان و خواص مرحوم سيّد بوده است.

83. دزفولى، سيّداسداللَّه

سيّداسداللَّه دزفولى فرزند سيّدمحمّدعلى فيض.

84. دزفولى، محمّدعلى

شيخ محمّد دزفولى فرزند عبدالحسين. مورد توجّه اهالى خوزستان، دزفول و شوشتر بوده است.

85. دستغيب، سيّدعبدالحسين

سيّدعبدالحسين دستغيب شيرازى (1328ق ) فرزند سيّدمحمّدتقى بن هدايت‏اللَّه. از استادان اخلاق، امام جمعه شيراز و دومين شهيد محراب.

86. دشتى، احمد

شيخ احمد دشتى نجفى فرزند آخوند ملاّحسن.

87. دولت‏آبادى، ابوالقاسم

حاج شيخ ابوالقاسم دولت‏آبادى اصفهانى (1298ق، دولت‏آباد- ذى‏حجّه 1366ق، اصفهان) فرزند عبّاس. در اصفهان نزد آقا سيّدابوالقاسم دهكردى، ميرزا احمد مدرّس، آقا سيّدمحمّدباقر درچه‏اى، ميرمحمّدصادق خاتون‏آبادى و آخوند ملاّعبدالكريم گزى تلمّذ كرد. آن‏گاه به نجف اشرف رفت، و نزد ميرزا محمّدحسين نايينى، ميرزا فتح‏اللَّه شريعت اصفهانى و آخوند ملاّمحمّدكاظم خراسانى به تكميل تحصيلات خويش پرداخت. او از استادان خويش و نيز آقا سيّدابوالحسن اصفهانى اجازه روايت و اجتهاد دريافت كرد. آن‏گاه به اصفهان بازگشت، و در مدرسه نيم‏آور به تدريس پرداخت. مدفن او در امام‏زاده شاه‏زاده محمود دولت‏آباد است. رسائلى در فقه و اصول دارد، و حاشيه‏اى بر ذخيرة المعاد آيت‏اللَّه اصفهانى نوشته كه به چاپ رسيده است.

88. دهاقانى، محمّدحسين

شيخ محمّدحسين دهاقانى نجفى متولّد دهاقان .

89. دينورى، كاظم

شيخ كاظم‏آقا دينورى قراچه‏داغى تبريزى فرزند احمد بن محمّد مجتهد از نسل ملاّمحمّد دينورى كه در شمار اصحاب امام رضاعليه السّلام بوده است.

90. رجايى، سيّدمحمّدباقر

سيّدمحمّدباقر موسوى رجايى اصفهانى (1319ق، اصفهان) فرزند سيّدمحمود.

91. روحانى، ابوالقاسم

سيّدابوالقاسم حسينى روحانى قمى فرزند سيّدصادق.

92. روحانى، احمد

سيّداحمد حسينى روحانى قمى فرزند سيّدصادق.

93. روحانى، سيّدمحمود

سيّدمحمود حسينى روحانى (1307ق، قم ) فرزند سيّدصادق.

94. روضاتى، سيّدمحمّدهاشم

سيّدمحمّدهاشم روضاتى (1319ق، اصفهان-1356ق، كوفه) فرزند آقاسيّدجلال‏الدّين بن محمّدمسيح بن محمّدباقر (صاحب روضات‏الجنّات). حلقه اتّصال حوزه علمى اصفهان با حوزه نجف اشرف كه متأسّفانه در ميان‏سالى در شطّ كوفه غرق شد. حواشى زيادى از او در كتابخانه فرزندش آيت‏اللَّه سيّدمحمّدعلى روضاتى موجود است.

95. رييسى، محمّدتقى

شيخ محمّدتقى رييسى قوچانى (1312ق، قوچان) فرزند حسين. در قوچان به تحصيل علوم روى آورد، سپس به نجف اشرف هجرت كرد و خوشه‏چين محضر مرحوم سيّد شد. پس از تكميل تحصيلات به مشهد مقدّس آمد، و به تدريس در حوزه علميه اين شهر مشغول شد.

96. زابلى، سيّدرضا

سيّدرضا امين‏الرّعايايى زابلى كرجى (1322ق، زابل) فرزند محمّد. علاوه بر فقه و اصول، در تهذيب نفس و كسب مقامات عرفانى هم كوشيده است.

97. زايردهامى، عبدالمحمّد

شيخ عبدالمحمّد زايردهامى (م1357ق) فرزند حسن. از آثار قلمى او بايد به كراسات در فقه و اصول اشاره داشت.

98. زاهدى، عبّاس‏على (112)

شيخ عبّاس‏على زاهدى (م1362ق) فرزند ملاّعلى قاضى.

99. زنجانى، على

شيخ على شمس حائرى زنجانى. در زنجان و قم به تحصيل علوم روى آورد، سپس با هجرت به نجف اشرف در درس مرحوم سيّد شركت جست.

100. سامت، عبدالرّحيم

شيخ عبدالرّحيم سامت قزوينى (1321ق، قزوين) فرزند حسن. در قزوين و قم به تحصيل مقدّمات و سطوح پرداخت. سپس به نجف اشرف هجرت كرد، و در درس مرحوم سيّد شركت كرد.

101. سبزوارى، حسين

شيخ حسين فقيه سبزوارى (1309ق، سامرّا) فرزند موسى.

102. سبزوارى، سيّدعبدالأعلى

سيّدعبدالأعلى سبزوارى (1328ق، سبزوار) فرزند سيّدعلى‏رضا. در سبزوار و مشهد به فراگيرى علوم روى آورد. آن‏گاه به نجف اشرف هجرت كرد، و از محضر مرحوم سيّد بهره جست، سپس به تفسير قرآن كريم و تدريس خارج فقه و اصول پرداخت. از آثار قلمى او است:
1. حاشيه بر وسيلةالنّجاة مرحوم سيّد.
2. لباب المعارف.
3. افاضةالبارى فى ما ألّفه الحكيم السّبزوارى.

103. سبزوارى، عبدالحكيم

شيخ عبدالحكيم سبزوارى. شاگرد ميرزا ابوالحسن جلوه در فلسفه و شاگرد آقاسيّدابوالحسن اصفهانى در فقه و اصول.

104. سجّادى، سيّديحيى

سيّديحيى سجّادى تهرانى ( م1370ق) فرزند سيّدمحمّدباقر صدرالعلماء. مدّت كوتاهى از محضر مرحوم سيّد كسب فيض كرده است.

105. سرابى، عبداللَّه

شيخ عبداللَّه سرابى فرزند ميرزا على‏اكبر مجتهد. وى پس از تحصيل مقدّمات در تبريز به قم رفت، واز آن‏جا به نجف اشرف هجرت كرد تا در درس مرحوم سيّد شركت كند.

106. سرابى، سيّدعلى

سيّدعلى سرابى فرزند ميرزاآقاسيّدمحمّدحسين.

107. سلطانى، سيّدمحمّدباقر

سيّدمحمّدباقر طباطبايى سلطانى بروجردى قمى (1332ق، بروجرد) فرزند سيّدعلى‏اصغر سلطان‏العلماء بن آقا مهدى. در بروجرد به تحصيلات مقدّماتى روى آورد، آن‏گاه به حوزه قم رفت، و از آن‏جا براى تكميل تحصيلات به نجف اشرف هجرت كرد و در درس مرحوم سيّد شركت جست.

108. سيادتى، سيّدحسن

سيّدحسن سيادتى سبزوارى (1299ق، ايزى 23 - رمضان 1385ق، سبزوار). از اقدامات او تأسيس حسينيه در سبزوار است؛ هم‏چنين مدّت‏ها اداره حوزه علميّه سبزوار را برعهده داشت. وى شانزده سال در حوزه علمى نجف به تحصيل اشتغال داشت، و سرانجام در ماه رمضان 1353ق به دريافت اجازه اجتهاد و روايت از مرحوم سيّد نائل شد. از آثار قلمى او است:
1. وسيلة الوصول إلى حقايق الأصول، تقريرات درس خارج اصول مرحوم سيّد.
2. خلل صلاة، تقريرات درس مرحوم سيّد.

109. شاه‏چراغى، سيّدمحمّدحسين

سيّدمحمّدحسين شاه‏چراغى شيرازى (1320ق، شيراز). در شيراز به تحصيل مقدّمات پرداخت، سپس تحصيلات خود را در قم پى گرفت، و از آن‏جا به نجف اشرف رفت، و در حلقه درس مرحوم سيّد حاضر شد.

110. شاه‏رودى، سيّدجعفر

سيّدجعفر شاه‏رودى تهرانى. پس از تحصيل مقدّمات در شاه‏رود به قم رفت. سپس عازم نجف اشرف شد، و در محضر مرحوم سيّد به علم‏آموزى پرداخت.

111. شاه‏رودى، سيّدحسين

سيّدحسين موسوى شاه‏رودى. وى ازجمله فعالان سياسى و همراهان امام خمينى‏قدس سره براى برقرارى حكومت اسلامى در ايران به شمار مى‏رود.

112. شاه‏رودى، سيّدحسين

سيّدحسين حسينى شاه‏رودى (م1373ق) فرزند سيّداسماعيل. در شاه‏رود، مشهد و قم به تحصيل علوم اسلامى روى آورد، سپس به نجف اشرف هجرت كرد، و در حلقه درس مرحوم سيّد شركت جست.

113. شاه‏رودى، سيّدمحمود

سيّدمحمود حسينى شاه‏رودى (1301ق، روستاى آقاعبداللَّه (1394ق) فرزند سيّدعلى. در شاگردى وى نزد سيّد، تشكيك كرده‏اند. ازجمله آثار قلمى او حاشيه بر وسيلةالنّجاة مرحوم سيّد است كه در نجف و قم انتشار يافته است.

114. شاه‏عبدالعظيمى، سيّدمحمّدباقر

سيّدمحمّدباقر حسينى شاه‏عبدالعظيمى (1286ق، نجف) فرزند سيّدمحمّدعلىّ بن ميرزامحمّد. از خواص شاگردان مرحوم سيّد به شمار مى‏رفته است.

115. شبّر، سيّدقاسم

شهيد سيّدقاسم شبّر (1319ق، نجف) فرزند سيّدمحمّد و از احفاد علاّمه سيّدعبداللَّه شبّر. چهل سال نمايندگى مرحوم سيّد را در شهر نعمانيه بر عهده داشت. در نود و سه سالگى به دست ايادى حزب بعثى عراق به شهادت رسيد.

پي نوشتها :

1. بنگريد به:
حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص128؛
كتابى، سيّدمحمّدباقر، رجال اصفهان، ج1، صص528 - 527 ، 237 ، 121.
2 . بنگريد به:
شريف رازى، محمّدتقى، گنجينه دانشمندان، ج4، ص441؛
گروه نويسندگان، موسوعة مؤلّفى الاماميّة، ج1، ص97؛
حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص129 - 128.
3. بنگريد به:
امينى، محمّدهادى، معجم رجال الفكر و الأدب، ص35؛
شريف رازى، محمّدتقى، گنجينه دانشمندان، ج2، صص75 - 74؛
مهدوى، سيّدمصلح‏الدّين، اعلام اصفهان، ج1، صص318 - 317.
4 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص129.
5 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص129.
6 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص130.
7 . نام ناحيه‏اى است در دامغان.
8 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص130.
9 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص131 - 130.
10 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص131.
11 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص132 - 131.
12 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص132.
13 . بنگريد به:
مهدوى، سيّدمصلح‏الدّين، دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج1، صص207 - 206؛
همو، مزارات اصفهان، صص269 - 268؛
همو، اعلام اصفهان، ج1، ص340.
14 . نام ناحيه‏اى است در اصفهان.
15 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص133 - 132.
16 . نام ناحيه‏اى است در اصفهان.
17 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص133.
18 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص134.
19 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص135.
20 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص135.
21 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص136.
22 . بنگريد به:
حرزالدّين نجفى، محمّدحسين، معارف الرّجال، ج3، ص264؛
حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص136.
23 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص133.
24 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص137.
25 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص137 - 136.
26 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص138 - 137.
27 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص138.
28 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص138.
29 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص139.
30 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص226 - 225 ، 139.
31 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص140.
32 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص140.
33 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص141 - 140.
34 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص141.
35 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص142.
36. بنگريد به:
شريف رازى، محمّدتقى، گنجينه دانشمندان، ج5، ص315؛
موسوى اصفهانى، سيّدجعفر، حيات جاودانى، صص253 - 250؛
حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص142.
37. نام ناحيه‏اى است در سبزوار.
38 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص143.
39 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص143.
40 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص144 - 143.
41 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص144.
42 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص227، 145 - 144.
43 . نام ناحيه‏اى است در شاه‏رود.
44 . موسوى اصفهانى، سيّدجعفر، حيات جاودانى، ص290.
45. حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص145.
46. حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص146 - 145.

نویسنده : محمد رضا زادهوش

حلقه بزرگ درسیسید ابوالحسن اصفهانی

قسمت هفتم

231. مدرّس، محمّدباقر

شيخ محمّدباقر مدرّس زنجانى مشهور به محقّق زنجانى (1312ق، زنجان).

232. مدرّس، محمّدعلى

شيخ محمّدعلى مدرّس افغانى (1312ق، خاربيد ). از ندرّسان بنام زبان و ادبيات عرب. آثار ماندگارى در زمينه ادبيات از خويشتن به يادگار نهاده كه بسيار مورد توجّه و استفاده طلاّب است.

233. مدرّس، محمّدعلى

شيخ محمّدعلى مدرّس كرمانشاهى (م1365ق، كرمانشاه). از محقّقان دانش رجال و زهّاد مشهور.

234. مدرّسى، سيّدعلى‏رضا

سيّدعلى‏رضا مدرّسى يزدى (1323ق). پس از تحصيل مقدّمات در زادگاهش به قم رفت، آن‏گاه براى شركت در درس مرحوم سيّد به نجف اشرف هجرت كرد.

235. مدرّسى، سيّديحيى

سيّديحيى مدرّسى يزدى (1321ق، يزد - صفر 1383ق، كرند) فرزند سيّدعلى‏اصغر. در مقبره شيخان قم به خاك سپرده شد. از آثار او است:
1. تقريرات ابحاث العراقى.
2. تقريرات ابحاث النّايينى.

236. مدنى، اسداللَّه

شيخ اسداللَّه مدنى دهخوارقانى آذرشهرى (1292ش، آذرشهر - جمعه 20 شهريور 1360ش، تبريز). فرزند آقاميرعلى. پس از تحصيل مقدّمات در تبريز، عازم حوزه علمى قم شد. آن‏گاه در نجف اشرف اقامت گزيد، و از محضر مرحوم سيّد بهره جست. به توصيه پزشكان نجف را ترك كرد، و در همدان به تدريس دروس حوزوى و اقدامات عام ‏المنفعه همچون ساخت مسجد، تأسيس قرض‏الحسنه و درمانگاه پرداخت.
پس از مدّتى به فرمان امام خمينى‏قدس سره رياست حوزه علميه خرّم‏آباد را برعهده گرفت. ساواك او را به ممسنى، گنبد كاووس، بندر كنگان و مهاباد تبعيد كرد. او پس از پيروزى انقلاب اسلامى به عنوان امام جمعه تبريز منصوب شد، و سرانجام در محراب نماز جمعه، به شهادت رسيد، و در حرم حضرت معصومه (سلام الله علیها) به خاك رفت.
مرتضوى، سيّدابوالحسن
حاج سيّدابوالحسن مرتضوى كرونى اصفهانى (1320ق، كرون - جمعه 28 ذى‏قعده 1402ق) فرزند سيّدمحمّدكاظم. تحصيلات خود را نزد پدرش آغاز كرد، سپس به اصفهان آمد، و نزد شيخ احمد بيدآبادى، شيخ محمّدعلى فتحى دزفولى، ميرمحمّدصادق مدرّس خاتون‏آبادى، شيخ على مدرّس يزدى، شيخ محمّد حكيم خراسانى، ميرزا ابوالهدى كلباسى، شيخ محمّدرضا نجفى، آقا سيّدعلى نجف‏آبادى به تحصيل پرداخت، و از علمايى همچون ملاّمحمّدحسين فشاركى، شيخ محمّدرضا نجفى و سيّدمحمّد نجف‏آبادى اجازه دريافت كرد.
اين اجازات را علماى قم و نجف، همچون آقا سيّدابوالحسن اصفهانى، آقا ضياءالدّين عراقى، شيخ عبدالكريم حائرى يزدى مورد تأييد قرار دادند. ايشان در جفر و اعداد و علوم غريبه نيز استاد بود. مدفن وى در يكى از اتاق‏هاى مزار علىّ بن جعفرعليه السلام در قم است. از ؟آثار او تصحيح و تحقيق تفسير منهج الصادقين است.

237. مرتضوى، احمد

شيخ احمد مرتضوى بجنوردى. از علماى بنام بجنورد.

238. مرتضوى، سيّدموسى

سيّدموسى مرتضوى خلخالى اردبيلى فرزند سيّدمرتضى.

239. مرعشى، سيّدمرتضى

سيّدمرتضى مرعشى نجفى تبريزى (1330ق، نجف) فرزند سيّدمحمود. برادر مرجع كبير تشيّع آيت‏اللَّه العظمى سيّدشهاب‏الدّين مرعشى.

240. مروّج، سيّدمحمّدجعفر

سيّدمحمّدجعفر مروّج (1328ق، شوشتر) فرزند سيّدمحمّدعلى.

241. مستنبط، سيّداحمد

سيّداحمد مستنبط موسوى ساوجى تبريزى (1325ق ) فرزند سيّدرضى.

242. مستنبط، سيّدنصراللَّه

سيّدنصراللَّه مستنبط موسوى ساوجى تبريزى فرزند سيّدرضى و داماد آيت‏اللَّه خويى. ازجمله آثار او است:
1. اجتهاد و تقليد.
2. قاعده تجاوز و فراغ.
3. رساله در من ادرك.
4. لباس مشكوك.

243. مشكاة، على

شيخ على مشكاة خوزانى (1319ق، خوزان 23 - خرداد 1369ش) فرزند زين‏العابدين. وى هفت سال در نجف به تحصيل اشتغال داشت، و سرانجام موفّق به دريافت اجازه اجتهاد و روايت از مرحوم سيّد شد. امام جماعت مسجد مريم بيگم در اصفهان. ابوالزّوجه شهيد سيّدابوالحسن شمس‏آبادى، مدفن او نيز در كنار داماد شهيدش واقع شده است. از آثار فقهى او است:
1. تقريرات درس مرحوم سيّد.
2. حاشيه كفايه.

244. مشكور، حسين

شيخ حسين مشكور حولاوى نجفى (1313ق، نجف ) فرزند شيخ مشكور. از آثار فقهى او است:
1. كتاب الصّوم.
2. زكات.
3. نكاح.

245. مظاهرى، مرتضى

شيخ مرتضى مظاهرى نجفى اصفهانى (1316ق) فرزند ، و ابوالزّوجه آيت‏اللَّه العظمى شيخ حسين مظاهرى. پس از تحصيل در اصفهان، در سال 1340ق راهى نجف اشرف شد، و در درس مرحوم سيّد شركت جست.

246. مظفّر، محمّدرضا

شيخ محمّدرضا مظفّر (1964 - 1904م) صاحب آثار قلمى مشهور و فراوان كه مجال ذكر آن‏ها نيست.

247. معلّم تهرانى، غلام‏رضا

شيخ غلام‏رضا معلّم خوانسارى تهرانى فرزند احمد. ازجمله آثار او مصباح الوارثين در تهران به چاپ رسيده است. مرحوم سيّد در ابتداى آن، مرقوم فرموده كه اين رساله در احكام ارث، و مطابق فتواى ايشان است.

248. مفيدى، يحيى

شيخ يحيى مفيدى قزوينى. پس از تحصيل مقدّمات در قزوين، به حوزه قم رفت. پس از مدّتى از آن‏جا عازم نجف اشرف شد، و در درس مرحوم سيّد شركت جست.

249. مقدّس، ابوالحسن

شيخ ابوالحسن مقدّس شيرازى (1335ق ).

250. مقدّس، محمّد

سيّدمحمّد مقدّس حسينى ساوجى اصفهانى (1304ق، اصفهان - 11 ربيع‏الأوّل 1378ق)، فرزند سيّدعبدالحسين بن حسن بن ابراهيم. پس از تحصيل مقدّمات و سطوح در اصفهان به نجف اشرف مهاجرت كرد، و از محضر مرحوم سيّد بهره جست. سپس به اصفهان بازگشت و به خدمات دينى مشغول شد تا اين‏كه آيت‏اللَّه بروجردى از او خواست تا به قم برود. مدفن او در تكيه حاج آقامقدّس در تخت فولاد اصفهان است. كتابخانه كم‏نظير او به كتابخانه مسجد اعظم قم ملحق شد. آثار قلمى او عبارت‏اند از:
1. كتاب الأوائل، به تصحيح آيت‏اللَّه سيّدمحمّدعلى روضاتى، چاپ اوّل 1381ق / 1340ش، اصفهان: نشر نفائس مخطوطوطات؛ چاپ دوم تابستان 1383ش.
2. كتاب الأواخر.
3. تقريرات فقهى.
4. تقريرات اصولى.
5. رساله درباره اوّل ما خلق اللَّه.
6. رساله درباره آدم‏عليه السلام.
7. شرح حال لقمان و مواعظ او.

251. ملاّى بيرجندى، محمّدحسين

شيخ محمّدحسين آيتى بيرجندى مشهور به ملاّى بيرجندى (1310ق). علاوه بر فقه و اصول، در شعر فارسى نيز دستى داشت، و از طبعى لطيف و روان برخوردار بود. مثنوى مقام‏الأبرار او در پنج دفتر به سبك مثنوى مولوى رومى است از اين خاطر او را مولوى ثانى لقب داده‏اند.

252. ملايرى، سيّدابوالقاسم

سيّدابوالقاسم رئوف موسوى ملايرى (1314ق، كربلا ) فرزند سيّدعبداللَّه.

253. ملايرى، سيّدمحمّد

سيّدمحمّد موسوى ملايرى (1336ق، ملاير).

254. ملكى، سيّدعبّاس

سيّدعبّاس موسوى ملكى طسوجى. پس از تحصيلات در محضر مرحوم سيّد، به قم رفت، و از آيت‏اللَّه مرعشى بهره جست.

255. موسوى، سيّدابراهيم

سيّدابراهيم موسوى تبريزى دروازه‏اى (1313ق، تبريز - 1381ق، تهران) فرزند مهدى. مدفن او در قم است. از آثار او است:
1. تحفة الأخيار فى علائم آخر الأعصار.
2. تعليقةٌ على الرّسائل.
3. تعليقةٌ على المكاسب.
4. التّفسير الوجيز.
5. حاشيه بر لمعه.
6. رسالةٌ فى الصّلاة.

256. موسوى، سيّدعبداللَّه

سيّدعبداللَّه موسوى سبزوارى مشهور به برهان. در سبزوار و قم به تحصيل علوم اسلامى روى آورد، آن‏گاه با هجرت به نجف اشرف، از محضر مرحوم سيّد بهره جست.

257. موسوى، سيّدمحمّد

سيّدمحمّد موسوى اردبيلى خلخالى فرزند سيّدزين‏العابدين. از روى احترام، در حلقه درس مرحوم سيّد شركت مى‏كرده است.

258. مولانا، سيّدعلى

سيّدعلى مولاناى تبريزى (1320ق، نجف) فرزند آقاسيّدمحمّد.

259. مهدوى، محمّدرضا

ميرزا محمّدرضا مهدوى قمشه‏اى (1320ق، شهرضا - 17 مهر 1341ش / 1388ق) فرزند محمّدمهدى. او در جوار امام‏زاده شهرضا به خاك رفته است.

260. مهدوى، مهدى

شيخ مهدى مهدوى سعيدى لاهيجى (1317ق، لاهيجان ) فرزند حسين بن مهدى.

پي نوشتها :

1 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص188.
2 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص189 - 188.
3 . نام ناحيه‏اى است در غزنين.
4 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص190 - 189.
5 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص190.
6 . بنگريد به:
حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص191 - 190؛
حسينى اشكورى، سيّداحمد، تراجم الرّجال، ج1، صص868 - 867، ش1627.
7 . بنگريد به:
عبّاس‏زاده، سعيد، شهيد مدنى، جلوه اخلاص؛
حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص187؛
جوانشير، كريم، نامداران راحل، صص321 - 307؛
رجبى، محمّدحسن، علماى مجاهد، صص461 - 460.
8 . مهدوى، سيّدمصلح‏الدّين، اعلام اصفهان، ج1، ص259.
9 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص191.
10 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص191.
11 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص192 - 191.
12 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص192.
13 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص193 - 192.
14 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص193.
15 . بنگريد به:
مجلّه حوزه، شماره 31؛
شريف رازى، محمّدتقى، گنجينه دانشمندان، ج7، ص353؛
موسوى اصفهانى، سيّدجعفر، حيات جاودانى، صص273 - 271؛
حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص193؛
كتابى، سيّدمحمّدباقر، رجال اصفهان، ج1، ص526؛
صرامى فروشانى، رسول، سده در گذر زمان، ص433.
16 . نام ناحيه‏اى است در خمينى‏شهر از توابع اصفهان.
17 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص194.
18 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص195 - 194.
19. حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص194.
20. حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص196 - 195.
21 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص196.
22 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص196.
23 . بنگريد به:
مهدوى، سيّدمصلح‏الدّين، سيرى در تاريخ تخت فولاد اصفهان، صص202 - 200؛
كتابى، سيّدمحمّدباقر، رجال اصفهان، ج1، صص228 - 227؛
قرقانى، مهدى، زندگانى حكيم جهان‏گيرخان قشقايى، صص179 - 178.
24 . براى معرّفى تفصيلى آن بنگريد به: زادهوش، محمّدرضا، »كتاب الأوائل«، كتاب ماه )دين(، سال هفتم، شماره 82، مرداد 1383ش، صص25 - 22.
25 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص197 - 196.
26. حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص197.
27. حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص198 - 197.
28 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص198.
29 . بنگريد به:
شريف رازى، محمّدتقى، گنجينه دانشمندان، ج6، صص53 - 52؛
گروه نويسندگان، موسوعة مؤلّفى الاماميّة، ج1، ص421؛
مجلّه تاريخ و فرهنگ معاصر، شماره 3 و 4، صص276 - 267؛
امين عاملى، سيّدحسن بن محسن، مستدركات اعيان الشّيعه، ج5، ص63.
30 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص198.
31 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص199 - 198.
32 . حسينى ميبدى، سيدناصر، سراج‏المعانى، ص199.
33 . بنگريد به:
مهدوى، سيّدمصلح‏الدّين، دانشمندان و بزرگان اصفهان، ص335؛
شريف رازى، محمّدتقى، گنجينه دانشمندان، ج4، ص255؛
قرقانى، محمّدرضا، زندگانى حكيم جهان‏گيرخان قشقايى، صص185 - 184؛
جمالى، مسيح‏اللَّه، تاريخ شهرضا، صص114،82.
34. حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص200 - 199 ،180 - 179.

نویسنده : محمد رضا زادهوش

حلقه ی بزرگ درسیسید ابوالحسن اصفهانی

قسمت دوم

36. ايروانى، يوسف شيخ يوسف ايروانى نجفى (1329ق ) فرزند ميرزاعلى آقا بن عبدالحسين.s

37. بادكوبه‏اى، صدرا

شيخ صدرا بادكوبه‏اى (1316ق ) فرزند مولى ميرزا آقا. صاحب آثار جامع در زمينه علوم اسلامى.

38. بادكوبه‏اى، آقاسيّد

حاج آقاسيّدمير بادكوبه‏اى (م1359ق) فرزند تهماسب ميرزا، از فضلاى حوزه علمى نجف اشرف، شاگرد و داماد مرحوم سيّد. در سنين جوانى، دار فانى را وداع گفت، و در جوار امير مؤمنان على‏عليه السلام به خاك سپرده شد.

39. بجنوردى، سيّدحسن

سيّدحسن موسوى بجنوردى (1316ق، بجنورد - 20 جمادى الثّانى 1395ق، نجف) فرزند سيّدآقابزرگ. او با نواده دخترى مرحوم سيّد ازدواج كرد، و پس از درگذشت استاد، به تدريس خارج فقه و اصول پرداخت. وى در مقبره مرحوم سيّد به خاك سپرده شد. از آثار قلمى او است:
1. حاشيه بر وسيلةالنّجاة مرحوم سيّد.
2. القواعد الفقهيه، 7ج.
3. منتهى الأصول، 2ج.
4. رساله توضيح المسائل با عنوان ذخيرةالعباد ليوم المعاد، چاپ نجف، 1375ق.
5. رضاع.
6. اجتماع امر و نهى.
7. حاشيه بر عروه.

40. بحرالعلوم، سيّدحسن

سيّدحسن بحرالعلوم رشتى (1314ق، رشت) فرزند سيّد حسين بن عبدالباقى. مانند پدر و برادر شهيدش در امور سياسى نيز دخالت داشته است.

41. بحرالعلوم، سيّدمحمّدتقى

سيّدمحمّدتقى بحرالعلوم نجفى (1318ق) فرزند سيّد حسين بن ابراهيم. ازجمله آثار او بايد به تقريرات درس استادش ميرزاى نايينى نام برد.

42. بحرانى، ابراهيم

ابراهيم مبارك بحرانى (1326ق - 1399ق). فرزند ناصر. ازجمله آثار فقهى وى مى‏توان به اين موارد اشاره داشت:
1. اسئلة و الأجوبة.
2. الدّليل الواضح.
3. الشّهادة بالولاية فى الأذان.
4. عمودالدّين.
5. المختصر فى هداية البشر.
6. منارالهدى.

43. بروجردى، على‏محمّد

شيخ على‏محمّد نجفى بروجردى (1312ق، بروجرد).

44. بروجردى، محمّدتقى

شيخ محمّدتقى بروجردى تهرانى. بسيار مورد توجّه آيات بروجردى و سيّدابوالقاسم كاشانى بود. پس از رحلت مرحوم سيّد به تهران رفت، خاك‏جاى او در قم است. از آثار قلمى او نهايةالأفكار است.

45. بروجردى، سيّدمحمّدرضا

سيّدمحمّدرضا موسوى بروجردى فرزند سيّدفخرالدّين. در مسجد گوهرشاد، اقامه جماعت مى‏كرد.

46. بندپى، محمّد

شيخ محمّد بندپى نجفى مازندرانى فرزند حسين.

47. بنى‏صدر، سيّدنصراللَّه

سيّدنصراللَّه بنى‏صدر همدانى (م1391ق) فرزند صدرالعلما. در همدان و تهران به تحصيل علوم پرداخت، و آن‏گاه به نجف اشرف هجرت كرد، و در درس مرحوم سيّد شركت جست.

48. بهبهانى، سيّدمحمود

سيّدمحمود بهبهانى گرگانى (1315ق، جلين‏ده ). در گرگان، شاه‏رود، دامغان و مشهد مقدّس به تحصيل علوم پرداخت، و آن‏گاه به نجف اشرف هجرت كرد، و به حلقه درس مرحوم سيّد پيوست.

49. بهجت، محمّدتقى

شيخ محمّدتقى بهجت غروى رشتى فومنى (1332ق، فومن) فرزند كربلايى محمود. از مراجع معظّم تقليد، عرفاى نامى و مدرّسان برجسته حوزه علميه قم. درس خارج ايشان بيشتر از چهل سال است كه تعطيل نشده. كتاب‏هاى فراوانى درباره زندگى و انديشه‏هاى ايشان به نگارش درآمده است. از آثار قلمى او است:
حاشيه بر مكاسب.
1. كتاب الطّهاره.
2. كتاب الصّلاة.
3. توضيح المسائل.
4. يك دوره خارج اصول.
5. حاشيه بر وسيلةالنّجاة مرحوم سيّد.
50. پايين خيابانى، محمّدحسين
شيخ محمّدحسين پايين خيابانى خراسانى تهرانى. در مشهد به تحصيل علوم روى آورد، سپس به نجف اشرف هجرت كرد، و به تكميل تحصيلاتش پرداخت، و ازجمله در درس مرحوم سيّد شركت جست.

51. تبريزى، راضى

شيخ راضى تبريزى نجفى (1315ق، نجف) فرزند محمّدحسين بن محمّدرضا بن على. در تبريز و قم به تحصيل علوم پرداخت، آن‏گاه به نجف اشرف رفت، و پنج سال از محضر مرحوم سيّد سود جست.

52. تبريزى، فتّاح

شيخ فتّاح شهيدى تبريزى. از آثار قلمى او شرح جامعى است بر مكاسب.

53. تبريزى، كاظم

شيخ كاظم تبريزى (1340ق، تبريز - 18 رجب 1416ق) فرزند حاج فرج‏اللَّه. در تبريز، زنجان و تهران به تحصيل علوم اسلامى پرداخت، سپس در بيست و يك سالگى به نجف اشرف مهاجرت كرد. وى سى سال در اين شهر اقامت داشت، و به تحصيل و تدريش مشغول بود. مدفن ايشان در مزارستان ابوحسين در شهر قم واقع شده است.

54. تبريزى، محمّدعلى

شيخ محمّدعلى چرندابى تبريزى (1334ق، چرنداب ). در تبريز و قم و نجف اشرف، از محضر علماى وقت ازجمله آيات عظام مديسه‏اى و بروجردى بهره‏مند بوده است.

55. تنكابنى، سيّدحسين

سيّدحسين حسينى هاشمى تنكابنى (1320ق، رامسر - 1395ق، نجف) فرزند فضل‏اللَّه.

56. توحيدى، على

شيخ على توحيدى بسطامى (1316ق، بسطام). در بسطام، شاه‏رود، مشهد و قم به آموختن علوم پرداخت، و آن‏گاه به نجف اشرف هجرت كرد تا در درس مرحوم سيّد شركت جويد.

57. توسّلى، على

شيخ على توسّلى نجفى تربت جامى (1336ق، تربت جام).

58. تويسركانى، على‏اصغر

على‏اصغر تويسركانى (1289ق، تويسركان - 23 جمادى‏الأوّل 1377ق، تويسركان). فرزند سنجر بن جهان‏گير بن عبّاس ميرزا بن فتح‏على‏شاه قاجار. صاحب بيان الآيات النّاسخة و النّتيجة الغروية در اصول و فروع دين.

59. تهرانى، سيّدمحمّدتقى

سيّدمحمّدتقى حسينى تهرانى (1312ق، سامرّا ) فرزند سيّدابراهيم بن على‏اصغر. در سامرّا، تهران و قم به تحصيل علوم روى آورد، و با هجرت به نجف اشرف و شركت در حلقه درس مرحوم سيّد به تكميل تحصيلات پرداخت.

60. تهرانى، عبداللَّه

شيخ عبداللَّه ايلچى‏كش چهل‏ستونى تهرانى مشهور به سعيد (1305ق، تهران ) فرزند ميرزا مسيح.

61. تهرانى، على‏اكبر

شيخ على‏اكبر تهرانى مشهور به برهان (1324ق، تهران). در تهذيب اخلاق نيز كوشا، و حالات عرفانى‏اش زبانزد آشنايان بود.

62. جرقويه‏اى، محمّدرضا

شيخ محمّدرضا فرقانى‏زاده جرقويه‏اى دستگردى اصفهانى كربلايى (1305ق - 28 شعبان 1374ق) فرزند محمّدتقى . از آثار او است:
1. إزالة الرّيبة عن حكم صلاة الجمعة فى زمن الغيبة.
2. إيضاح المقال فى اثبات وجوب الجمعة على كلّ حال.
3. تنبيه الغافلين عن معرفة ربّ العالمين.

63. جزايرى، سيّدعلى‏اصغر

سيّدعلى‏اصغر موسوى جزايرى تهرانى (1314ق، نجف) فرزند سيّدمحمّدحسين بن محمّدكاظم بن محمّدعلى.

64. جزايرى، سيّدمحمّد

سيّدمحمّد موسوى جزايرى تسترى (1334ق، شوشتر).

65. جزايرى، سيّدمحمّدجعفر

سيّدمحمّدجعفر موسوى جزايرى تسترى (1328ق، شوشتر). از آثار او است:
1. منتهى الدّراية.
2. هدى الطّالب.

66. جعفرى، غلام‏حسين

شيخ غلام‏حسين جعفرى همدانى تهرانى (1324ق، شانگرين ). در همدان و قم به تحصيل پرداخت، سپس به نجف اشرف هجرت كرد، و چندى از محضر مرحوم سيّد مشغول شد. او موفّق به دريافت اجازه اجتهاد و روايت از مرحوم سيّد شد. وى تقريرات درس استاد را به رشته تحرير كشيده است.

67. جليلى، شجاع

شيخ شجاع جليلى كرمانشاهى كركوكى (1318ق ) فرزند بهاءالدّين محمّدصالح.

68. حائرى، محمّدعلى

شيخ محمّدعلى حائرى كرمانى (1308ق، كرمان ). در كرمان و مشهد مقدّس به تحصيل علوم پرداخت، سپس به نجف اشرف هجرت كرد، و هشت سالى از محضر مرحوم سيّد بهره‏مند بود.

69. حائرى، يوسف

شيخ يوسف بيارجمندى شاه‏رودى خراسانى حائرى (1312ق). از آثار او كتاب فقهى و استدلالى مدارك عروه است.

70. حجّت، اسداللَّه

شيخ اسداللَّه حجّت همدانى (1313ق، همدان) فرزند محمّد. در همدان و اصفهان به تحصيلات پرداخت. پس از مدّتى به نجف اشرف رفت، و از محضر مرحوم سيّد كسب فيض كرد.

71. حجّتى، ابوالقاسم

شيخ ابوالقاسم حجّتى رشتى فرزند محمّدحسين. از اكابر درس مرحوم سيّد و بروجردى.

72. حكيم، سيّديوسف

سيّديوسف حكيم (1327ق) فرزند سيّدمحسن.

73. حلو، سيّدعبدالصّاحب

سيّدعبدالصّاحب حلو (1360ق) فرزند سيّدمحمّد بن حسن. تأليفاتى از خويش به يادگار نهاده است.

74. حلّى، حسين

شيخ حسين حلّى (1309ق - 1394ق، نجف) فرزند علىّ بن حسين. در شاگردى وى نزد سيّد، تشكيك كرده‏اند.

75. حمامى، سيّدحسين

سيّدحسين حمامى نجفى (1298ق - 1379ق) فرزند سيّدعلى بن هاشم. از آثار قلمى او حاشيه بر وسيلةالنّجاة مرحوم سيّد است.

پي نوشتها :

1 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص112.
2 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص113.
3 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص336 ، 245 - 244 ، 332.
4 . بنگريد به:
موسوى اصفهانى، سيّدجعفر، حيات جاودانى، صص268 - 266؛
حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص221 ، 114؛
گروه نويسندگان، دايرةالمعارف بزرگ اسلامى، ج11، ص357.
5 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص115 - 114.
6 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص115.
7 . بنگريد به:
گروه نويسندگان، موسوعة مؤلّفى الاماميّة، ج1، صص428 - 426؛
اعلام الثّقافة الاسلاميّة فى بحرين، ج2، صص553 - 548؛
علماء البحرين، صص523 - 515؛
المطبوعات العربيّة فى ايران، ص521.
8 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص115.
9 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى،صص116 - 115.
10 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص116.
11 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص117.
12 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص118117.
13 . نام ناحيه‏اى است در گرگان.
14 . نام ناحيه‏اى است در گرگان.
15 . بنگريد به:
شريف رازى، محمّدتقى، گنجينه دانشمندان، ج2، ص91؛
موسوى اصفهانى، سيّدجعفر، حيات جاودانى، صص286 - 284؛
حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص243 ، 222 ، 215 ، 118؛
باقى‏زاده، رضا، برگى از دفتر آفتاب.
16 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص119.
17. حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص119.
18. حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص120.
19 . بنگريد به:
فاطمى، سيدحسن، سيناى معرفت؛
موسوى اصفهانى، سيّدجعفر، حيات جاودانى، صص289 - 287؛
حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص120.
20 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص121 - 120.
21 . نام ناحيه‏اى است در تبريز.
22 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص195.
23 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص121.
24 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص122 - 121.
25. حسينى اشكورى، سيّداحمد، تراجم الرّجال، ج1، صص393 - 392، ش662.
26. حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص122.
27. حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص142 - 141.
28 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص117 - 116.
29 . بنگريد به:
جابرى انصارى، ميرزا حسن خان، تاريخ اصفهان، ص342؛
روضاتى، سيّدمحمّدعلى، زندگانى آيت‏اللَّه چهارسوقى، صص135 - 133.
حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص123 - 122؛
حسينى اشكورى، سيّداحمد، تراجم الرّجال، ج2، صص695 - 693ش1285؛
شفيعى نيك‏آبادى، على، گركويه، ص401؛
افادات شفاهى آيت‏اللَّه سيّدمحمّدعلى روضاتى.
30 . در بعضى منابع، ايشان را با آيت‏اللَّه شيخ محمّدرضا جرقويه‏اى حسين‏آبادى (م1309ق) فرزند ملاّعلى اشتباه كرده‏اند؛ مظاهرى، جمشيد، تعليقات تاريخ اصفهان، ص409.
31 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص123.
32 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص123.
33 . انصارى، محمّدعلى، موسوعة الفقهيّة الميسّرة، ج2، ص481.
34 . بنگريد به:
مجلّه حوزه، شماره 52؛
موسوى اصفهانى، سيّدجعفر، حيات جاودانى، صص283 - 279؛
حسينى ميبدى، سيدناصر، سراج‏المعانى، ص124.
35. نام ناحيه‏اى است در همدان.
36. حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص124.
37 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص125 - 124.
38 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص125.
39 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص126 - 125.
40 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص126.
41 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص127 - 126.
42 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص127.
43 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص127.
44 . موسوى اصفهانى، سيّدجعفر، حيات جاودانى، ص290.
45 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص223 ، 128 - 127.

نویسنده : محمد رضا زادهوش

حلقه بزرگ درسیسید ابوالحسن اصفهانی

قسمت پنجم

146. ضيابرى، سيّدمحمود

سيّدمحمود موسوى رشتى ضيابرى (1307ق، ضيابر ) فرزند سيّدمهدى.

147. طه، شيخ محمّد

شيخ محمّد حويزى كرمى مشهور به طه (1317ق - 1388ق) فرزند شيخ نصراللَّه.

148. طباطبايى، سيّدمحمّدحسين

سيّدمحمّدحسين قاضى طباطبايى (1321ق ). فقيه ارجمند، مفسّر قرآن، شاعر، صاحب كمالات نفسانى. مشهورترين آثار قلمى او شيعه در اسلام و تفسير الميزان است. آثار وى به زبان‏هاى مختلف ترجمه شده است، و در حوزه‏ها و دانشگاه‏ها تدريس مى‏شود.

149. طبسى، ابراهيم

شيخ ابراهيم طبسى. پس از تكميل تحصيلات به زادگاهش طبس بازگشت، و مشغول به خدمات دينى شد.

150. طبسى، محمّدرضا

شيخ محمّدرضا طبسى خراسانى (18 شعبان 1324ق، مشهد -1404ق) فرزند عبّاس بن علىّ بن حسن بن عبداللَّه. در طبس، مشهد و قم به تحصيل پرداخت، آن‏گاه به نجف اشرف مهاجرت كرد و پانزده سال از محضر مرحوم سيّد بهره برد. وى از اعضاى هيأت رييسه در شوراى استفتاى مرحوم سيّد بود. از آثار قلمى او است:
1. الشّيعه و الرّجعه، 1ج.
2. ذخيرةالصالحين فى شرح تبصرةالمتعلّمين، 8ج.
3. النّجعه فى الرّجعه.
4. حاشيه بر وسيلةالنّجاة مرحوم سيّد.

151. طوسى، محمّدعلى

شيخ محمّدعلى يزدى كرمانشاهى طوسى. از آثار قلمى او كتابى در ارث است.

152. طيّب، سيّدعبدالحسين

سيّدعبدالحسين طيّب (7 محرّم 1312ق، اصفهان - 9 محرّم 1412ق). پس از تحصيل در اصفهان و قم به نجف اشرف شتافت و از محضر مرحوم سيّد بهره برد. آن‏گاه به اصفهان بازگشت، و به تأليف و تحقيق پرداخت. هم‏چنين حلقه درس وى در مدرسه صدر، سال‏ها برپا بود. مدفن او در مسجد كازرونى در خيابان مير اصفهان واقع شده است. ازجمله آثار او است:
1. كلم الطّيب.
2. تفسير بى‏نظير أطيب البيان در چهارده جلد كه در طىّ هيجده سال به رشته تحرير درآمده، و دو بار به چاپ رسيده است.
3. العمل الصالح.

153. عاملى، محمّدحسين

شيخ محمّدحسين نجفى عاملى (1323ق، نجف ) فرزند محمّدجواد بن على مجتهد.

154. علامى، حسن

شيخ حسن علامى اصفهانى كرمانشاهى (1305ق، كرمانشاه ) فرزند محمّدصادق تاجر.

155. علم‏الهُدى، سيّدعلى

سيّدعلى نجفى كربلايى مشهور به علم‏الهُدى فرزند سيّدمحمّدحسين.

156. علم‏الهُدى، سيّدمرتضى

سيّدمرتضى جزايرى شوشترى مشهور به علم‏الهُدى.

157. علوى، سيّدابراهيم

سيّدابراهيم علوى خويى (1328ق، خوى - 1409ق، خوى). صاحب اجازه اجتهاد از مرحوم سيّد. از آثار او است:
1. آيين پرهيزكاران.
2. آيين جهاندارى.
3. اصول الفقه.
4. دررالفوايد.
5. شرح اسماء الحسنى.

158. علوى، احمد

شيخ احمد علوى اردكانى (1319ق، يزد - 1393ق) فرزند آخوند ملاّحسين.

159. علوى، سيّدحسين

سيّدحسين علوى موسوى خوانسارى (1368 - 1278ش) فرزند ميرزا محمّد مهدى بن على. از آثار او صلاةالمسافر است كه تقرير بحث‏هاى مرحوم سيّد در اين زمينه به شمار مى‏رود. اين كتاب به سال 1415ق توسّط دفتر انتشارات اسلامى در قم در 252ص به چاپ رسيده است.

160. علوى، سيّدسجّاد

سيّدسجّاد علوى گرگانى (1332ق، النگ ) در گرگان به تحصيل علوم اسلامى روى آورد، سپس در حوزه‏هاى مشهد و قم به تكميل تحصيلاتش پرداخت. آن‏گاه به نجف اشرف هجرت كرد، و در حلقه درس مرحوم سيّد شركت جست. پس از آن به زادگاهش بازگشت، و مشغول به تدريس سطوح عالى در حوزه شد.

161. علوى، سيّدمحمّد

سيّدمحمّد علوى تبريزى (1330ق، تبريز ) فرزند ميرزايوسف. در آستان قدس رضوى اقامه جماعت داشت.

162. عليارى، على

شيخ على غروى عليارى تبريزى (12 رمضان 1319ق، تبريز ) فرزند ميرزا محسن بن محمّدحسن بن على. از آثار فقهى ايشان است:
1. شرح استدلالى عروه.
2. شرح استدلالى وسيلةالنّجاة.

163. عينكى، سيّدعلى

سيّدعلى طباطبايى عينكى تبريزى (1311ق - 1394ق) فرزند سيّدمحمّدتقى بن ابوالقاسم.

164. عينكى، سيّدمحمّدجواد

سيّدمحمّدجواد طباطبايى عينكى تبريزى (1315ق - 1387ق) فرزند سيّدمحمّدتقى بن ابوالقاسم. از آثار قلمى او بغيةالهداة در شرح وسيلةالنّجاة مرحوم سيّد است كه در نجف به چاپ رسيده.

165. غروى، غلام‏حسين

شيخ غلام‏حسين غروى اردبيلى مجتهد (1308ق، اردبيل - 1368ق).

166. غروى بروجردى، على

شيخ على غروى تبريزى (1334ق) فرزند اسداللَّه بن حسن.

167. غروى، محمّد

شيخ محمّد غروى بروجردى (1321ق، نجف) فرزند محمّدحسين. پس از تحصيلات، در بروجرد مورد توجّه عوام و خواص قرار گرفت.

168. غروى، محمّد

شيخ محمّد غروى نطنزى كاشانى تهرانى (1313ق، كاشان) فرزند محمّدحسين. از علماى مجاهد.

169. غروى، محمّدحسين

شيخ محمّدحسين غروى رفسنجانى (1308ق، رفسنجان) فرزند آخوند ملاّمحمّدعلى. مقدّمات و سطوح را در رفسنجان و اصفهان فراگرفت، آن‏گاه به نجف اشرف هجرت كرد، و در درس مرحوم سيّد حاضر شد.

170. غروى، محمّدحسن

شيخ محمّدحسن غروى نجفى رفسنجانى فرزند آخوند ملاّمحمّدعلى.

171. فائق، مصطفى

شيخ مصطفى فائق تهرانى (1338ق)فرزند كاظم. پس از تكميل تحصيلات، مشغول به خدمات دينى در تهران شد.

172. فاضل، عبّاس

شيخ عبّاس فاضل حائرى تهرانى (1298ق، تهران - 1370ق) فرزند ملاّحاجى.

173. فاضل تونى، محمّدحسين

محمّدحسين فاضل تونى (1309ق - 1380ق). وى حكمت را نزد جهان‏گيرخان قشقايى آموخت، و مرحوم سيّد او را در اجازه‏نامه‏اى، «در تدريس و افاضات علميه»، مجاز دانست.

174. فالى، سيّدحسام‏الدّين

سيّدحسام‏الدّين فال‏اسيرى شيرازى مشهور به فالى (1316ق، شيراز) فرزند سيّدمحمّد بن على‏اكبر.

175. فريد، حسن

شيخ حسن فريد گلپايگانى (1319ق) فرزند ملاّمحمّدمهدى. مقدّمات و سطوح را در گلپايگان، اراك و قم به اتمام رسانيد، و سه سالى نيز در نجف اشرف به تكميل تحصيلات پرداخت.

176. فشاركى، سيّدعبّاس

سيّدعبّاس طباطبايى فشاركى اصفهانى متولّد سامرّا فرزند سيّدمحمّد و داماد ميرزااحمد آشتيانى. پس از دريافت درجه اجتهاد، سال‏ها در مدرسه مروى به تدريس اشتغال داشت.

177. فقيه، محمّد

شيخ محمّد فقيه اشكورى (1320ق، نجف ) فرزند محمّدحسين.

178. فقيه، سيّدابوالقاسم

سيّدابوالقاسم فقيه ارسنجانى شيرازى (1318ق، ارسنجان ) فرزند سيّدمحمّدرضا.

179. فومنى، جواد

شيخ جواد فومنى حائرى تهرانى (1320ق - 1384ق) فرزند محمّدجعفر. مدفن او در رى است.

180. فلاورجانى، حاج اميرآقا

حاج شيخ محمّدحسن كيانى فلاورجانى مشهور به حاج اميرآقا (7 دى 1267ش، فلاورجان -1403 ق). در اصفهان نزد علماى اين شهر ازجمله سيّدعلى مجتهد نجف‏آبادى، آقا سيّدمحمّد نجف‏آبادى، شيخ محمّدرضا نجفى و ميرمحمّدصادق خاتون‏آبادى تحصيل كرد. سپس در نجف اشرف از درس سيّدابوالحسن اصفهانى و ديگران بهره برد. پس از انجام تحصيلات به اصفهان بازگشت، و در مدرسه جدّه بزرگ ساكن شد.
هم‏چنين روزهاى پنج‏شنبه و جمعه را در فلاورجان به اقامه جماعت و ترويج و تبليغ احكام و وعظ و خطابه مى‏پرداخت. وى عالمى خوش‏محضر، نكته‏دان و مورد علاقه مردم بود؛ چنان‏كه به صورت رسمى تدريس نداشت؛ امّا بسيارى از فضلاء از او بهره‏مند مى‏شدند. او تا آخر عمر مجرّد زيست، و در اواخر عمر، دارايى خود را به دولت واگذار كرد تا صرف مدرسه‏سازى و بهداشت و درمان شود. پيكرش در قبرستان عمومى فلاورجان به خاك سپرده شد.

181. فيض‏الاسلام، سيّدعلى‏نقى

سيّدعلى‏نقى حسينى ديباجى مشهور به فيض‏الاسلام سدهى اصفهانى (1284ش، خمينى‏شهر - 24 ارديبهشت 1364ش، تهران). فرزند محمّد بن مهدى. وى صاحب اجازاتى از مراجع و بزرگان معاصر بود؛ ازجمله اجازه اجتهاد از سيّدابوالحسن اصفهانى (م1365ق)، به تاريخ رجب 1352ق. مدفن او در بهشت زهرا(سلام الله علیها) است. اين عالم فرزانه، صاحب آثارى گران‏سنگ است:
1. اشارات الرّضويّه.
2. الإفاضات الغرويّة فى اصول الفقهيّة كه در هنگام سكونت در نجف اشرف تأليف شده است.
3. بنادر البحار كه تلخيص بحارالانوار علاّمه محمّدباقر مجلسى است.
4. پاسخ‏نامه ازگلى، رساله‏اى است در اثبات رجعت كه در پاسخ نامه عيسى ازگلى شميرانى تهرانى، به زبان ساده و فارسى نگاشته آمده و به چاپ رسيده است.
5. ترجمه خاتون دو سرا سيّدتنا المعصومة زينب الكبرى ارواح العالمين لتراب اقدمها الفداء يا احوالات حضرت زينب كبرى سلام اللّه عليها كه تاريخ زندگى حضرت زينب (سلام الله علیها) به زبان فارسى است، و چندين بار چاپ شده.
6. ترجمه صحيفه علويّه.
7. الثّقلان فى تفسير القرآن كه تفسير سوره مباركه فاتحة الكتاب است.
8. چراغ راه.
9. رهبر گم‏شدگان فى اثبات‏الرّجعة كه ردّيّه‏اى است به زبان فارسى، در برابر كتاب اسلام و رجعت اثر عبدالوهاب فريد تنكابنى (م1360ق) و دو بار به چاپ رسيده است.
10. صحيفه كامله سجّاديّه، ترجمه تفسيرى يا ترجمه و شرح فارسىِ پنجاه و چهار دعاى امام زين‏العابدين‏عليه السلام كه داراى چاپ‏هاى مكرّر است.
11. قرآن عظيم كه ترجمه فارسى و تفسير كوتاهى از آيات قرآن است و با كتابت طاهر خوش‏نويس و هم با كتابت عثمان طه به چاپ رسيده است.
12. ترجمه و شرح نهج‏البلاغه، خطبه‏ها و نامه‏ها و سخنان كوتاه اميرالمؤمنين‏عليه السلام كه ترجمه تفسيرى نهج‏البلاغه است و با كتابت طاهر خوش‏نويس به صورت مكرّر چاپ شده است.

182. فيّاض، احمد

حاج شيخ احمد فيّاض فروشانى سدهى (17 ذى‏قعده 1324ق، خمينى‏شهر - 1 ذى‏قعده 1407ق) فرزند ملاّمصطفى بن ملاّمحسن، مقدّمات را نزد پدر و آقا سيّدمصطفى سدهى آموخت؛ سپس در اصفهان نزد ميرزا ابوالهدى كلباسى، آقاميرزا احمد مدرّس، آقاسيّدمحمّدباقر درچه‏اى، ميرزا جمال‏الدّين كلباسى، ملاّحسن دولت‏آبادى، شيخ محمّدرضا مسجدشاهى، ميرمحمّدصادق مدرّس خاتون‏آبادى، ميرزا على‏آقا شيرازى، شيخ على مدرّس يزدى، ميرسيّدعلى مجتهد نجف‏آبادى، ملاّمحمّدعلى عالم حبيب‏آبادى، شيخ محمّد حكيم خراسانى، سيّدمحمّد نجف‏آبادى و سيّدمهدى درچه‏اى تحصيل كرد، و از آنان موفّق به دريافت اجازه روايت و اجتهاد شد.
سپس به نجف اشرف عزيمت كرد، و در محضر آيات عظام، سيّد جمال‏الدّين گلپايگانى، سيّدعبدالهادى شيرازى، سيّدعلى بهبهانى، شيخ محمّدكاظم شيرازى و سيّدمحسن حكيم به تكميل تحصيلات خود پرداخت، و از سيّدجمال‏الدّين گلپايگانى، سيّدعبدالهادى شيرازى، آقابزرگ تهرانى، احمد آشتيانى، سيّداحمد جزايرى معروف به سيّدآقا و مرحوم سيّد اجازه روايت و اجتهاد دريافت كرد. ايشان پس از بازگشت به اصفهان، به تدريس در مدرسه صدر بازار و اقامه نماز جماعت در مدرسه صدر خواجو پرداخت. پس از وفات، در جوار مسجد ملاّحيدرعلى در خمينى‏شهر مدفون شد. شروط ضمن العقد از آثار او است. وى تقريرات فقهى و اصولى استادان خود را مرقوم كرده است؛ امّا مرتّب نشده، و غير مدوّن است. او علاوه بر فقه و اصول در سير و سلوك و عرفان و سرودن شعر نيز دستى داشت؛ اين بيت از او است:
خوبان سزد كه دور تو گردند جملگى
پروانه‏وار زان‏كه تو شمع ميانه‏اى

183. فيروزآبادى، سيّدمرتضى

سيّدمرتضى فيروزآبادى شيرازى نجفى (1329ق، نجف) فرزند سيّدمحمّد. صاحب آثار قلمى فراوان ازجمله:
1. عنايةالأصول.
2. فضائل الخمسه.
3. خلاصة الجواهر.

184. فيض، سيّدفخرالدّين

سيّدفخرالدّين فيض دزفولى تهرانى (1313ق، دزفول) فرزند سيّدمحمّدعلى.

185. قزوينى، هاشم

شيخ هاشم قزوينى خراسانى. تولّد او در قزوين و مدفن او در مشهد مقدّس است.

پي نوشتها :

1 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص157.
2 . نام ناحيه‏اى است در رشت.
3 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص157.
4 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص158 - 157.
5 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص158.
6 . بنگريد به:
مجلّه حوزه، شماره 31؛
شريف رازى، محمّدتقى، گنجينه دانشمندان، ج2، ص193؛
موسوى اصفهانى، سيّدجعفر، حيات جاودانى، صص278 - 276؛
حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص250 - 249 ،232 ،228 - 227 ،159 - 158؛
قرقانى، مهدى، زندگانى حكيم جهان‏گيرخان قشقايى، ص99.
7 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص159.
8 . بنگريد به:
مهدوى، سيّدمصلح‏الدّين، مزارات اصفهان، صص332 - 331؛
كتابى، سيّدمحمّدباقر، رجال اصفهان، ج1، صص242 - 241.
9 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص160 - 159.
10 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص160.
11. حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص160.
12 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص161.
13. بنگريد به:
رازى، محمّد، آثارالحجّة، ج2، صص296 - 295؛
مشار، خان‏بابا، فهرست مؤلّفين كتب چاپى، ج1، ص19؛
شريف رازى، محمّدتقى، گنجينه دانشمندان، ج5، صص91 - 77؛
گروه نويسندگان، موسوعة مؤلّفى الاماميّة، ج1، ص418.
14 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص161.
15 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص162 - 161.
16 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص162.
17 . نام ناحيه‏اى است در گرگان.
18 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص162.
19. بنگريد به:
مجلّه حوزه، شماره 64 - 63؛
موسوى اصفهانى، سيّدجعفر، حيات جاودانى، صص270 - 269؛
حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص163؛
شريف رازى، محمّدتقى، گنجينه دانشمندان، ج3، ص320.
20. حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص163.
21 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص228، 164 - 163.
22 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص184 - 183.
23 . 186) حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص164. 24 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص165 - 164.
25 . بنگريد به:
دوانى، على، نهضت روحانيون ايران، ج2، صص331 - 227؛
حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص165؛
قرقانى، مهدى، زندگانى حكيم جهان‏گيرخان قشقايى، صص157 - 155.
26 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص165.
27 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص207.
28 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص166 - 165.
29 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص166.
30 . قرقانى، مهدى، زندگانى حكيم جهان‏گيرخان قشقايى، صص158 - 157.
31 . نشريه دانشكده ادبيات تهران، سال نهم، شماره 3، ص48.
32 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص167 - 166.
33 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص167.
34 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص167.
35 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص168.
36 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص168.
37 . نام ناحيه‏اى است در شيراز.
38 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص169 - 168.
39 . بنگريد به:
مهدوى، سيّدمصلح‏الدّين، تاريخ علمى و اجتماعى اصفهان، ج2، ص290؛
همو، اعلام اصفهان، ج1، صص610 - 609.
40 . نام ناحيه‏اى است در اصفهان.
41. بنگريد به:
سازمان اسناد ملّى ايران، فهرست راه‏نما، شماره 10442؛
كتابى، سيّدمحمّدباقر، رجال اصفهان، ج1، ص482؛
صرامى فروشانى، رسول، سده در گذر زمان، صص340 - 339؛
گروه نويسندگان، يادگارنامه فيض‏الاسلام.
42 . بنگريد به:
شريف رازى، محمّدتقى، گنجينه دانشمندان، ج7، ص349؛
مشار، خان‏بابا، مؤلّفين كتب چاپى، ج4، ص609؛
گروه نويسندگان، دانشنامه قرآن و قرآن‏پژوهى، ج2، ص1611؛
ماه‏نامه كيهان فرهنگى، سال دوم، ارديبهشت 1364ش، شماره 2، ص32؛
گروه نويسندگان، اثرآفرينان، ج4، ص306. 43 . بنگريد به:
شريف رازى، محمّدتقى، گنجينه دانشمندان، ج8، ص228؛
جواهرى، ابراهيم، علوم و عقايد، ص65؛
كتابى، سيّدمحمّدباقر، رجال اصفهان، ج1، صص528، 238؛
مهدوى، سيّدمصلح‏الدّين، تاريخ علمى و اجتماعى اصفهان، ج2، صص287 - 285؛
همو، اعلام اصفهان، ج1، صص483 - 482؛
مجلّه حوزه، شماره 18، دى 1365ش؛
موحّد ابطحى، سيّدحجّت، ريشه‏ها و جلوه‏هاى تشيّع و حوزه علميّه اصفهان، ج1، صص618 - 617؛
خمينى‏شهر، شهرى كه از نو بايد شناخت، صص354، 179 - 176؛صرامى فروشانى، رسول، سده در گذر زمان، ص433.
44 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص169.
45 . 208) حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص170 - 169.
46 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص170.

نویسنده : محمد رضا زادهوش

حلقه بزرگ درسی سید ابوالحسن اصفهانی

قسمت هشتم

261. مهدوى، مصطفى

حاج سيّدمصطفى مهدوى هرستانى (1329ق، هرستان - خرداد 1368ش) فرزند بحرالعطاء. در اصفهان و قم به تحصيل علوم اسلامى روى آورد، آن‏گاه به نجف اشرف رفت و به حلقه درس مرحوم سيّد پيوست. پس از مدّتى به سبب ابتلا به آسم به ناچار به زادگاهش اصفهان بازگشت، و حلقه درسى در مدرسه جدّه بزرگ تشكيل داد. پيكر او را پس از وفات به قم منتقل كردند، و در جوار حضرت معصومه (سلام الله علیها) به خاك سپردند.

262. ميانجى، سيّدابراهيم

سيّدابراهيم مرتضوى حسينى ميانجى تهرانى (1332ق، ميانه-1412ق). فرزند رسول. چهارده سال در نجف اشرف از محضر اعلام آن سامان و ازجمله مرحوم سيّد بهره جست. از آثار قلمى او است:
1. اطايب الكلام.
2. ترجمه رساله حقوق امام سجّادعليه السلام.
3. راه‏نماى امّت.
4. سخنان برگزيده از برگزيدگان جهان.
5. العيون العبرى.
6. المستطرفات.

263. ميبدى، سيّدمحمّد

سيّدمحمّد يزدى ميبدى (1314ق، كرمانشاه - 1402ق) فرزند سيّدمحمّدجواد بن على بن محمّدعلى. در نجف اشرف و كربلا به تحصيل اشتغال داشت تا آن‏كه از محضر بيشتر دانشمندان عصر خود به دريافت اجازه اجتهاد نائل آمد. از آثار او است:
1. حاشيه بر وسيلةالنّجاة مرحوم سيّد.
2. النصّ الجلى فى مناقب الإمام على‏عليه السلام.
3. منتخب الأحاديث النّبوى.

264. ميرجهانى، محمّدحسن

محمّدحسن ميرجهانى محمّدآبادى جرقويه‏اى اصفهانى (1312ق - 1413ق) فرزند ميرعلى. از دانشمندان بنام اصفهان كه از اصحاب خاص و نمايندگان ويژه مرحوم سيّد به شمار مى‏رفته است. مدفن او در مقبره علاّمه محمّدباقر مجلسى در اصفهان است. صاحب آثار گران‏قدر فراوان است؛ ازجمله:
1. تفسير امّ الكتاب.
2. جنّةالعاصمه.
3. ولايت كلّيه.
4. نوائب الدّهور فى علائم الظّهور، 3ج.
5. شرح نهج البلاغه، 2.
6. ديوان اشعار با تخلّص حيران.
7. روائح‏النّسمات در شرح دعاى سمات، چاپ به مساعدت نصراللَّه سبوحى، تهران:]بى‏نا[، 1333ش، 13 + ل + 471ص.
8. المقامات الأكبريه.
9. مقلاد الجنان و مفلاق النّيران.
10. كنوز الحگك و فنون الكلم.

265. ميردامادى، سيّدمحمّدحسين

آقاسيّدمحمّدحسين ميردامادى سدهى (1303ق - 1380ق) فرزند سيّدمحمّدجعفر. پس از تحصيل در اصفهان و قم، به نجف اشرف مهاجرت كرد، و در درس مرحوم سيّد شركت جست. مدفن او در كنار امام‏زاده سيّدمحمّد (علیه السلام) در خمينى‏شهر است. از آثار او است:
1. ديوان اشعار با تخلّص آيت.
2. صوميه در مواعظ ماه رمضان.
3. عشريه.
4. رساله در قاعده على اليد كه تقريرات درس ميرزاى نايينى است.

266. ميلانى، سيّدمحمّدهادى

سيّدمحمّدهادى حسينى موسوى ميلانى (1313ق، نجف 1395ق) فرزند سيّدجعفر بن احمد. در شاگردى وى نزد سيّد، تشكيك كرده‏اند. از آثار قلمى او است:
1. حاشيه بر وسيلةالنّجاة مرحوم سيّد.
2. محاضرات فى فقه الإماميه.
3. رسالةٌ فى صلاة الجمعة و الجماعة و المسافر.

267. ناشرالاسلام، سيّدمحمّدحسين

سيّدمحمّدحسين موسوى مشهور به ناشرالاسلام (1305ق، شوشتر) فرزند محمّد بن نعمت‏اللَّه.

268. ناظم‏الشّريعه، سيّدمحمّدحسين

سيّدمحمّدحسين ناظم‏الشّريعه بهبهانى فرزند سيّدمحمّد شاه.

269. ناظم‏الشّريعه، سيّدمحمّدهادى

سيّدمحمّدهادى ناظم‏الشّريعه بهبهانى مشهور به حاج آقا فرزند سيّدمحمّد شاه.

270. نبوى، سيّداسداللَّه

سيّداسداللَّه نبوى دزفولى (1313ق، دزفول) فرزند سيّدعبدالحسين. مدّت كوتاهى محضر مرحوم سيّد را درك كرده است.

271. نبوى، سيّدمحسن

سيّدمحسن اشرفى نبوى بهشهرى.

272. نجف‏آبادى، محمّد

شيخ محمّد نجف‏آبادى اصفهانى خمينى (1320ق، نجف‏آباد)

273. نجفى، سيّداحمد

سيّداحمد حسينى نجفى خوانسارى (1391ق، خوانسار) فرزند سيّدرضا بن احمد. از روى احترام در جلسات درس مرحوم سيّد شركت مى‏كرده است.

274. نجفى، عبداللّطيف

شيخ عبداللّطيف سماحى نجفى حائرى رامسرى (1330ق، رامسر). مدّت كوتاهى محضر مرحوم سيّد را درك كرده است.

275. نجفى، عبدالرزّاق

شيخ عبدالرزّاق شريعت نجفى.

276. نجفى، محسن

شيخ محسن نجفى اردبيلى. پس از تحصيل مقدّمات در اردبيل به نجف اشرف رفت و محضر مرحوم سيّد را درك كرد. آن‏گاه به اردبيل بازگشت، و به تدريس فقه و اصول مشغول شد. در اواخر عمر به مشهد مقدّس هجرت كرد، و در آن‏جا درگذشت.

277. نجفى، سيّدمحمّد

سيّدمحمّد نجفى خلخالى اردبيلى (1290ق) فرزند حمزه. مدّتى از اواخر عمر مرحوم سيّد را درك كرد. او كتابى با نام بيان الحق فى سيرة آيت‏اللَّه المطلق در احوال و آثار مرحوم سيّد به رشته تحرير درآورده است كه نسخه خطّى آن به شماره 7478 در كتابخانه آستان قدس رضوى موجود است.

278. نجفى، سيّدمحمّد

سيّدمحمّد نجفى همدانى (1324ق، نجف) فرزند آقاسيّدعلى.

279. نجفى، محمّد

شيخ محمّد نجفى اردبيلى (1301ق ) فرزند عبّاس. مقدّمات و سطوح را در ادربيل و زنجان فراگرفت. آن‏گاه براى تكميل تحصيلات به نجف اشرف رفت، و از محضر مرحوم سيّد بهره جست.

280. نجفى، محمّداسماعيل

حاج شيخ محمّداسماعيل مسجدشاهى نجفى (27 رمضان 1288ق، اصفهان - 8 ذى‏حجّه 1370ق، اصفهان) فرزند محمّدباقر متولّد شد. پس از تحصيلات مقدّمات به عتبات عاليات مهاجرت كرد، و نزد ميرزا حبيب‏اللَّه رشتى، ميرزا حسين خليلى تهرانى، آخوند خراسانى، شيخ عبدالهدى شليله، تحصيل كرد، و از آقاابوالحسن اصفهانى و حاج ميرزا حسين نورى اجازه دريافت كرد. سپس به تدريس پرداخت، و پس از چندى به اصفهان بازگشت، و عزلت و انزوا برگزيد، و تنها به اقامه نماز جماعت در مسجد امام، قناعت كرد. سرانجام، در اصفهان وفات يافت، و جنازه به عتبات عاليات منتقل، و در يكى از حجرات صحن حضرت ابوالفضل العبّاس‏عليه السلام مدفون شد. ازجمله آثار او است:
1. رساله در استصحاب.
2. رساله در اصول، تا پايان بحث عموم و خصوص.
3. رساله در تعادل و تراجيح.
4. رساله در اصل برائت.
5. رساله در عدالت، مختصر.
6. حواشى بر رجال علّامه )خلاصه علّامه حلّى(، غير مدوّن.
7. حواشى بر كفايةالاصول، مختصر.
8. مجموعه‏اى كشكول مانند، حاوى مطالب متفرّقه.

281. نجفى، محمّدحسين

شيخ محمّدحسين سبحانى خيابانى نجفى تبريزى (1299ق، تبريز) فرزند محمّدجعفر بن فرج‏اللّه.

282. نجفى، موسى

شيخ موسى خفاجى نجفى (1298ق، نجف ) فرزند عمران بن احمد دعبيل.

283. نجومى، سيّدجواد

سيّدجواد حسينى نجومى كرمانشاهى (1305ق ). مدّت كوتاهى در نجف اشرف محضر مرحوم سيّد را درك كرد.

284. نحوى، سيّديحيى

سيّديحيى حسينى نحوى خراسانى هندى كرمانشاهى فرزند سيّدمحمّد. مسلكى ميان اخباريون و اصوليون داشته است.

285. نخعى، ريحان‏اللَّه

شيخ ريحان‏اللَّه نخعى گلپايگانى تهرانى (1318ق، گلپايگان ) فرزند آخوند ملاّزين‏العابدين. در گلپايگان، اراك و قم به تحصيل پرداخت، و مدّتى نيز در نجف اشرف از محضر مرحوم سيّد بهره جست.

286. نورى، محمّدشريف

شيخ محمّدشريف نورى شاه‏رودى (1333ق، شاه‏رود ). آثار قلمى گران‏بهايى از خويش به يادگار نهاده است.

287. نهاوندى، محمّدولى

شيخ محمّدولى حيدرى نهاوندى كرمانشاهى.

288. واحدى، سيّدشفيع

سيّدشفيع لاهيجى رشتى مشهور به واحدى (1319ق ). پس از تحصيل در لاهيجان و رشت، به مدّت هشت سال در نجف اشرف از محضر علماى بزرگى همچون مرحوم سيّد بهره جست.

289. واحدى، سيّدمحمّدتقى

سيّدمحمّدتقى واحدى قمى كرمانشاهى تهرانى (1324ق، كرمانشاه) فرزند سيّدمحمّدرضا.

290. واعظ، محمّدعلى

شيخ محمّدعلى واعظ خراسانى. از خطباى مشهور نجف اشرف كه مباحث اخلاقى دلنشينى ارائه مى‏كرده است.

291. واقفى، سيّدمحمّدصادق

سيّدمحمّدصادق حسينى واقفى بافقى يزدى (م1360ق، كرمانشاه).

292. وحيد گلپايگانى، هدايت‏اللَّه

شيخ هدايت‏اللّه نخعى گلپايگانى تهرانى مشهور به وحيد گلپايگانى (1308ق، گوگد ) فرزند ملاّمحمّدجواد. محضر صاحب ترجمه را در زمان تبعيد به قم درك كرده است.

293. هاشمى، سيّدمحمّد

سيّدمحمّد هاشمى گلپايگانى (1332ق) فرزند سيّدجمال‏الدّين. آثار قلمى گران‏قدرى از خود به يادگار نهاده است.

294. هاشمى مكّى، سيّدحسين

سيّدحسين هاشمى مكّى دمشقى (م عيد قربان 1379ق، دمشق). مدفون در حرم مقدّس زينبيه.

295. هرسينى، سيّدمحمّد

سيّدمحمّد نجفى اصفهانى هرسينى كرمانشاهى (1325ق، اصفهان).

296. هرسينى، محمّدحسن

شيخ محمّدحسن هرسينى كرمانشاهى (1315ق، هرسين)

297. هرندى، سيّدمحمّدرضا

سيّدمحمّدرضا حسينى هرندى (م12 بهمن 1360ش)، واعظ مشهور و خطيب توانا. مدفون در گلزار شهداى اصفهان.

298. يثربى، سيّدعلى

سيّدعلى پشت مشهدى يثربى كاشانى (1311ق - 1379ق) فرزند سيّدمحمّدرضا.

299. يزدى، سيّدحسين

سيّدحسين يزدى هاشمى (1314ق، يزد) فرزند آقاسيّدعلى. پس از تحصيل مقدّمات در يزد و شيراز به نجف اشرف مهاجرت كرد، و در حلقه درس مرحوم سيّد شركت جست. پس از دريافت درجه اجتهاد در شيراز اقامت گزيد، و در مسجد جامع نو به اقامه جماعت پرداخت.

300. يزدى، محمّدحسن

سيّدمحمّدحسن حسينى يزدى فانى. صاحب حاشيه بر وسيلةالنّجاة مرحوم سيّد، چاپ نجف، 1380ق؛ چاپ دوم در قم.

301. يزدى، على‏اكبر

شيخ على‏اكبر يزدى (م1349ق) فرزند حسين بن ابوالقاسم. در يزد و اصفهان به تحصيل فقه و حكمت پرداخت. آن‏گاه به نجف اشرف هجرت كرد، و در حلقه درس مرحوم سيّد حضور يافت تا آن كه به دريافت اجازه اجتهاد از او نائل آمد. وى از راه زراعت، امرار معاش مى‏كرد، و از صرف سهم امام، پرهيز داشت.

پي نوشتها :

1 . كتابى، سيّدمحمّدباقر، رجال اصفهان، ج1، صص528 ،239 - 238.
2 . نام ناحيه‏اى است در اصفهان.
3 . بنگريد به:
تهرانى، آقابزرگ، الذّريعه، ج15، ص382؛
شريف رازى، محمّدتقى، گنجينه دانشمندان، ج4، صص577 - 576؛
مشار، خان‏بابا، مؤلّفين كتب چاپى، ج1، صص92 - 91؛
رفاعى، عبدالجبّار، معجم ما كتب عن الرّسول، ج8، ص191؛ ج11، ص219؛
گروه نويسندگان، موسوعة مؤلّفى الاماميّة، ج1، ص233 - 232؛
حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص200؛
اباذرى، عبدالرّحيم، سيماى ميانه، صص226 - 224.
4 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص230 ،200.
5 . بنگريد به:
شريف رازى، محمّدتقى، گنجينه دانشمندان، ج2، صص410 - 407؛
مهدوى، سيّدمصلح‏الدّين، مزارات اصفهان، ص35؛
كتابى، سيّدمحمّدباقر، رجال اصفهان، ج1، ص494؛
حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص236 - 234 ،201؛
شفيعى نيك‏آبادى، على، گركويه، صص403 - 402.
6 . بنگريد به:
مهدوى، سيّدمصلح‏الدّين، دانشمندان و بزرگان اصفهان، ص285؛
قرقانى، مهدى، زندگانى حكيم جهان‏گيرخان قشقايى، ص186؛
صرامى فروشانى، رسول، سده در گذر زمان، ص450.
7 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص231201.
8 . موسوى اصفهانى، سيّدجعفر، حيات جاودانى، ص290.
9 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص202 - 201.
10 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص202.
11 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص202.
12 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص203.
13 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص203.
14 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص204 - 203.
15 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص204.
16 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص205 - 204.
17 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص205.
18 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص205.
19 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص206 - 205.
20 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص206.
21 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص207 - 206.
22 . بنگريد به:
تهرانى، آقابزرگ، نقباء البشر، ج1، ص152؛
مهدوى، سيّدمصلح‏الدّين، دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج1، ص268؛
همو، تاريخ علمى و اجتماعى اصفهان، ج3، صص38 - 27؛
همو، اعلام اصفهان، ج1، صص550 - 549؛
معلّم حبيب‏آبادى، محمّدعلى، مكارم الآثار، ج8، صص2889 - 2888.
23 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص207.
24 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص208 - 207.
25 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص208.
26 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص209 - 208.
27 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص209.
28 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص209.
29 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص210.
30 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص210.
31 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص211 - 210.
32 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص211.
33 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص212 - 211.
34 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص213.
35 . نام ناحيه‏اى است در گلپايگان.
36 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص212.
37 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص214 - 213.
38 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص212.
39 . بنگريد به:
شريف رازى، محمّدتقى، گنجينه دانشمندان، ج6، ص376؛
حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، صص243 - 241،213.
40 . مهدوى، سيّدمصلح‏الدّين، مزارات اصفهان، ص363.
41 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص214.
42 . حسينى ميبدى، سيّدناصر، سراج‏المعانى، ص214.
43 . فانى مكى، بحوث فى فقه الرّجال، صص9 - 8.
44 . قرقانى، مهدى، زندگانى حكيم جهان‏گيرخان قشقايى، ص195.

نویسنده : محمد رضا زادهوش

آشنایی با اساتيد آيت‌اللّه ابوالحسن اصفهاني

قسمت اول

چکیده

آيت‌الله سيد ابوالحسن اصفهاني يكي از شخصيت هاي بزرگوار و مؤثر جهان اسلام در قرن حاضر مي باشد. از اساتيد زيادي (از پدر ارجمندش گرفته تا ميرزاي بزرگ شيرازي) كسب فيض نموده كه در تكوين شخصيت ايشان اثربخش بوده اند. از ميان آن اساتيد این مقاله ضمن اشاره ي كوتاهي به زندگي دوازده نفر از آن بزرگواران به بیان خصوصیتی از ایشان كه با رفتار و ويژگيهاي زندگي آيت‌الله ابوالحسن اصفهاني مشابه بوده و تأثيري شگرف بر اقوال و احوال ايشان داشته، با تمسك و توسل به آيات قرآن و اقوال رسول اكرم(صلّی الله علیه و آله و سلّم) و ائمه اطهار (علیهم السّلام) پرداخته است.

مقدمه

علماي شيعي هم وارثان انبياء و هم خلف صالح ائمه اطهار(علیهم السّلام) هستند كه در طول تاريخ سعي كرده اند پرچمدار دين محمدي باشند، يك از آن عالمان بزرگوار آيت ‌الله سيد ابوالحسن اصفهاني است كه شخصيت هاي بنام و بزرگي همچون علامه سيدمحمدحسين طباطبايي (صاحب تفسيرالميزان) تحويل جامعه اسلامي داده است.
سال ها قبل «وسيله النجاة» آيت‌الله اصفهاني را از يكي از روحانيون گرفته، چند سطري خوانده بودم. نمي دانستم كه آيت‌الله سيدابوالحسن اصفهاني چه كسي است. وقتي از همايش بزرگداشت آيت‌الله ابوالحسن اصفهاني مطلع شدم، بيشتر علاقه مند گشتم در فراخور توانايي خود به شناخت و شناساندن شخصيت آن مرد خدا گامي هرچند كوچك برداشته باشم.
پس به بررسي زندگي اساتيد بزرگوار ايشان پرداختم كه تأثيري عظيم و شگفت انگيزي در تكوين شخصيت ايشان داشته اند، چرا كه علماي شيعه شاگردان و سربازان امام زمان (ارواحنا فداه) هستند و سعي و تلاش آنها بر اين بوده است در زندگي خود از سنت و سيره و رفتار و تقريرات حضرت رسول اكرم(صلّی الله علیه و آله و سلّم) و ائمه اطهار (علیهم السّلام) تتبّع و تمتّع نمايند. استادان بسياري بودند كه آيت‌الله ابوالحسن اصفهاني از محضرشان كسب فيض نموده است. از آن ميان تيمناً و تبركاً ضمن اشاره ای كوتاه به زندگي دوازده نفر آنها كه به نام و به ياد دوازده امام (علیهم السّلام)بوده، يكي از خصوصيات و سيره ي هر كدام از آنها را با دوازده رفتار و خصوصيات اخلاقي آيت‌الله ابوالحسن اصفهاني كه تشابه داشته، مقايسه نمودم، كه بي شك در شخصيت و اخلاق و رفتار حضرت آيت‌الله ابوالحسن اصفهاني اثر عميق و كارآمد داشته اند. اين ويژگيهاي اخلاقي را با استناد به آيات قرآن و رهنمودهاي پيامبر اكرم(صلّی الله علیه و آله و سلّم) و حضرت علي (علیه السّلام) و در بعضي از آنها از فرمايش هاي ديگر معصومين(علیهم السّلام) از نهج الفصاحه، نهج البلاغه و اصول كافي متبرك نمودم.

آخوند ملامحمد کاشی

1- آيت‌الله اصفهاني و آيت‌الله آخوند ملامحمد كاشي فقيه و متكلم (پايداري و صداقت و دوستي)

عارف واصل آيت‌الله آخوند ملامحمد كاشي (كاشاني) به سال 1348 هـ.ق به دنيا آمد. از محضر اساتيدي چون علامه حكيم آقامحمدرضا قمشه اي و ميرزا حسين نوري بهره هاي فروان برد.
آيت‌الله آخوند محمدكاشي پس از 84 سال عمر پربركت و همراه با سير و سلوك الي الله در روز شنبه بيستم ماه شعبان 1332 هـ.ق به ملكوت اعلاي حق پيوست و در تخت فولاد اصفهان به خاك سپرده شد.
بزرگاني چون: استاد شهيدمرتضي مطهري، آيت‌الله آقانجفي قوچاني، آيت‌الله شيخ الله گلپايگاني، استاد سيدمصلح الدين مهروي، استاد همايي، استاد فرصت الدوله شيرازي از ايشان به بزرگي و نيكي ياد كرده اند.
آخوند كاشي در دوستي پايدار بود و هيچ وقت رابطه رفاقت خود را نمي گسست، در دوستي آخوند كاشي و حكيم جهانگيرخان قشقايي آورده اند:
«آخوند كاشي معاصر و يار صميمي حكيم جهانگيرخان قشقايي بود و ارتباط قلبي خاصي باهم داشتند و ...»
آيت‌الله العظمي سيدابوالحسن اصفهاني هم مثل استادانش در رفاقت و دوستي پايدار بود، بطوري كه درباره خصايص او در تداوم رفاقت آورده اند:
«آيت‌الله اصفهاني در انتخاب دوستان همدل و شايسته، حساسيت خاصي از خود نشان مي داد، آنگاه كه فردي را به دوستي برمي گزيد پيوسته محبت لازم را به او مبذول مي داشت. هرگز شايعات ياوه گويان و سخن حاسدان مغرض كه براي بدنام كردن دوستان تلاش مي كردند. در روحيه بزرگ آيت‌الله هيچ تأثيري نداشت. »
خداوند در قرآن كريم مي فرمايد:‌
«وَالْمؤُمِنُونَ وَالْمؤُمِناتُ بَعْضُهُمْ اَوِلِياءُ بَعْضٍ، يَأمُرُونَ بِالْمَعْروُفِ وَ يَنْهُوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ يُقيمُونَ الصَّلوهَ وَ يُؤتُونَ الزَّكَوةَ وَ يُطيعُونَ اللهَ وَ رسولهُ، اولئِكَ سَيَرْحَمُهُم اللهُ، اِنَّ اللهَ عزيز حكيمْ»
مردان و زنان مومن همه ياور و دوستدار يكديگرند خلق را به كار نيكو وادار و از كار زشت منع مي كنند نماز به پا مي دارند و زكات مي دهند و در هر حكم خدا و رسول را اطاعت مي كنند، آنان را البته خدا مشمول رحمت خود خواهد گردانيد كه خدا صاحب اقتدار و درست كردار است.
حضرت پيامبر اكرم(صلّی الله علیه و آله و سلّم) فرمود:
«اَفْضَلُ الْاَ صْحابِ مَنْ اِذا ذَكَرْتَ أَعانَكَ وَ اِذا نَسيتً ذَكَرَكَ»
بهترين دوستان كسي است كه وقتي به یاد آوردی ترا ياري كند و وقتي فراموش كردي ترا به ياد آرد.
و نيز فرموده است:
«اَفضلُ الأعمالِ بَعْدَالاْيمان بِاللهِ أَلتَّؤدُّدُ اِليَ النَّاسِ.»
بهترين كارها پس از ايمان به خدا دوستي با مردم است.
اميرالمؤمنين علي(علیه السّلام) در ارزش پايداري و دوام دوستي مي فرمايد:
«اَلْاِخْوانُ فِي اللهِ تَدُومُ مَودَّتُهم سَبَبِها وَ اِخوانُ الدّنيا تَنْقَطِعُ مَودَّتُهُم لِسُرعَهِ اِنْقِطاعِ اَسّبابِها»
برادران در راه خدا دوستيشان دوام مي يابد بخاطر دوام سبب آن و برادران دنيايي دوستيشان بريده شود به خاطر بريده شدن اسباب و وسائل آن.
امام صادق(علیه السّلام) فرمودند:
«آنان كه در راه خدا با همديگر دوستي كنند روز قيامت بر فراز منبرهايي از نور باشند.»

2- آيت‌الله سيد ابوالحسن اصفهاني و آيت‌الله سيدمحمدباقر درچه اي ( سازش با فقر)

آيت‌الله سيدمحمدباقر دُرچه اي فرزند آيت‌الله سيدمرتضي درچه اي در سال 1264 هـ.ق (1227 هـ.ش) در درچه اصفهان ديده به جهان گشود. از محضر اساتيد بزرگواري چون آيت‌الله سيدمرتضي درچه اي (پدرش)، ميرزا ابوالمعالي كرباسي، ميرزامحمدحسن نجفي اصفهاني، حاج شيخ محمدباقر نجفي، ميرزا محمدباقر موسوي خوانساري چهارسوقي آيت‌الله سيدحسين كوه كمري، ميرزاي مجرد شيرازي، ميرزا حبيب الله رشتي و ... استفاده نمود. شاگردان بزرگواري تربيت نموده كه بيشتر آنها مراجع تقليد بودند، يكي از آن ها آيت‌الله سيد ابوالحسن اصفهاني مي باشد. آيت‌الله سيدمحمدباقر درچه اي در 26 ربيع الثاني سال 1342 هـ.ق در اصفهان از دنيا رفتند.
«علامه درچه اي حجره اي در مدرسه داشت و تا هنگام وفات اين روش را ادامه داد، هفته اي دو شب در درچه و بقيه شب ها در مدرسه نيم آور اصفهان مي ماند».
آيت‌الله اصفهاني هم، همچون استاد بزرگوارش سختي و رنج فقر و فلاكت در حجره نشيني را كشيده و درد بي پولي و سوزش سرماي زمستان را چشيده بود.
درباره حجره نشيني آيت‌الله اصفهاني در اصفهان گفته اند:
«در مدرسه «صدر» حجره اي گرفت و به درس و بحث مشغول شد. شبي از شبهاي زمستان وقتي پدرش براي ديدن فرزند خود به حجره او رفت با وضع ناهنجاري روبه رو شد. حجره او را خالي از هرگونه وسايل ابتدايي براي زيستن ديد. نه فرش و گليم و زيراندازي، و نه چراغي براي روشن كردن حجره...»
در قرآن آمده است:
«وَلَنَبْلُونَكُمْ بِشَيءٍ مِنَ الْخَوْفَ وَالْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الاَمْوالِ وَالاَنْفُسِ وَالثَّمراتِ وَ بَشَّرِالصَّابِرين.»
و البته شما را به سختيهايي چون ترس و گرسنگي و نقصان اموال و نفوس و آفات زراعت بيازمائيم و مژده آسايش از آن سختيها صابران راست.
حضرت نبي اكرم(صلّی الله علیه و آله و سلّم) درباره تحمل و صبر بر فقر و نداري فرمودند:
«لَوْ تَعْلَمُونَ مالَكُمْ عِنْدَاللهِ لَأَحَبَبْتُمْ أَنْ تَزْدادوُا فاقَهً وَ حاجَهً»
اي فقيران اگر بدانيد پيش خدا چه ها داريد دوست خواهيد داشت فقر و حاجت شما بيشتر شود.
حضرت علي(علیه السّلام) فرمود:
«العفافُ زينهُ الفقرِ و الشكُ زينهُ الغنا»
خويشتنداري زينت فقر و نداري است و سپاسگزاري و شكر زينت غنا و توانگري.
امام صادق(علیه السّلام) هم درباره تحمل فقر و نداري سخن جالبي دارند:
«اَلْفَقرُ عِنْدَاللهِ مِثلُ الشَهادَهٍ وَ لا يُعطيهِ مِنْ عِبادِهِ اِلَّا مَنْ اَحَبَّ»
فقر در پيشگاه خداوند همانند شهادت است كه جز به بنده اي كه دوست دارد عطا نكند.

3- آيت‌الله سيدابوالحسن اصفهاني و آيت‌الله جهانگيرخان قشقايي (برخورد با ستمگر)

حكيم جهانگيرخان قشقايي در سال 1243 هـ.ق در خانواده اي تحصيل كرده به دنيا آمد. از محضر كساني چون: محمدرضا قمشه اي، مولي حسين علي تويسركاني، حاج شيخ محمدباقر نجفي، ملاحيدر صباغ لنجاني، ميرزامحمدحسن نجفي، ملااسماعيل اصفهاني، ميرزا عبدالجواد حكيم خراساني در علوم مختلف كسب فيض نمود. انسانهاي بزرگوار و مراجع تقليدي را تربيت نمود كه يكي از آنها آيت‌الله اصفهاني بود.
هجده نفر از بزرگان و اشخاصي مثل شيخ عباس قمي، شهيدمطهري و آقاي بزرگ تهراني او را ستوده اند. او در 85 سالگي، رمضان 1328 هـ.ق در اصفهان رحلت نمود.
«آيت‌الله جهانگيرخان قشقايي، به ظل السلطان ستم پيشه اصفهان فرزند ناصرالدين شاه، اجازه ديدار نداد.»
«آيت ‌الله اصفهاني همچو استادش قاطع بود، و افراد ستمگر و ظالمي را در هر لباسي بودند نمي بخشود، حتي اگر مبلغ ديني بود آورده اند:
«... شخصي به نام سيدصالح را كه افرادي چون آيت‌الله خراساني و بزرگان علما را مورد هجو اشعارش قرار
مي داد، و توهين مي نمود، هرچند اعيان و اشراف، وساطت كردند حتي خود را بر پاهاي آيت‌الله اصفهاني افكند، اما نبخشود.»
خداوند در قرآن مومنان را از دوستي با ستمگران نهي فرموده، مي گويد:
«وَ لا تَرْكَنُوا إِليَ الذَّينَ ظَلَمُوا فَتَمسُّكُمُ النَّارُ وَ ما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللهِ مِنْ اَوْلِياءَ ثُمَّ لا تُنْصَروُنَ»
و شما مومنان هرگز نبايد با ظالمان همدست و دوست باشيد وگرنه آتش كيفر آنان در شما هم خواهد گرفت و در آن حال جز خدا هيچ دوستي نخواهيد يافت و هرگز ياري شما نخواهد كرد.
حضرت پيامبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) درباره رفتار با ستمگر فرموده اند:
«مَنْ مَشي مَعَ ظالِمٍ فَقَدْ أَجْرَمَ.»
هر كه با ظالمي راه رود گناه كرده است.
حضرت علي(علیه السّلام) نيز درباره ي همنشيني با بدان و ستمگر چنين فرموده اند:
«اِيَّاكَ وَ مُعاشَرَهَ الاشرارِ، فَإِنَّهُمْ كَالنّارِ مُباشَرَتُها تُحْرِقُ.»
بر تو باد به دوري ازمعاشرت و همنشيني با بدان زيرا كه آنها همچون آتشي بوده كه (به محض) رسيدن به پوست (آن را) مي سوزاند.
امام صادق(علیه السّلام) فرمودند:
«مَنْ اَحَبَ لِلّهِ وَ اَبْغَضَ لِلّهِ وَ اَعْطي لِلّهِ فَهُوَ مَنْ كَمَلُ اِيمانُهُ.»
كسي كه دوست دارد بري خدا و دشمني ورزد براي خدا، ببخشد براي خدا، ايمانش كامل است.

4- آيت‌الله سيدابوالحسن اصفهاني و ميرزا محمدحسن شيرازي «ميرزاي بزرگ» (احساس مسئوليت و دفاع از حقوق مسلمانان)

آيت‌الله سيدمحمدحسن (حسين) ميرزاي شيرازي (ميرزاي بزرگ= ميرزاي اول) فرزند ميرزامحمود در پانزدهم جمادالاول سال 1230 هـ.ق در شيراز به دنيا آمد. از محضر اساتيد بزرگواري شيخ محمدتقي صاحب حاشيه و سيدحسن مدرس، شيخ محمدحسن صاحب جواهر، سيدابراهيم صاحب ضوابط، شيخ مرتضي انصاري و ... استفاده فراواني برد.
حدوداً 400 نفر از شخصيتهاي بزرگ و مراجع تقليد از شاگردان و دست پروردگان آيت‌الله ميرزاي شيرازي بود.
روح پاك ميرزا در بيست و چهارم ماه شعبان سال 1312به ملكوت جاودان حق پرداز نمود.
ميرزاي بزرگ بزرگمردترين مرجع تقليد، ضمن اين كه در مقابل واگذاري امتياز تنباكوها به يهودي اجنبي ايستاد، يك فرد مبارز در برابر استعمارگر انگليس بود، اقدامات معظم له در دفاع از شيعيان مظلوم افغانستان، ايجاد وحدت تشيع وتسنن در مبارزه با استعمارگران تربيت و اعزام مبلغان به مناطق زير سلطة انگليسي، جلوگيري از تجاوز يهوديان به مسلمانان همدان، جلوگيري از خريد زمين هاي شهر طوس توسط دولت روسيه، فرستادن نماينده به منطقه حساس جنوب ايران، در تاريخ ثبت است.
اين روحيه استعمارستيزي و دفاع از حق مسلمانان در وجود آيت‌الله ابوالحسن اصفهاني نيز تجلي يافته بود.
آيت‌الله سيدابوالحسن اصفهاني در صحنه ي سياست همچون استاد بزرگوارش ميرزاي بزرگ در لشكركشي استعمار انگليسي به عراق در برابر انگلستان مقاومت نمود، انتخابات فرمايشي عراق را در سال 1341 هـ.ق تحريم فرمود و به همراه ديگر علما به ايران تبعيد شد و ضمن صدور اعلاميه عليه انگليس، نامه تاريخي آن حضرت در مبارزه با رضاخان كه عامل استعمار انگليسي در ايران بود، مشهور است. كه به قسمتي از آن اشاره مي شود:
«شهدالله دل ما هم خون است و اگر راهي براي اصلاح و انجام بعضي مطالب داشته باشيم كه رفع همه مفاسد شود... حاضر و فداكار هستيم.»
خداوند متعال در ارزش اعمال اينچنين انسانها در قرآن مي فرمايد:
«وَالَّذينَ آمَنوُا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا في سَبِيِل اللهِ وَالَّذِينَ ءَاوَوْا وَ نَصَروُا اُولئِكَ هُمُ الْمُؤمِنُونَ حَقاً، لَهُمْ مَغْفِرَهٌ وَ رِزْقٌ كَرِيمٌ.»
و آنانكه ايمان آورده اند و هجرت گزيدند و در راه خدا كوشش و جانفشاني كردند و هم آنانكه مهاجران را منزل دادند و به آنها ياري كردند آنها به حقيقت اهل ايمانند و هم آمرزش خدا و روزي نيكوي بهشتي مخصوص آنهاست.
حضرت رسول اكرم(صلّی الله علیه و آله و سلّم) فرمودند:
«اِنَّ حَقاً عَلَي الْمُؤمِنينَ أَنْ يَتَوَجَّعَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ كَمايُأَلَّمُ الْجَسَدَ ألرَّاسُ.»
مومنان بايد از رنج يكديگر متألم شوند چنانكه تن از رنج سر متأثر مي شود.
و نيز فرموده اند:
«اَلْمُسْلِمُونَ يَدٌ واحِدَهٌ عَلي مَنْ سِواهُمْ.»
مسلمانان بر ضد غيرمسلمانان هستند.
اميرالمومنان علی(علیه السّلام) دراحساس مسؤوليت نسبت به حقوق مسلمانان جمله ي عجيب و جذابي دارند:
«قَدْ تَكَفَّلَ بِنَصْرِ مَنْ نَصَرَهُ وَ اِعْزازِ مَنْ أَعَزَّهُ»
خدا ياري هر كه او را يار باشد، پذيرفته است و ارجمندي آن كسي كه دين او را ارجمند سازد به عهده گرفته.
امام صادق(علیه السّلام) هفت حق مومن را بر مؤمن مي شمارند و يكي از آن هفت حق را ياري كردن و دفاع از مومن با جان و مال و زبان و دست و پا مي دانند.

5- آيت‌الله سيدابوالحسن اصفهاني و آيت‌الله ميرزا حبيب الله رشتي (ايثار و ترجيح ديگران بر خود در عين تنگدستي و فقر)

ميرزا حبيب الله رشتي فرزند ميرزامحمد علي خان سال 1234 ق. در املش چشم به جهان گشود، از محضر اساتيدي چون شيخ عبدالكريم ايرواني، شيخ محمدحسن نجفي صاحب جواهر، شيخ مرتضي انصاري و ... استفاده نمود.
شاگردان بزرگواري تربيت نمود كه يكي از آنها آيت‌الله سيدابوالحسن اصفهاني بود.
آيت‌الله ميرزا حبيب الله رشتي در شب پنج شنبه چهاردهم جمادي الثاني 1312 ق. در شهر نجف از دنيا رفتند.
آيت‌الله ميرزا حبيب الله رشتي با اين كه زندگي بسيار فقيرانه اي داشت از سهم ارث چشم پوشيد. ميرزاي رشتي پس از رسيدن به نجف، براي تأمين معاش، به تدريج لوازم زندگي را يكي پس از ديگري فروخت به گونه اي كه در گرماي طاقت فرساي تابستان از خريد آب نيز عاجز بود.
عليرغم اين كه آيت‌الله سيدابوالحسن اصفهاني ثروتهاي بي حد و حصري دراختيار داشت كه از اقصي نقاط جهان شيعيان به ايشان مي فرستادند، حتي پول و ثروت ايشان آنقدر زياد بود كه عبدالله فيصل اذعان كرده بود، در خزانه دولت آن پول وجود ندارد.
اما زندگي سيدابوالحسن اصفهاني همچون زندگاني اجدادش ائمه اطهار(علیهم السّلام) و استادانش در فقر و فلاكت بود بطوري كه آورده اند:
روزي آيت‌الله اصفهاني لحاف خود را براي فروش به لحاف دوز سپرده بود، مردي كه فوق العاده مستحق بود به او مراجعه نمود و وضع زندگي خود را به عرض ايشان رساند، آيت‌الله اصفهاني فرمود:
«به نزد لحاف دوز برو و پول لحاف را بگير و تو از من محتاج تري.»
آري آيت‌الله ابوالحسن اصفهاني عادت به زندگي سخت و فقر و نداري را از ائمه و بزرگاني چون آيت‌الله حبيب الله رشتي آموخته، مي داند كه زندگي و رفاه و آسايش هميشگي نيست و آخرت و عاقبتي در پيش است.
در قرآن آمده است:
«وَالذَّينَ صَبَرُوا ابْتَغَاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ وَ اَقامُوا الصَّلوهَ وَ اَنْفَقوُا مِمّا رَزَقْناهُمْ سرّاً وَ عَلانِيَهً وَ يَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَهِ السَّيئَهَ اُولئِكَ لَهُمْ عُقَبَي الدَّارِ»
و هم در طلب رضاي خدا راه صبر پيش مي گيرند و نماز به پا مي دارند و از آنچه نصيبشان كرديم به فقرا پنهان و آشكار انفاق مي كنند و در عوض بديهاي مردم نيكي مي كنند اينان هستند كه عاقبت منزلگاه نيكو يافتند.
پيامبر خدا (صلّی الله علیه و آله و سلّم) درباره انفاق شخص فقير فرموده است:
«خَيْرُالنَّاسِ مُؤْمِنُ فَقيرٌ يُعطي جُهْدَهُ.»
بهترين مردم مومن فقيري است كه به قدر توانايي خود انقاق كند.
علي(علیه السّلام) ايثار و بخشش را بزرگترين عبادت و بلندمرتبه بودن شخص مي دانند.
«اَلْاِيثارَ اَفْضَلُ عِبادَهٍ وَ اَجَلٌ سِيادَهٍ.»
ايثار يعني جود و بخشش با بخشش چيزي در حالي كه خود محتاج به آن) باشد فزونتر عبادتي است و عظيم تر بزرگي اي است.

6- آيت‌الله سيد ابوالحسن اصفهاني و آيت‌الله فاضل شربياني (رفتار زيركانه و كريمانه با دشمنان سياستمدار)

آيت‌الله العظمي مولانا محمدفاضل شربياني فرزند آيت‌الله فضلعلي شربياني به سال 1248 هـ.ق در روستاي شربيان يكي از دهستانهاي بزرگ شهرستان سراب (واقع در 45 كيلومتري آن شهر) چشم به جهان گشود.
از محضر اساتيد بزرگواري چون آيت‌الله فضلعلي شربياني و آيت‌الله العظمي شيخ مرتضي انصاري و ديگران استفاده برد.
و شاگردان نام آور و مراجع تقليدي تربيت نمود كه يكي از آنها آيت‌الله سيدابوالحسن اصفهاني مي باشد.
آيت‌الله شربياني بعد از 74 سال نورافشاني در آسمان فقاهت و ديانت در سپيده دم روز جمعه، هفدهم مبارك رمضان سال 1322 هـ.ق چشم جهان فرو بست و در جوار حرم مطهر علوي به خاك سپرده شد.
هاردينگ در كتاب خود به نام «يك ديپلمات در شرق» چنين مي نويسد:
«بالاخره مستر چرچيل موفق شد با يك مجتهد بسيار متنفذ و روحاني بزرگ ملاقات كند. اين مرد روحاني از اهالي آذربايجان و موسوم به آقاي فاضل شربياني است، اين شخص مقدس عالي مرتبه با مهرباني و تواضع مستر چرچيل را پذيرفت و با كمال صراحت بيان عدم رضايت خود را از حضور بيگانگان در ايران اعلام كرد. برخوردهاي اين بزرگمرد در مسترچرچيل تأثير فوق العاده داشت.»
آيت‌الله العظمي سيدابوالحسن هم در كياست و سياست كمتر از استاد خود نبود، روشي كه در ملاقات با نماينده رسمي حكومت بريتانيا در عراق اعمال مي نمود، مثل رفتار استاد خود بود.
نقل كرده اند: وقتي سفير و نماينده دولت بريتانيا در ملاقات با آيت‌الله سيدابوالحسن اصفهاني يك چك يكصدهزار دينار عراقي را (كه نذري دولت انگليسي در صورت شكست دادن آلمان بوده، به پاپ هم اينچنين نذر كرده بودند.) به سيد تقديم مي نمايد. سيدقبول فرموده مبلغ صدهزار دينار عراقي را طي حواله اي ضميمه چك تقديمي دولت انگلستان نموده آنگاه رو به مترجم كرده، مي فرمايند:
«به من اطلاع رسيده كه در اين جنگ (جنگ جهاني دوم) اكثر لشكريان بريتانيا از مسلمين هند بوده اند كه گروه زيادي از آنها به شهادت رسيده اند و بازماندگانشان سخت در مضيقه هستند. من به حكم مسووليت شرعي بر خود وظيفه مي دانم كه اين ستمديدگان بي گناه را فراموش نكنم و از شما انتظار دارم اين مبلغ ناچيز را كه از تقديم آن، به بازماندگان قربانيان جنگ، عذر مي خواهم بين آنان به عدالت تقسيم كنيد.»
پس از لحظاتي نوري سعيد (دولت وقت عراق) مراجعت مي نمايد و مي گويد:
«اي رهبر عاليقدر قربانت شوم ... نماينده انگليس پس از ترك محضر جنابعالي از هوشياري و درايت شما بي اندازه ستايش مي كرد. اقدام عالمانه ي شما او را سخت به حيرت انداخته بود.»
آري شاگرد مثل استاد خود با رفتار زيركانه و به مصداق فرمايش حضرت پيامبر اكرم(صلّی الله علیه و آله و سلّم) : مؤمن زيرك و بافراست و باهوش، توطئه انگليسي را اينچنين نقش بر آب مي كند و خنثي مي نمايد.
خداوند تبارك و تعالي در قرآن فرموده است:
«وَ اِنْ يُريدُوا اَنْ يَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللهُ، هُوَالَّذي اَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَ بِالْمُؤمِنينَ».
اگر دشمنان به فكر فريب دادن تو باشند البته مطمئن باش كه خدا تو را كفايت خواهد كرد اوست كه به نصرت خود و ياري مومنان ترا مؤيّد و منصور گردانيد.
رسول خدا(صلّی الله علیه و آله و سلّم) مي فرمايد:
«مَنْ كانَ وَصْلَهً لِأَخِيهِ الْمُسْلِمِ اِلي ذي سُلْطانٍ في مَنْهَجِ بِرٍ اَوْ تَسِيرِ عُسْرِ أَعانَهُ اللهُ وَ عَلي اِجازَهٍ الصِّراطٍ يَوْمَ تُدْحَضُ فيهِ الْاَقْدامُ.»
هركس پيش صاحبقدرتي براي برادر مسلمان خويش در موضوع خيري يا در گشودن مشكلي وسيله ي خير شود، روزي كه قدمها بلغزد خدا وي را برعبور از صراط اعانت كند.
و نيز فرموده است:
«اَلْمُؤْمِنُ كَيِّسٌ فَطِنٌ حَذِرٌ»
مومن هوشيار و دقيق و محتاط است.
اميرالمومنين علي(صلّی الله علیه و آله و سلّم) درباره زيركي و كياست مومن مي فرمايد:
«اَلْفِطَنَهُ بِالْبَصيرَهِ»
زيركي بينايي است، يعني زيركي آن است كه با بينايي باشد كه به آن امتياز ميان حق و باطل تواند كرد تا اختيار حق كند نه باطل.
و در نهج البلاغه فرموده اند:
«اِتَّقَوا ظُنُونَ الْمُؤمِنينَ، فَاِنَّ اللهَ جَعَلَ الحَقَ عَلي اَلْسِنَتِهِمْ»
از گمانهاي مردم باايمان بپرهيزيد كه خدا حق را بر زبان آنان نهاده است.
* سيد محمد فتح اله زاده؛ مدرس مراكز تربيت معلم و دانشگاهها
ادامه دارد ......

پی نوشت ها:

1. بيدارگران راحل، صص158 و 159.
2. بيدارگران راحل، ص157.
3. بيدارگران، راحل، صص302-303.
4. سوره مبارکه توبه (9 / 71) و تفضيل الآيات، ص767.
5. نهج الفصاحه، ص73/384.
6. نهج الفصاحه، ص74/387.
7 غررالحكم، به نقل از چهل حديث، ج2 / 453.
8. خلاصه اي از اصول كافي، ص85.
9 . گلشن ابرار، ج3 / صص228-240 و نيز دايره المعارف تشيع، ج7/ كلمه ي «درچه اي».
10 . گلشن ابرار، ج3/ ص238.
11 .گلشن ابرار، ج2/ ص585.
12 . سوره مبارکه بقره، آیه 45 و تفضيل الآيات، ص799.
13 .نهج الفصاحه، ص492.
14. نهج البلاغه، به نقل از چهل حديث، ج2/74.
15 . اصول كافي، ج3 به نقل از چهل حديث، ج3/74.
16 .گلشن ابرار، ج3 / ص180.
17 . پيكار با منكر، ج1 / ص124.
18 . سوره مبارکه هود،آیه 17، تفضيل الآيات، ص405.
19 .نهج الفصاحه، ص589 / 2873.
20 . غررالحكم، به نقل از سرچشمه رستگاري، ص186.
21 . خلاصه اي از اصول كافي، ص84.
22 . شرح زندگاني ميرزاي شيرازي (با تلخيص و تصرف).
23 . شرح زندگاني ميرزاي شيرازي، ص31.
24 . گلشن ابرار، ج1 / صص388 و 389.
25 . بيدارگران راحل، ص295.
26 . سوره مبارکه انفال، آیه 74، تفضيل الآيات، ص717.
27 . نهج الفصاحه، ص172 / 849.
28 . نهج الفصاحه، ص625 / 3082
29 . نهج البلاغه، ص325 / 53.
30 . اخلاق معاشرت، ص24.
31 . گلشن ابرار، ج1 / صص378-384، دايره المعارف تشيع، ج8 / كلمه «رشتي».
32 . گلشن ابرار، ج1 / ص384.
33 . گلشن ابرار، ج1 / ص380 و دايره المعارف تشيع، ج8 / كلمه «رشتي».
34 . بيدارگران راحل، ص298.
35 . بيدارگران راحل، صص302-303.
36 . سوره مبارکه رعد (13/24) و تفضيل الآيات، ص761.
37 . نهج الفصاحه، ص315 / 1501.
38 . شرح غررالحكم، ج1 / ص300 / 1148.
39 . بيدارگران راحل، صص139-144.
40 . بيدارگران راحل، ص144.
41 . بيدارگران راحل، ص142.
42 . بيدارگران راحل، صص300-301.
43 . سوره مبارکه انفال، آیه62، تفضيل الآيات، ص719.
44 . نهج الفصاحه، ص576 / 2791.
45 . نهج الفصاحه، ص626 / 3089.
46 . شرح غررالحكم، ج1 / ص19 / 40.
47 . نهج البلاغه؛ كلمات قصار، صص417 ، 309.

نويسنده:سيد محمد فتح اله زاده *

آشنایی با اساتيد آيت‌اللّه ابوالحسن اصفهاني

قسمت دوم

7- آيت‌الله ابوالحسن اصفهاني و آيت‌الله شيخ محمدحسن ممقاني (دوستي اهل بيت(علیهم السّلام) و سادات)

آيت‌الله شيخ محمدحسين ممقاني معروف به محقق ممقاني در روز يكشنبه 22 ماه شعبان سال 1238 هـ.ق در شهر ممقان (واقع در 40 كيلومتري شهرستان تبريز، در نزديكي آذرشهر) در يك خانواده ي روحاني چشم به جهان هستي گشود. پدرش فقيه بزرگوار آيت‌الله شيخ عبدالله ممقاني بود.
در محضر اساتيد بزرگواري چون پدرش و آيت‌الله شيخ محمدحسين اصفهاني (دوست بزرگوار پدرش) از صاحب جواهر، شيخ مرتضي انصاري، آيت‌الله سيدحسين كوه كمري، آيت‌الله حاج ملاعلي رازي، آيت‌الله شيخ مهدي نجفي، آيت‌الله شيخ راضي نجفي، كسب فيض نمود. شاگردان بسيار بزرگواري همچون آيت‌الله سيدابوالحسن اصفهاني تربيت نمود، سرانجام بعد از 85 سال عمر با بركت و خدمات شايان توجه به اسلام و مسلمين در هيجدهم ماه محرم 1323 هـ.ق در شهر نجف اشرف دارفاني را وداع گفت و به ملكوت اعلي پيوست.
آيت‌الله ممقاني به عموم سادات و آل رسول اكرم(صلّی الله علیه و آله و سلّم) علاقه قلبي داشت. در تمام محافل و مجالس به آنها بيش از حد معمول احترام مي گذاشت. در همة برنامه هاي ايشان اولويت با سادات بود. هميشه در سلام دادن به آنها سبقت مي جست و هيچ وقت به خود اجازه نمي داد قبل از آنها از در خارج شود، يا كاري را آغاز كند... .
درباره ي سادات دوستي آيت‌الله اصفهاني آورده اند:
«ايام زيارت امام حسين(علیه السّلام) در كربلا خدمت سيد (اصفهاني) بوديم كه مرحوم شيخ علي اكبر سيبويه وارد شد و عرض كرد : مومني در بين باغات (باغ هاي) «كربلا» سكونت دارد، مي خواهد وجهي را به عنوان خمس در اختيار يكي از سادات بگذارد تا او بتواند ازدواج نمايد ولي از شما اجازه و قبض رسيد مي خواهد. سيد (آيت‌الله اصفهاني) فرمود : بسيار خوب نام او را بگوئيد تا قبض مورد نظر را به نام او بنويسم. مرحوم سيبويه گفت : اسم او را نمي دانم سيد (آيت‌الله اصفهاني) فرمود : اين قبض را به نام كه بنويسم؟ سپس با خط خود چنين نوشت: «اي كسي كه مي خواهي فلان مبلغ را كمك كني هر مقدار كه دوست داري كمك كني مورد قبول من است.»
قرآن در فضيلت خويشاوندان پيغمبر اكرم(صلّی الله علیه و آله و سلّم) مي فرمايد:
«قُلْ لا اَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ اَجْراً اِلّا الْمَوَدَّهَ في الْقُرْبي.»
بگو من از شما اجر رسالت جز اين نخواهم كه مودت و محبت مرا در حق خويشاوندان منظور داريد.
حضرت رسول اكرم(صلّی الله علیه و آله و سلّم) فرمود:
«خويشاوندان ما علي و فاطمه (سلام الله علیها) و فرزندان آنهاست.»
حضرت رسول اكرم(صلّی الله علیه و آله و سلّم) نيز فرمودند:
«هميشه با دوستي ما خاندان ملازم باشيد زيرا اگر كسي با دوستي ما از دنيا برود، به وسيله شفاعت ما وارد بهشت مي شود و قسم به خدايي كه جان من به دست اوست عمل هيچ كسي او را فائده نمي دهد، مگر آنكه حق ما را بشناسد.».
در كتاب «عيون اخبارالرضا» شيخ صدوق ساز حضرت علي بن ابيطالب(علیه السّلام) نقل مي كند كه پيغمبر اكرم(صلّی الله علیه و آله و سلّم) فرمود:
«اول چيزي كه روز قيامت از بندگان سؤال مي¬شود حب ما خاندان است.»

8- آيت‌الله ابوالحسن اصفهاني و آيت‌الله سيدمحمدكاظم يزدي (صبر به شهادت فرزند و تحمل مصيبت)

آيت‌الله سيدمحمدكاظم يزدي به سال 1247 هـ.ق در روستاي «كشويه» شهرستان يزد در يك خانوادة مذهبي و كشاورز به دنيا آمد. شجره وي به امام علي(علیه السّلام) مي رسد. از محضر آيات عظام سيدمحمدباقر خوانساري و حاج ميرزامحمدهاشم چهار سوقي و محمدجعفر آباده¬اي، ميرزاي شيرازي، كاشف الغطاء، شيخ راضي، شيخ مهدي جعفري و ... بهره هاي فراوان برد. اشخاص بزرگي و مراجع تقليدي از محضر ايشان كسب فيض و معرفت نموده يكي از آنها، آيت‌الله العظمي سيدابوالحسن اصفهاني بود، آيت‌الله العظمي سيدمحمدكاظم يزدي در 28 ماه رجب سال 1337 هـ.ق در شهر مقدس نجف اشرف به سراي جاويد شتافت.
در يورش ناجوانمردانه نيروهاي استعمارگر بريتانيا به عراق، فرزند گرامي آيت‌الله العظمي يزدي بعد از حماسه آفريني فراوان به شهادت رسيد، سرانجام روضه خواني به خدمت ايشان شرفياب شده و حادثه جانگداز شهادت فرزند را به اطلاع رساندند، آقا بدون عكس العمل ديگري برخاسته و به سوي حرم مطهر براي آخرين وداع با فرزند دلبندش حركت نمودند، در راه فقط اين آيه مباركه را تكرار مي فرمودند : «انا لله و انا اليه راجعون».
و درباره شهادت فرزند آيت‌الله العظمي سيدابوالحسن اصفهاني، آيت‌الله شهيد سيدمصطفي خميني مي گويد:
«... در دومين ركعت نماز در حال سجده بودند كه ناگهان فريادي بلند شد: سيدحسن فرزند آقا را كشتند و بلافاصله صفهاي نماز از هم پاشيد ولي آيت‌الله اصفهاني همچنان نماز را ادامه داده و آن را به پايان رسانيد. آنگاه با سر برگردانده و با منظره هولناكي رو به رو شد و ديد سر فرزند دلبندش را خائني از تن جدا كرده، فقط سه بار فرمودند: لا اله الا الله».
قرآن درباره تحمل بر مصيبت و صبر و شكيبايي نمودن، بر حادثه ي جانگداز مي فرمايد:
«اَلذَِّينَ اِذا اَصابَتْهُمْ مُصيبَهٌ قالوُا اِنَّا لِلَّهِ وَ اِنّا اِلَيْهِ راجِعُونَ اُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ رَحْمَهٌ وَ اُولئِكَ هُمُ المُهْتَدوُنَ.»
آنان كه چون به حادثه ي سخت و ناگوار دچار شوند صبوري پيش گرفته و گويند ما به فرمان خدا آمده و به سوي او رجوع خواهيم كرد. آن گروهند مخصوص به درود و الطاف الهي و رحمت خاص خداوند و آنها خود هدايت يافتگانند.
حضرت پيامبر اكرم(صلّی الله علیه و آله و سلّم) فرمود:
«قالَ اللهُ تَعالي! اِذا وَجَّهْتُ اِلي عَبْدٍ مِنْ عَبيدي مُصيبَهً في بَدَنِه اَوْ في وَلَدِهِ اَوْ في مالِه فَاسْتَقْبَلَهُ بِصَبْرٍ جَميلٍ اِسْتَحْيَيْتُ يَوْمَ القيامَهِ اَنْ اَنْصَبَ لَهُ ميزاناً اَوْ اَنْشُرَ لَهُ ديواناً.»
خداي والا فرمايد: وقتي مصيبت تن يا فرزند يا مال، متوجه يكي از بندگان خويش كنم و او به صبر نيكو مصيبت را استقبال كند روز قيامت شرم دارم كه ميزاني براي او نصب كنم يا دفتري براي او پهن كنم.
حضرت علي(علیه السّلام) مي فرمايد:
«الصبر ثمرة الايمان.»
صبر در مصائب ميوه ايمان است و هر كه را ايمان كامل باشد ملازم صبر و شكيبايي باشد چه يقين داند كه به صبر حسنه او مضاعف گردد.
علي بن الحسين (علیه السّلام) فرمود:
«صبر و رضا، سرمنشأ تمام طاعات است و هركس صبر كند و بدانچه خدا براي او مقدر فرموده راضي باشد اعم از آنكه خوشايند او باشد، خوشايندش نباشد، خداي متعال به جز غير به او نرساند.»

9- آيت‌الله سيدابوالحسن اصفهاني و آيت‌الله ملامحمدكاظم آخوند خراساني (عفو و گذشت و اصلاح رفتار جاهل)

آخوند خراساني در سال 1255 هـ.ق در مشهد ديده به جهان گشود. پدرش ملاحسين هراتي، روحاني وارسته بود. آخوند خراساني در دوازده سالگي وارد حوزه علميه مشهد شد و در 22 سالگي به نجف رفت، اساتيد او عبارت بودند از پدرش، ملاهادي سبزواري، ملاحسين خويي، ميرزا ابراهيم جلوه، شيخ انصاري و ميرزاحسن شيرازي، آخوند اردكاني، آيت¬الله سيدعلي شوشتري، شيخ راضي بن محمدنجفي و آيت¬الله سيدمهدي مجتهد قزويني، آخوند خراساني هزاران نفر شاگرد و صدها مجتهد تربيت كرده بود كه يكي از آنها سيدابوالحسن اصفهاني است. آخوند خراساني در چهارشنبه 21 ذيحجه 1329 از دنيا رفت.
درباره دستگيري از نيازمندان آخوند خراساني آمده است:
«يكي از سخنرانان مذهبي كربلا از مخالفان مشروطه بود و همه جا عليه آخوند صحبت مي كرد، به علت بدهي تصميم گرفت خانه اش را بفروشد. مشتري خريد خانه را مشروط به امضاء و اجازه آخوند قرارداد. گرچه روي ديدن آخوند را نداشت، اما شرمنده و ناچار نزد در آخوند رفت و از او خواست تا به اين معامله راضي شود، آخوند چند كيسه ليره به او داد و گفت: با اين پول، بدهي خود را بدهيد و خانه را نفروشيد هرگاه به مشكلي برخورديد نزد من بياييد، واعظ كربلا از رفتار آخوند متنبه گشت و از آن پس، از مريدان او شد.»
درباره ي آيت‌الله اصفهاني آورده اند:
«آيت¬الله اصفهاني با اصحاب خود از حرم مقدس امام حسين(علیه السّلام) خارج مي شد، ناگاه مردي پيش دويد و خود را به سيد رساند و هر آنچه از دشنام در دهن داشت نثار وي كرد. او همچنان دنبال سيد بود تا به منزل رسيد.سيد رو به او كرد و گفت : همين جا منتظر باش. لحظه اي بعد از منزل بيرون آمد و فرمود : اين پولها را بگير و هر موقع دست تنگ شدي، به ما مراجعه كن. زيرا، ممكن است اگر به غير ما مراجعه كني حاجت تو را برآورده نسازد، ديگر آنكه، هرگونه دشنام مي خواهي بگو، اما عرض و ناموسي مرا دشنام نده. مرد كه با فحاشي سعي در عصباني نمودن او داشت، با رفتار كريمانه روبرو شد. چنان رعشه بر اندامش افتاد كه اشك از چشمانش جاري شد.»
خداوند در قرآن مي¬فرمايد:
«فَبِما رَحْمَهٍ مِنَ اللهِ لِنْتَ لَهُمْ، وَ لَوْ كُنْتَ فَظَّا غَليظَ الْقَلْبِ لا نَفضَوُّا مِنْ حَوْلِكَ، فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شاوِرْهُمْ فِي الاَمْرِ فَاِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَي اللهِ، اِنَّ اللهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكَلِينَ.»
مرحمت خدا تو را با خلق مهربان و خوشخو گردانيد و اگر تندخو و سخت دل بودي مردم از گرد تو متفرق مي شدند. پس چون امت به ناداني دربارة تو بد كنند از آنان درگذر و از خدا بر آنها طلب آمرزش كن و براي دلجوئي آنها در كارها مشورت نما ليكن آنچه خود تصميم گرفتي با توكل به خدا انجام ده كه خدا آنانكه بر او اعتماد كنند دوست دارد و ياري كند.
و در سوره فصلت مي¬فرمايد:
«وَ لا تَسْتَوي الْحَسَنَهُ وَ لا السَّيِئَهُ اِدْفَعْ بِالَّتي هِيَ أَحْسَنُ فَاِذا الَّذي بَيْنَكَ وَ بَيْنَهُ عَداوَهٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌ حَميمٌ. وَ ما يُلَقَّاها اِلَّا الذَّينَ صَبَرُا وَ ما يُلَقَّاها اِلَّا ذُوحَظٍ عَظيمٍ.»
بدان كه هرگز نيكي و بدي در جهان يكسان نيست (اي رسول تو و امت تو در امور شخصي) هميشه بدي خلق را به بهترين عمل پاداش ده تا همانا كسي كه گوئي با تو بر سر دشمني است دوست و خويش تو گردد. و (ليكن) به اين مقام بلند كسي نمي رسد جز آن كه (در) مقام صبر و ثبات (و معرفت الهي) صاحب حظ بزرگ شدند.
حضرت رسول اكرم(صلّی الله علیه و آله و سلّم) هم در لذت عفو و گذشت فرمودند:
«انّ التّواضُعَ لا يزيدُ العَبد الا رفَعَه فَتَواضَعوا يَرفَعكُم الله و انّ العَفو لا يزيد العَبد الّا عَزّا فَاعفوا يَعِزُّكُمُ الله و ان الصّدَقَه لايَزيد المال الّا نماء فتصدقوا يزدكم الله.»
تواضع ماية رفعت است، تواضع كنيد تا خدا شما را رفعت دهد. عفو ماية عزت است عفو كنيد تا خدا شما را عزت بخشد. و صدقه موجب فزوني مال است صدقه دهيد تا خدا مالتان را زياد كند.)
علي (علیه السّلام) عفو را بهترين احسان مي دانند و مي فرمايند:
«العفو احسن الاحسان».
درگذشتن از گناه و تقصير مردم بهترين احسان است و افضل افراد آن.

10- آيت‌الله سيدابوالحسن اصفهاني و آيت‌الله ميرزا محمدتقي شيرازي (استقامت و پايداري در دفاع از سرزمين اسلامي)

آيت‌الله ميرزامحمدتقي حايري شيرازي در سال 1256 هـ.ق در شهر شيراز به دنيا آمد. از محضر اساتيدي بزرگوار چون سيدعلي نقي طباطبايي، مولانا فاضل اردكاني، علامه سيدمحمدفشاركي اصفهاني، ميرزاي بزرگ، سيدحسن شيرازي، استفاده برد.
يكي از شاگردان طراز اول آيت‌الله ميرزامحمدتقي شيرازي، آيت‌الله سيدابوالحسن اصفهاني مي باشد.
آيت‌الله ميرزامحمدتقي شيرازي در شب چهارشنبه سيزدهم ماه ذيحجه سال 1338 هـ.ق رحلت نمودند و در صحن مقدس امام حسين(علیه السّلام)به خاك سپرده شدند.
آيت‌الله ميرزامحمدتقي شيرازي رهبري انقلاب عراق را در مقابل بريتانيا به دست گرفته بود، در اين باره گفته اند:
«آيت‌الله ميرزامحمدتقي شيرازي پس از اين كه لشكر بريتانيا وارد خاك سامرا شد، آخرين فردي بود كه اين شهر را به قصد كاظمين ترك كرد. وي پس از مدتي به كربلا رفت و تا پايان عمر همان جا ماند. فتواي تاريخي و حماسي خويش را صادر نمود و ....»
آيت‌الله اصفهاني هم همچو استادش آنچنان در مقابل استعمار بريتانيا و مزدورانش مقاومت كرده بود و عراق را براي مبارزه با اجبني¬ها انتخاب كرده كه مجبور شدند آيت‌الله اصفهاني را از كشور عراق به ايران تبعيد كنند. در اين باره رهبر كبير انقلاب اسلامي ايران مي فرمايند:
«علماي عراق مرحوم آيت‌الله اصفهاني و ... را كه به ايران تبعيد كردند براي مخالفتي بود كه اظهار مي كردند و عليه آن دستگاه حرف مي زدند.»
خداي تبارك و تعالي در قرآن کریم مي¬فرمايد:
«اَلَّذينَ آمَنُوا وَهاجَروُا وَ جاهَدُوا في سَبيلِ اللهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَ اَنْفُسِهِمْ اَعْظَمُ دَرَجَهً عِنْدَاللهِ وَ اوُلئِك َهُمُ الْفائِزوُنَ.»
آنان كه ايمان آورده اند و از وطن هجرت گزيدند و در راه خدا به مال و جانشان جهاد كردند آنها را نزد خدا مقام بلندي است و آنان بالخصوص رستگاران و سعادتمندان دو عالمند.
حضرت نبي اكرم(صلّی الله علیه و آله و سلّم) هم در استقامت و پايداري در دفاع از دين الهي و سرزمين اسلامي فرموده اند:
«جاهِدُوا الْمُشرِكينَ بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ وَ اَلْسِنَتِكُمْ».
با اموال و جانها و مالهاي خود با مشركان جهاد كنيد.
و نيز فرمودند:
«اَلْمُومِنُ مِنْ أَهْلِ الِْايمانِ بِمَنْزِلَهِ الرَّأَسِ مِنَ الْجَسَدِ يَاْلَمُ الْمُؤمِنُ لِاَهْلِ الْاِيمانِ كَما يَأْلَمُ الْجَسَدُ لِما فِي الرَّاْسِ.»
مومن نسبت به اهل ايمان چون سر نسبت به تن است مومن از رنج مومنان رنجور شود، چنانكه تن از رنج سر رنجور گردد.
علي (علیه السّلام) در نهج البلاغه درباره جهاد چنين فرمايند:
«فَإِنَّ الْجِهادَ بابٌ مِنْ اَبْوابِ الْجَنَّهِ فَتَحُهِ اللهُ لِّخاصَّهِ أَوْلِيائِهِ وَ هُوَ لِباسٌ التَّقْوي وَ دِرْعُ اللهِ الْحَصِينَهُ وَ جُنَّتَهُ الْوَثيقَهُ.»
جهاد دري است از درهاي بهشت كه خدا به روي گزيده دوستان خود گشوده است و جامه تقوي است، كه بر تن آنان پوشيده است. زره استوار الهي است كه آسيب نبيند؛ و سپر محكم اوست كه تير در آن ننشيند.

11- آيت‌الله سيدابوالحسن اصفهاني و آيت‌الله العظمي شريعت اصفهاني (وظيفه شناسي نسبت به مسلمانان در جهاد با دشمن)

ملافتح الله (شيخ شريعت) اصفهاني در سال 1228 هـ.ش (12 ربيع الاول 1266 هـ.ق) در اصفهان متولد شد. از محضر اساتيد برجسته اي چون ملاحيدرعلي اصفهاني، آيت‌الله حاج ميرزانصرالله مدرس، محمد ابراهيم بروجردي، سيدمرتضي حائري، شيخ محمدحسين كاظميني، ميرزا حبيب الله رشتي، شيخ محمدصادق تنكابني، ملااحمد سبزواري، شيخ عبدالجواد خراساني، آيت‌الله محمدباقر اصفهاني، شيخ حسين علي تويسركاني ملايري، شيخ محمدتقي هروي و ... بهره هاي فراواني برد. شاگردان زيادي تربيت نمود كه يكي از آنها آيت‌الله سيدابوالحسن اصفهاني است. شيخ شريعت در هشتم ربيع الثاني سال 1339 ق. در نجف اشرف جان به جان آفرينان تسليم نمود.
در سال 1907 م وقتي كه روسيه و انگلستان ايران را بين خود تقسيم كرده بود، آيت‌الله شيخ شريعت اصفهاني همراه با ديگر علما با تعطيل كردن حوزه علميه خود را براي جهاد آماده كردند و اينچنين پيام دادند:
«اخبار موحشه مداخله اجانب در بلاد اسلاميه خصوصاً به اشتهار معاهده ميشومه جديده با دولتين موجب وحشت عموم علماي اعلام ... (شده است.) قاطبه علماي اين مشاهد مشرفه وظايف مقاميه را تعطيل و در حفظ اسلام به آخرين تكليف (جهاد) حاضر .....»
آيت‌الله اصفهاني در آستانه ي تبعيد از عراق اعلاميه زير را انتشار دادند:
«سلام بر همه بخصوص برادران عراقي، وظيفه ديني بر همه مسلمانان لازم مي گرداند كه در حفظ حرمت اسلام و بلاد اسلامي تا آنجا كه قدرت دارند بكوشند و بر همه ما واجب و لازم است كه سرزمين عراق را كه مشاهد ائمه هدي(علیهم السّلام) و مراكز ديني ما در آنجا است، از تسلط كفار حفظ نموده و از نواميس ديني آن دفاع كنيم من شما را بر اين موضوع دعوت كرده ترغيب مي نمايم. ...»
خداوند در قرآن كريم مي¬فرمايد:
«يا اَيَُهَا الَّذينَ آمنُوا اِذا لَقيتُمْ فِئَهً فَاثَبْتُوُا وَاذْكُرُوا اللهَ كَثيراً لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ»
اي كساني كه ايمان آورده ايد هرگاه با فوجي از دشمن مقابل شديد پايداري كنيد و خدا را پيوسته ياد آريد باشد كه پيروزمند و فاتح گرديد.
پيامبر خدا (صلّی الله علیه و آله و سلّم) فرمودند:
«اِنَّ اَفْضَلَ عَمَلِ الْمُؤمِنِ الْجِهادُ في سبيلِ اللهِ».
بهترين عمل مومن جهاد در راه خداست.
حضرت علي(علیه السّلام) جهاد در راه خدا را چنين توصيه مي¬كنند:
«اَللهَ اَللهَ فِي الْجِهادِ بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ وَ اَلْسِنَتِكُمْ في سَبيلِ اللهِ وَ عَلَيْكُمْ بِالتّوَاصُلِ وَالتَّباذُلِ وَ اِيّاكُمْ وَالتَّدابُرَ وَالتَّقاطُعَ.»
خدا را خدا را درباره جهاد در راه خدا به مالهاتان و به جانهاتان و زبانهاتان. بر شما باد به يكديگر پيوستن و به هم بخشيدن. مبادا از هم روي بگردانيد، و پيوند هم را بگسلانيد.

12- آيت‌الله سيدابوالحسن اصفهاني و آيت‌الله مولي عبدالكريم ايرواني (مبارزه با نفس)

آخوند عبدالكريم از اكابر اصوليين قرن سيزدهم در ايروان قفقاز متولد شد. از حضور آقا سيدعلي صاحب رياض، آقا سيدمحمد مجاهد و ... بهره برد .
شاگردان زيادي تربيت نمود كه يكي از آنها آيت الله سيدابوالحسن اصفهاني است.
از اخلاص و پاكسازي نيت (تهذيب نفس) وي در «سيماي فرزانگان» آمده است:
«او امام جماعت نمي شد و مي گفت، در بدو امر، مرا به مسجد بردند كه نماز جماعت بخوانم. پس از چندي، كم كم جمعيت مامومين روي به نقصان گذاشت. ملاحظه كردم كه از كم شدن مأمومين در نفس من تأثيري پيدا شد. ازاين جا فهميدم كه اين نماز جماعت قربة الي الله نيست و فايده ندارد. از اين رو امامت جماعت را ترك كردم.»
يكي از علما مي گويد:
«در خدمت آقا سيدابوالحسن اصفهاني بودم، وقتي از كوچه اي كه در آن خرابه اي وجود داشت گذر كرديم، فرمود من با خانواده ام پانزده روز در اين خرابه ساكن بوديم. چون صاحبخانه ما به من گفته بود كه ديگر راضي نيست در خانه اش باشيم به ناچار آنجا را تخليه كرديم و به اين خرابه منتقل شديم تا اين كه موفق شدم خانه اي ديگر اجاره كنم.»
خداوند در قرآن مي فرمايد:
«قَدْ اَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّي»
حق كه فلاح و رستگاري يافت آن كس كه تزكية نفس كرد.
پيامبر خدا مي فرمايد:
«جاهَدوا اَهوائَكُمْ تَمْلِكوُا أَنْفُسَكُمْ.»
با هوسهاي خود مبارزه كنيد تا بر نفس خود تسلط يابيد
حضرت علي(علیه السّلام) فرموده است:
«اَلْعاقِلُ يَضَعُ نَفْسَهُ فَيَرْتَفِعُ»
خردمند پست مي گرداند نفس خود را و فروتني مي نمايد پس بلندتر مي شود و همين معني سبب بلندي مرتبه او گردد.
نتيجه اين كه حضرت آيت‌الله العظمي سيدابوالحسن مديسه اي اصفهاني در يك خانوادة روحاني و مذهبي بزرگ شده اجداد اطهر ايشان حضرت رسول اكرم(صلّی الله علیه و آله و سلّم) و ائمه اطهار(علیهم السّلام) (از نسل حضرت موسي بن جعفر(علیه السّلام)) بوده، در حيات پربركت خود، وجود باارزش خود را وقف اسلام و مسلمين نموده، مرد علم و سياست و مرد دين بوده است.
در زندگي سعي نموده در رفتار و حركات خود پيامبرگونه و علي(علیه السّلام) وار عمل كند، زندگي ائمه اطهار(علیهم السّلام) و اساتيد بزرگوارش را الگو و واسوه قرار دهد. اين شخصيت عالي مقام آنچنان عظمت و ابهت داشته كه حضرت امام خميني( رحمت الله علیه ) از ايشان در فرمايش هاي خود نام برده و به استقامت و پايداري آيت‌الله ابوالحسن اصفهاني در مقابل انگليسي ها و رضاشاه اشاره فرموده اند.
حضرت آيت‌الله اصفهاني سياستمداران روزگار خود را به اعجاب و شگفتي واداشته است. پس در سايه ي وجود و انفاس قدسي همين آيت‌الله اصفهاني هاست كه الحمدلله جامعه¬ي اسلامي روز به روز در تمامي عرصه هاي ديني و علمي پيشرفت نموده از حوزه هاي ديني انسانهاي بزرگواري همچون حضرت امام خميني( رحمت الله علیه ) مقام معظم رهبري حضرت آيت‌الله خامنه اي و شهيد بهشتي ها و استاد مطهري ها و مراجع عظام قد برافراشته اند و در مقابل استعمارگران و زورگويان ايستاده و سرزمين اسلامي را به تعالي و سعادت سوق داده، هدايت نموده اند.
اميد است پروردگار متعال اين كار كوچك را از ما قبول نموده و روح مطهر حضرت آيت‌الله العظمي سيدابوالحسن اصفهاني را از ما راضي گرداند.
انشاءالله

پی نوشت ها:

1 . بيدارگران راحل، صص147-152.
2 . بيدارگران راحل، صص150-151.
3 . بيدارگران راحل، ص296.
4 . سوره مبارکه شوري، آیه23.
5 . بحارالانوار به نقل از انوار زهرا(سلام الله علیها) ، ص175.
6 . فضائل السادات و بحارالانوار به نقل از انوار زهرا (سلام الله علیها) ، صص179-180.
7 . فضائل السادات و بحارالانوار به نقل از انوار زهرا (سلام الله علیها) ، ص181.
8 بيدارگران راحل، صص163-168.
9 . 2/8- بيدارگران راحل، ص166.
10 . 3/8- بيدارگران راحل، ص295.
11 . 4/8- قرآن، بقره (2 / 156 و 157) و تفضيل الآيات، ص799
12 . نهج الفصاحه؛ صص440 و 441 / 2075.
13 . شرح غررالحكم، ج1، ص178 / 679.
14 . اصول كافي، ج3، ص142 و خلاصه اي از اصول كافي، 36.
15 . گلشن ابرار، ج1 / صص431-444.
16 . گلشن ابرار، ج1، ص435.
17 . پيكار با منكر، ج2، ص113.
18 . سوره مبارکه آل عمران، آیه 159، تفضيل الآيات، ص791.
19 . قرآن، فصلت (41 / 34 و 35) و تفضيل الآيات، ص805.
20 . 6/9- نهج الفصاحه، ص123 / 615 و ص242 / 1207.
21 . شرح غررالحكم، ج1، ص264 / 1058.
22 . بيدارگران راحل، ص171.
23 . بيدارگران راحل، صص177-178.
24 . بيدارگران راحل، صص173-174.
25 . سوره مبارکه توبه،آیه20، تفضيل الآيات، ص983.
26 . نهج الفصاحه، ص275 / 1301.
27 . نهج الفصاحه، ص628 / 316 .
28 . 8/10- نهج البلاغه، ص27 / 27.
29 . گلشن ابرار، ج1 / صص471-477.
30 . گلشن ابرار، ج1 / ص474.
31 . بيدارگران راحل، ص294.
32 . سوره مبارکه، انفال آیه 45، تفضيل الآيات، ص733.
33 . نهج الفصاحه، ص120 / 601.
34 . نهج البلاغه، 47.
35 . دايرة المعارف تشيع، ج2/ كلمه «دايرواني».
36 . سيماي فرزانگان، ص148.
37 . گلشن ابرار، ج2/ ص588.
38 . سوره مبارکه اعلي آیه14، تفضيل الآيات، ص407.
39 . نهج الفصاحه، ص275 / 1302.
40 . شرح غررالحكم، ج1 / ص178 / 677.
41 . دايره المعارف بزرگ اسلامي، جلد نهم، كلمه ي «اصفهاني».

منابع و مآخذ
1. قرآن كريم، مترجم: مرحوم استادمهدي الهي قمشه اي، نوبت چاپ: ششم، زمستان 1383، ناشر: انتشارات باقرالعلوم.
2. اخلاق معاشرت، نويسنده: جواد محدثي، ناشر: موسسه بوستان كتاب، چاپ دهم : 1385
3. اصول كافي (4 جلدي) تاليف ثقه الاسلام ابي جعفر محمدبن يعقوب بن اسحاق الكليني رازي با ترجمه و شرح به قلم دانشمند محترم آقاي حاج سيدجواد مصطفوي و حاجي سيدهاشم رسولي، دفتر نشر فرهنگ اهل بيت عليهم السلام بدون تا.
4. انوار زهرا(سلام الله علیها) ، مولف: سيدحسن ابطحي، ناشر: نشر حاذق، تاريخ انتشار: بهار 1376
5. بيدارگران راحل (زندگينامه چهل تن از مشاهير شيعه) تدوين: كريم جوانشير، نشر اختر، چاپ اول 1380.
6. پيكار با منكر در سيره ابرار (2 جلدي)، تاليف: محمد عابدي و ستاد احياء امر به معروف و نهي از منكر، نشر معروف، چاپ: 1376 و 1377.
7. تفضيل الآيات القرآن الكريم، گردآورنده: ژول لابوم، بانضمام كتاب المستدرك، گردآورنده : ادوارد مونيته، مترجم از فرانسه به عربي: محمدفوادعبدالباقي، ترجمه فارسي آيات قرآن از: آقاي حاج شيخ مهدي الهي قمشه استاد دانشگاه تهران با مقدمه دانشمند محترم آقاي شعراني از انتشارات: كتابفروشي اسلاميه.
8. چهل حديث (3 جلدي)، تاليف سيدهاشم رسولي محلاتي، دفتر نشر فرهنگ اسلامي، چاپ دوم: 1373 و 1374
9. خلاصه اي از اصول كافي در مباني دين اسلام، تأليف: حجه الاسلام محمدبن يعقوب كليني، ترجمه و تنظيم از: حاج علي اصغر خسروي شبستري، كتابفروشي اميري، مرداد1351.
10. دايرة المعارف بزرگ اسلامي (جلد نهم)، زيرنظر كاظم موسوي بجنوردي، ناشر: مركز دايره المعارف بزرگ اسلامي، چاپ اول: 1379 شمسي
11. دايره المعارف تشيع (جلدهاي دوم و هفتم و هشتم)، زيرنظر احمدصدر حاج سيدجوادي و ديگران، ناشر: بنياد خيريه و فرهنگي شط و نشر شهيدمحبي، چاپ سالهاي 1372 و 1378 و 1379.
12. سرچشمه رستگاري، مولف: محمدسامقاني، ناشر: انتشارات افق فردا، چاپ اول / پاييز 80 (13).
13- سيماي فرزانگان، نويسنده: رضا مختاري، انتشارات: دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم، چاپ دوازدهم: 1377.
14- شرح زندگاني ميرزاي شيرازي، نويسنده: شيخ آقابزرگ تهراني، مترجم: حميد تيموري، انتشارات ميقات، تاريخ: خرداد 1362.
15- شرح محقق جمال الدين محمد خوانساري بر غررالحكم و دررالكلم با مقدمه و تصحيح: ميرجلال الدين حسيني ارموي «محدث» جزو اول، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ دوم، بهمن ماه: 1346.
16- گلشن ابرار (5 جلد)، تهيه و تدوين/ جمعي از پژوهشگران حوزه علميه قم، نشر: معروف، چاپ: 1384 و 1385.
17- نهج البلاغه، مترجم: دكترسيدجعفر شهيدي، ناشر: انتشارات و آموزش انقلاب اسلامي، چاپ دوم: 1370.
18- نهج الفصاحه، مترجم و فراهم آورنده: ابوالقاسم پاينده، ناشر: سازمان انتشارات جاويدان، چاپ شانزدهم: 1361.
نويسنده: سيد محمد فتح اله زاده

نگاهی به حکایتهایی از آیت الله سید عبدالکریم کشمیری(ره)

زیبا فرمودند!

یک نفر از طلاب کویتی ( یا بحرینی) که جوان بود و گاه گاهی محضراستاد حضور پیدا می کرد؛ یک روز عرض کرد: خدمت آیت الله بهجت که رسیدم، از من پرسید:
درس چه می خوانی ؟
گفتم: مقدمات ( اولین کتابی است که طلاب می خوانند).
فرمود:
بر شما باد بر مؤخرات ( یعنی توجه شما به مقصود و محبوب و ذی مقدمه باشد).
استاد فرمود: ایشان زیبا فرمودند!!

امتحان است

یکی از افرادیکه با جنابش محشور و متصل بود و مشکل عیال داشت که به بعضی امراض مبتلا بود خدمت استاد عرض کرد:
پیش عده ای از اولیاء الهی رفتم و هر کدام دستوری دادند و انجام دادم اما نتیجه ای نگرفتم. آیا این مرتاض خانواده، اثر گناهانم هست که او خوب نمی شود؟
فرمودند:
این مسئله برای شما امتحان است، اگر صبر کنید خداوند در عوض عطای بزرگی به شما خواهد داد.

نفس زکیه و نماز مقبول

روزی از محضر آیت الله کشمیری سؤال شد :
آقای کوهستانی را چگونه یافتید؟
فرمود:
او صاحب نفس زکیه بود.
با ایشان ملاقات کردم و یک نماز نیز به ایشان اقتداء کردم، خیلی برای من جالب توجه بود و لذت بردم و از نمازهایی بود که مطمئن هستم مورد قبول واقع شده است.

عنایت سیدالشهدا(ع ) در وادی السلام

از استاد درباره مشاهداتش در وادی السلام سئوال شد ، فرمودند:
روزی به وادی رفتم، شخصی بود به نام شیخ مالک که اهل علم نبود، به من گفت: من از اینجا زیارت امام حسین علیه السلام را می خوانم شما هم همراهم بخوان!
او زیارت امام حسین علیه السلام را می خواند و من پشت سرش می خواندم.
با آنکه از آنجا تا کربلا خیلی مسافت بود، کربلا را مشاهده می کردم...

علم بدون تهذیب

نظر استاد این بود که علم بدون تهذیب فایده ای ندارد و اهل علم باید در حضور خدا باشند و می فرمودند:
« شرف اهل علم فقر است، چی شده بعضی ها هی خارج کشور می روند...».

استخاره دقیق

یکی از بزرگان و خانمهای عشایر عراق برای ازدواج پسرش با دختری که مورد علاقه پسر بود، استخاره نزد استاد گرفت و بد آمد.
پسر که عاشق دختر بود ناراحت شد و کاردی زیر لباس گذاشت و آمد صحن امیرالمؤمنین علیه السلام نزد استاد، گفت:
یک استخاره بگیرید.
استاد استخاره گرفتند و با صدای بلند فرمود:
دور شو قصد داری کعبه را خراب کنی!!
جوان متوجه شد که استخاره ایشان دقیق است و از قصدش خبر داده، خود را معرفی کرد و گفت:
اگر استخاره خوب می آمد قصد داشتم شما را با کارد بزنم.
بعد لباس خود را کنار زد و آن را نشان داد، سپس توبه کرد و از استاد عذرخواهی نمود.

مکاشفه واقعی

استاد در منزل یکی از اهل سلوک بودند و شیخی فاضل از اهل آذربایجان منزل آن شخص آمد و عرضه داشت:
دخترم مریض است و التماس دعا بسیار از او داشت.
آن اهل سلوک گفت:
مریضت خوب می شود.
استاد فرمودند:
یک مرتبه تابوت و جنازه آن دختر جلویم (بصورت مکاشفه ) پدیدار شد و فهمیدم دختر او می میرد، به آن اهل سلوک گفتم، دخترش می میرد و خوب نمی شود.
بعد از یک هفته سر پل آهنچی قم آن شیخ را دیدم و به من گفت: آقا دخترم مرد!

ذکر بی اثر

کسی به استاد عرض کرد ذکر می گویم اثرش را نمی بینم علتش چیست؟
ایشان بزبان عربی محلی به یکی از دوستانش که کنارش بودند فرمود:
او زمان الانش را می بیند، اما دفتر کهنه احوال و اعمال گذشته را ورق نمی زند ( که چه خرابیهائی دارد) .

وصیت خاص آیت الله سید علی قاضی – ره

از استاد سئوال شد وصیت خاص مرحوم آقای قاضی قدس سره به فرزندش مرحوم سید مهدی ( که با شما بسیار صمیمی بود) چه بود؟
استاد فرمود ، دو چیز بود:
ـ اول : اینکه هر روز خودت را بر امیرالمؤمنین علیه السلام عرضه بدار
ـ دوم : اینکه هیچگاه درب خانه اهل دانش که مردم مراجعه می کنند ( بقصد دنیا و پول) رفت و آمد مکن.

هشدار به مدعیان

نقل شده :
در تهران شخصی بدون اینکه استاد را ببیند ، بعضی از روحیات ایشان را گفته بود ، وقتی به ملاقات ایشان آمده بود، استاد فرمود:
اولا شما مسلمان نیستی ثانیا در کاری به شوهرت خیانت کردی،
تا این را فرمود رنگ از صورت آن شخص پرید.

آفتاب

بررسی پيشينه تاريخي تشيع و ايرانيان در تانزانيا و زنگبار

قسمت اول

مقدمه :

در کتاب‌های معتبر تاریخی و سفرنامه‌های نگاشته شده توسط سیاحان و تاجران ایرانی و اروپایی به لقب موسوم به "شیرازی‌ها " برمی‌خوریم که با مهاجرت به کشورهای آفریقایی ـ به‌ويژه شرق و جنوب آفریقا ـ پیشینه‌ي ماندگار تاریخی هزارساله‌اي از خود بر جای نهاده‌اند.
شیرازی‌های ایرانی‌تبار با کشتی‌های تجاری از «بندرسیراف» در خلیج فارس به سواحل و کناره‌های کشورهای «سومالی»، «کنیا»، «تانزانیا» و «مجمع الجزایر کومور» سفر نموده و سهم مهمی در رونق تجاری و آبادانی شهرها و بنادر «مومباسا» و «زنگبار» داشته‌اند. آن‌ها در کنار مبادلات تجاری، آداب و رسوم و فرهنگ ایرانی را از خود در این مناطق به یادگار گذاشته و در گسترش و تبلیغ اسلام و تشیع در مناطق عمده‌ای از قاره آفریقا به خصوص شرق آفریقا تاثیر به‌سزایی داشتند.
بر طبق اسناد و شواهد تاريخ‌، سواحل شرق آفريقا از پانصد سال پيش از ميلاد، پذيراي جهانگرداني از كشورها و ملل مختلف نظير ايرانيان، چيني‌ها، آشوري‌ها و عرب‌ها بوده است و اين برهه تاريخي را مي‌توان زمان ورود بيگانگان به جزيره‌ي زنگبار قلمداد كرد‌.
در قرن هشتم ميلادي‌، مصادف با قرون اوليه هجري قمري، عرب‌ها به‌تدريج شروع به سكونت در سواحل شرق آفريقا و زنگبار نمودند و كالاهاي مختلفي ازجمله فنجان، صابون و شيشه‌هاي رنگي را به بوميان مي‌فروختند و در مقابل محصولات كشاورزي، غله و حبوبات دريافت مي‌نمودند‌.
ورود شيرازي‌ها به جزاير شرق آفريقا و تشكيل "امپراطوري زنج" را مي‌توان سازمان‌يافته‌ترين مهاجرت بيگانگان درسواحل شرق آفریقا و زنگبار دانست كه در بافت فرهنگي و اجتماعي مردم اين مناطق دگرگوني‌هاي عميقي پديد آورد و منجر به پيدايش "زبان سواحيلي" و نژاد موسوم به "شیرازی‌ها" گردید.
در سند دیگری که در خصوص تاریخ جزیره زنگبار وجود دارد نوشته شده است که این جزیره زماني تحت حاکمیت پادشاهی ملکه صبا قرار داشته است. در همین سند آمده است : «قرن هشتم و نهم میلادی یکی از سلاطین شیراز به همراه شش نفر از فرزندانش به "جزیره پمبا" از توابع زنگبار مهاجرت کرده‌اند و اقدام به تجارت طلا،عاج و پوست نموده و از طریق خلیج فارس اقدام به حمل و نقل ادویه و اجناس می‌نمودند».
کتب معتبر تاریخی در خصوص نحوه ورود شیرازی‌ها چنین نوشته شده است: «شیرازی‌هایی که در منطقه خلیج فارس ساکن بودند تقریبا در سال ۱۲۰۰ میلادی به جزیره زنگبار وارد شدند و با مخلوط شدن با ساکنان بومی در شکل‌گیری فرهنگ مردم نقش داشتند».

نقشه خط سیر حضور ایرانی‌ها در شرق آفریقا

مسلمانان به‌خصوص "فارس‌ها" با برخورداری از راه تجارت دریایی میان اقیانوس هند و زنگبار از اولین کسانی بودند که به شرق آفریقا وارد شدند.
آن‌ها در ایام نوامبر تا مارس (‌آبان تا فروردین) هر سال با وزیدن بادهای دریایی "مانسون" که بومیان به آن "کاسکازی‌" می‌گفتند به ساحل شرق آفریقا عزیمت می‌کردند و با همان جریان باد "کوزی" به خلیج فارس بازمی‌گشتند.
«سرچارل إليوت»" موّرخ اروپايي (۱۹۰۵‌) با بررسي سابقه تاريخي حضور ايراني‌ها و اعراب در سواحل تانزانيا و زنگبار، حضور ايراني‌ها را مقّدم بر دیگران مي‌داند امّا اسناد تاريخي موجود از مُهاجرت اوّليه شیرازی‌ها در قرن هشتم ميلادي و سپس مهاجرت ثانويه آن‌ها در قرن دوازدهم ميلادي به منطقه "كيلوا " توسط برخي از حكّام فارس حكایت مي‌كند‌.
«داويد سون» مورخ انگليسي نيز خط سير مهاجرت جغرافيايي ايرانيان به سواحل شرق آفريقا را توسط هفت كشتي به همراه «علي بن الحسن شيرازي» و شش فرزندش عنوان مي‌كند. بنا‌بر‌اين نظريه، مسافران اين كشتي‌ها به ترتيب در كناره‌هاي سواحل شرق آفریقا «مانداك‌ها»، « كوشو»، «پانبو»، «مومباسا»، «پمبا»، «كيلوا» و «آنژوان» وارد شده و اقامت گزیدند.
«ابن بطوطة» نيز كه در سال ۱۳۳۱ ميلادي از منطقه "كيلوا" بازديد مي‌كند ، تحت تأثير نفوذ تاثیر و گسترش اسلام در ميان ساكنان بومي قرار مي‌گيرد و اشاره مي‌كند كه مردم به جنگ مقدس اعتقاد داشته و تقوا و درستكاري مورد توجّه آن‌ها بوده و از مذهب شافعي پيروي مي‌كردند‌.
«ابن مسعود» موّرخ مشهور با توصيف مشاهدات خود از شهر "كيلوا" كه مقّر سلطنت حاكمان ايراني بوده است‌، مؤسس آن را «سلطان علي بن سليمان» از ساكنان شيراز مُعرفي كرده كه با ازدواج با يكي از دختران حكّام بومي، نسل حُكمرانان بعدي را بر جای گذارده است.
با بررسی اقوال تاریخی و نظرات محققان اروپایی و آفریقایی نیز این نتیجه به‌دست می‌آید که ایرانیان شیرازی‌تبار با مهاجرت به سواحل کشورهای شرق آفریقا دو اقدام انجام داده‌اند که اثر و بقایای آن پس از هزار سال هنوز به چشم می‌خورد:
۱- راه‌اندازی مبادلات تجاری و رونق بخشیدن به اقتصاد و آباد کردن شهرها و مراکز استقرار خود هم‌چون شهر کیلوا در کشور تانزانیا.
۲- کمک به گسترش اسلام در شرق آفریقا و ساختن مساجد و اماکن عمومی در زنگبار و مومباسا.
اگر چه امروزه نسل شیرازی‌تبار زیادی وجود ندارد اما در میان باورهای فرهنگی ساکنان شرق آفریقا عنوان "شیرازی" بسیار باارزش است و نشان‌گر اصالت خانوادگی افراد به‌شمار می‌رود. در برخی از مناطق زنگبار نيز افراد سال‌خورده، خاطرات ارزشمندی از شیرازی‌ها تعريف می‌کنند. از همین رو بسیاری از شخصيت‌های سیاسی و مذهبی خود را "شيرازي‌تبار" معرفی می‌کنند. حزبي سیاسی موسوم به "شیرازی‌ها" و نيز تیم فوتبالي به همين نام در جزیره زنگبار وجود دارد‌.
از نکات مهم دیگری که باید به آن توجه کرد وجود اماکن و عمارت‌های متعددی در شهرها و بنادر شرق آفریقا می‌باشد که نوعی معماری ایرانی و منبت کاری بر روی درب‌های منازل به سبک شیرازی وجود دارد، که بنا‌بر نظر محققان تاریخی نشان‌گر حضور ایرانیان و هنر معماری و منبت کاری هنرمندان ایرانی و فراگیری این فنون توسط بومیان آفریقایی می‌باشد.

بررسی چگونگی برپایی امپراطوری ایرانیان در شرق آفریقا

چنين به نظر مي‌رسد كه ايرانيان در قرن چهارم هجري قمري و در حوالي سال‌هاي ۹۵۰ تا ۹۷۵ ميلادي به رهبري فردي بنام «علي بن حسين» از حكام محّلي شيراز در دوره حاكميت آل‌بويه به همراه خانواده و آشنايان، با هفت كشتي بزرگ بادباني عازم شرق آفريقا شده و پس از چند هفته عبور از سرزمين‌هاي مختلف در مناطق ساحلي «لامو ، ماليندي‌، مومباسا‌، كيلوا‌، كومور‌، زنگبار و پمبا » استقرار مي‌يابند.

در خصوص علّت اين مهاجرت‌، اقوال مختلفي عنوان شده است‌:

۱- عدّه‌اي انگيزه سفر علي بن حسين و خانواده‌اش به آفريقا را توهين و تحقيري دانسته‌اند كه از سوي برادران و اقوامش بر او صورت مي‌گرفته است؛ چرا كه مادر وي حبشي و سياه‌پوست بوده است. «مّحي‌الدين زنگباري» مورخ مشهور زنگبار در كتاب السلوة في اخبار كلوة اين ديدگاه را تأييد مي‌كند.
۲- دسته‌ي دوّم‌، اولين مهاجران ايراني به سواحل شرق آفريقا را مهاجران شيعه‌اي مي‌دانند كه پس از به قدرت رسيدن طغرل سلجوقي بر شيراز (۲۴۷ هجري قمري) كه با شيعيان مخالف بوده، به اين سواحل سفر كرده‌اند‌.
۳- آفريقاشناسان غربي نيز انگيزه اصلي مهاجرت شيرازيان به سواحل شرق آفريقا را تلاش براي به دست گرفتن نبض تجاري اين منطقه و كنترل تجارت دريايي شرق آفريقا دانسته‌اند‌؛ زيرا "بندر سيراف" در نزديكي فارس شيراز، در زمان ساسانيان محّل صدور كالاها و سفر دريانوردان ايراني به آسيايي دور و آفريقا بوده است‌.
۴- مورخان فرانسوي نيز معتقدند كه پس از به قدرت رسيدن شيعيان در فارس، برخي از نخبگان سنّي‌مذهب‌، ايران را ترك نموده و در آفريقاي خاوري مستقر شدند.
به‌هر حال، «سلطان علي بن حسين» به عنوان بينان‌گذار سلسله شيرازي‌ها ابتدا در زنگبار و سپس در «كيلوا» در نزديكي «دارالسلام» استقرار مي‌يابد و با سران محلّي رابطه حسنه‌اي برقرار كرده و دامنه فعاليت اقتصادي و تجاري خود را گسترش داده و دولت‌ـ‌شهرهاي مستقلي كه در رأس آن‌ها ايرانيان قرار داشتند را در مناطقي نظير «ماليندي»، «مالو‌»، «زنگبار» و «آنژوان» بنيان مي‌نهد‌.
در آن زمان دولت شهرهاي تأسيس شده توسط شيرازي‌ها هر كدام به صورت فدرال اداره مي‌شدند و در نحوه اداره امور داخلي خود اعّم از امور قضايي و قانون‌گذاري از استقلال كامل برخوردار بودند‌.
پس از مرگ سلطان حسين بن علي بن حسين‌، فرزندش «‌علي‌» قدرت را به‌دست مي گيرد و از طريق جنگ و فتح مناطق مجاور قلمرو پادشاهي «‌زَنج‌« را گسترش مي‌دهد‌.
"سليمان بن علي" امپراطوري شيرازي‌ها را در شرق آفريقا گسترش مي‌دهد و روزانه ده‌ها كشتي تجاري از شهر ساحلي «‌كيلوا‌» (‌پايتخت شيرازي‌ها‌) بر مناطق مختلف آفريقا و خاورميانه و خاور دور ارسال مي‌كند‌.
پس از وي در حدود دويست سال، ده‌ها نفر از اولاد و اعقاب وي عهده‌دار پادشاهي شيرازي‌ها مي‌شوند؛ امّا به‌دليل سودجويي و توطئه‌هاي سياسي داخلي و تفرقه بيگانگان‌، در طي قرون سيزده و چهاردهم ميلادي‌، امپراطوري شيرازي‌ها به سراشيبي سقوط كشيده مي‌شود‌.
در اواخر قرن پانزدهم ميلادي «‌فضيل بن سليمان‌« به حكومت مي‌رسد و هم‌زمان «واسگودوگاما» دريانورد بزرگ پرتغالي پس از كشف راه دريايي هند وارد منطقه دريايي آفريقا شده و پس از اقامت در موازمبيك و كسب اطلاعاتي نسبت به شيوه حكومت ايرانيان در سال ۱۵۰۲ ميلادي در شهر «‌كيلوا‌« پايتخت امپراطوري زنج لنگر انداخته و با توپ و ساير سلاح‌هاي جنگي كه به همراه داشت سلطان فضيل را خراج‌گزار پادشاهي پرتغال مي‌كند و شيرازي‌ها ساليانه مبلغ يك هزار ليره به وي پرداخت مي‌كردند و پرچم امپراطوري پرتغال بر فراز كاخ حكومتي كيلوا برافراشته مي‌شود‌.
واسكودوگاما‌، سپس براي تصرف نواحي ديگر سواحل آفريقا كه تحت قلمرو شيرازي‌ها قرار داشت عازم «‌مومباسا‌« (‌بندري در كنيا‌) و زنگبار مي‌گردد‌. در همين احوال "‌اميرابراهيم‌" پادشاه زنج اقدام به مبارزه با پرتغالي‌هاي مهاجم مي‌كند و قلعه سنگي مستحكمي را بنا مي‌كند‌، امّا پايتخت حكومت شيرازي‌ها شهر «‌كيلوا‌« توسط پرتغالي‌ها تصرف مي‌گردد و بساط حكومت «‌زنج‌« برچيده مي‌شود و سران حكومت شيرازي از راه مناطق جنگي فرار مي‌كنند‌.
پرتغالي‌ها در اقدامي وحشيانه بسياري از ايرانيان و اعراب ساكن را کشته و قتل عام نموده و پايه‌هاي قدرت خود را مستحكم مي‌كنند‌.
در مجموع حاكميت ايرانيان بر زنگبار و جزاير اطراف آن حدود پنج قرن به‌طول انجاميد و در طي اين مدّت دسته‌جات زيادي از اعراب در زنگبار و مناطق ساحلي كشورهاي كنيا و تانزانياي امروزي سكونت يافتند‌.
در طي دوران حكومت شيرازي‌ها دسته‌جات زيادي از اعراب در زنگبار و مناطق ساحلي كشورهاي كنيا و تانزانياي امروزي سكونت يافتند و بخشي از شهرها و مناطق پادشاهي شيرازي‌ها به مراكز تجمع اعراب مبّدل گشت به گونه‌اي كه اعراب "‌قبيله مزروعي‌" در "‌بندر مومباسا‌" در كنيا و اعراب "‌باجوني‌" در محّل "‌لامو‌" و اعراب قبيله حارث در دو جزيره‌ي اصلي زنگبار (‌اونگوجا و پمبا‌) استقرار يافتند‌. گروهي ديگر از اعراب قبيله‌ي "‌مولي" در جنوب شهر پمبا (‌تانزانيا‌) را محل اقامت خود انتخاب كردند‌.
اين اعراب كه از طريق داد و ستد با كشورهاي خاورميانه شرق دور به ثروت قابل توجهي دست يافته بودند با ورود دريانوردان پرتغالي كه با هدف در دست گرفتن تجارت ابريشم و ادويه به شرق آفريقا آمده بودند و با برخورداری از سلاح‌های مدرن دولت پادشاهي شيرازيان را سرنگون کرده و از قرن ۱۶ میلادی به بعد جزایر شرق آفریقا و زنگبار را عرصه تاخت و تاز خود می‌نمایند و به مدت دو قرن به استثمار و کشتار بومیان ادامه می‌دهند و به نوعی جایگزین ایرانی‌ها در تجارت می‌شوند.
مقابله نظامیان پرتغالی با رسوم بومیان و کشتار مردم سواحل شرق آفریقا هم‌چون زنگبار و مومباسا سبب تشدید دامنه طغیان عمومی شده و اعراب ساکن دست کمک به سوی پادشاهان عمانی دراز کرده و در درگیری با استعمارگران پرتغالی سرانجام در سال ۱۶۹۸ میلادی آن‌ها را شکست داده و بر مناطقی از شرق آفریقا تسلط می‌یابند.
اعراب نیز پس بر استقرار سلاطین عمانی با حمایت‌های سلطان عمان با استقرار در جزیره زنگبار اقدام به برپایی حکومت سلطنتی نموده و با رونق گرفتن وضعیت اقتصادی و اجتماعی این جزیره به قدرت برتر اقتصادی تبدیل شدند.
احمد بن سعید در سال ۱۷۴۴ میلادی‌، سلسله بوسعیدی را در زنگبار را تشکیل داده و پس از مرگ وی فرزندش "سید سعید‌" در ۱۸۰۴ میلادی به قدرت رسید.
سلطان سعید در سال ۱۸۴۰ میلادی پایتخت سلطنت عمان را پس از کشمکش‌های سیاسی با اعراب و بومیان از مسقط به زنگبار منتقل نموده و اقدام به در دست گرفتن تجارت ادویه و گل میخک به اروپا و آمریکا نموده و به سودهای مالی و امتیازهای کشاورزی در کشت گل میخک دست می‌یابند و بومیان زنگبار به جزایر اطراف مهاجرت کردند.
در سال ۱۸۵۷ میلادی سلطان سید سعید فوت نمود و فرزندش سلطان مجید به قدرت رسیده و مرکز حکومیت را از زنگبار به دارالسلام منتقل نمود.
در اواسط قرن نوزدهم میلادی شرایط سیاسی و اجتماعی قاره آفریقا بر اثر رقابت‌های ناشی از کشورهای استعماری بریتانیا و فرانسه تغییر پیدا کرده و اندیشه استعمار منطقه شرق آفریقا تشدید گردید و از اواخر قرن نوزدهم نیروهای انگلیسی به بهانه مبارزه با برده‌داری بر بخش‌هایی از منطقه تسلط پیدا کردند.
در آن دوره نوعی رقابت بر تسلط بر زنگبار بین بریتانیا و آلمان وجود داشت که در سال ۱۸۹۰ میلادی با امضاء قرارداد میان دو کشور جزیره زنگبار تحت قیومیت انگلستان قرار گرفت و سلطان زنگبار از حق حاکمیت بر بخشی از اراضی ساحلی تانگانیکا (تانزانیای امروزی‌) چشم‌پوشی نمود وتا ۱۹۶۱ میلادی به شیوه‌های مختلف بر زنگبار و سلاطین بومی اعمال حاکمیت نمود.
در این برهه از تاریخ، نسل شیرازی‌ها و بازماندگان آن‌ها که منزوی شده بودند با حمایت از حرکت‌های ضد استعماری ساکنان زنگبار با ائتلاف با بومیان زنگباری حزب "آفرو‌شیرازی‌" را تشکیل داده و در قرن بیست میلادی بر علیه اعراب و استعمار انگلیس به فعالیت سیاسی پرداخته و در نهایت در به استقلال رسیدن جزیره زنگبار در ۱۹۶۳ میلادی مشارکت می‌نمایند.

* پیشینه تاریخی تشیع و ایرانیان در جزیره زنگبار

در خصوص جزیره زنگبار و اهمیت آن در گسترش اسلام و تشیع در شرق آفریقا در ادعیه امام زین‌العابدین (ع‌) در صحیفه کامله سجادیه (دعای ۲۷) چنین مناجات شده است:
«اللهم و اعمم بذلک اعدائک فی اقطار البلاد من الهند و الروم و الترک الخزر و الحبش و النوبه و الزنج و السقالبه و الدیالمه و سایر امم اشرک‌«
سید الساجدین در این دعا برای مرزداردان کشورهای اسلامی طلب عزت و مدد الهی نموده و جزیره "‌زنج" را جزء قلمرو اسلام قلمداد کرده که مشرکین بر آن‌جا تسلط یافته‌اند.

تاریخچه‌:

در طول یک‌صد و پنجاه سال اخیر ایرانیان همواره در جزیره زنگبار حضور داشته و با اختلاط با بومیان محلی به راحتی در کنار آن‌ها زندگی می‌کردند و این روند تا ۱۹۷۰ میلادی ادامه داشت که در این سال به بهانه بروز برخی نا آرامی‌ها ساکنان ایرانی تبار از زنگبار بیرون رانده شده و اموال آن‌ها ضبط گردید.
دولت وقت ایران با اعتراض به تضییقات انجام شده بر علیه ایرانی‌ها به دولت کمونیستی تانزانیا اعتراض کرده که دولت تانزانیا و دولت انقلابی زنگبار این اقدام را دخالت در امور خود تلقی کردند و عنوان داشتند که این افراد جزء اتباع تانزانیا به‌شمار می‌آیند و می‌بایست بر اساس مقررات این کشور عمل نمایند.
در همین راستا چهار تن از نوادگان دختری سید حسین شوشتری توسط نیروهای امنیتی به اجبار در جشن عمومی به عقد برخی از اعضاء شورای انقلابی زنگبار در آمدند و به‌تدریج اقلیت ایرانی ساکن تانزانیا این کشور را به مقصد ایران‌، امارات متحده عربی و بحرین ترک نمودند.
در اواسط دهه ۱۹۸۰ میلادی با تثبیت اوضاع سیاسی جزیره زنگبار بخشی از ایرانیان به‌تدریج به زنگبار بازگشتند و وارد اجتماع شدند.
امروزه در شهرهای مختلف تانزانیا تعدادی از خانوارهای ایرانی‌الاصل زند گی می‌نمایند که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند:
۱- ایرانیانی که در نیم قرن اخیر ساکن تانزانیا شده‌اند و به امور بازرگانی مشغول می‌باشند و عمدتا در شهر دارالسلام اقامت دارند و برخی از نوادگان خاندان شوشتری در میان آن‌ها می‌باشند.
۲- ایرانیان بلوچ تبار: در نقاط مختلف تانزانیا صدها خانواده بلوچی‌الاصل زندگی می‌کنند که پدران آن‌ها از بخش‌های مختلف سیستان و بلوچستان از جمله شهرهای سرباز به این کشور مهاجرت کرده و در شهرهای "ایرنگا ،تانگا و رجیو" در تانزانیا به کشاورزی و تجارت مشغول می‌باشند و اغلب با ساکنان بومی ازدواج کرده و نسلی دو رگه را به‌وجود آورده‌اند.
ایرانیان بلوچ‌تبار در حال حاضر نیز در سراسر تانزانیا به‌صورت پراکنده به زندگی و تجارت مشغول می‌باشند و دارای نفوذ سیاسی و اقتصادی می‌باشند.
۳- ایرانیان شیرازی‌تبار‌: در زنگبار و دیگر مراکز تجمع قدیمی شیرازی‌ها افرادی وجود دارند که اگر چه سیاه چرده و تانزانیا‌یی‌تبار می‌باشند اما پیشینه‌ي خانوادگی خود را به خاندان شیرازی‌ها نسبت می‌دهند که برخی از آن‌ها در سالیان دور از طریق دریا به همراه پدران خود به جزایر شرق آفریقا پای گذارده و در آن کشورها اقامت گزیده‌اند.

آثار تاریخی و اماکن برجای مانده از ایرانیان در جزیره زنگبار
۱- حمام کیدیچی‌:

در حومه شهر زنگبار دو حمام ایرانی وجود دارد که در قرن دوازده هجری قمری پس از انتقال شاهزاده ایرانی شهرزاد بیگم نوه دختری فتحعلی شاه قاجار توسط معماری ایرانی احداث گردید و از مراکز مورد توجه گردشگران می‌باشد.
در این حمام شعری به زبان فارسی از شاعران ایرانی حک شده است و در اطراف آن منطقه گردشگری و مزرعه گیاهان بومی وجود دارد که مورد بازدید و توجه گردشگران خارجی وجود دارد.
در منطقه باستانی شهر زنگبار نیز حمام دیگری بنام «حمامنی‌» یا حمام فارس‌ها وجود دارد که توسط دولت زنگبار به‌عنوان اثر ملی ثبت شده است و بازدید ازبخش‌های مختلف این حمام ما را به یاد حمام فین کاشان می‌اندازد‌.
در ورودی این حمام، تابلویی نصب شده است که معمار این حمام را فردی ایرانی به‌نام حاجی غلامحسین معرفی کرده است و این حمام در سال‌های ۱۸۷۰ تا ۱۸۸۱ مورد استفاده عمومی قرار داشته است.

۲- مسجد کیزیم ‌کازی:

این مسجد قدیمی‌ترین مسجد موجود در زنگبار می‌باشد که در سال 1184 هجری قمری به دستور یکی ازسلاطین شیرازی تبار به‌نام شیخ ابوموسی الحسن بن محمد احداث شده است و بر کاشی‌کاری‌های موجود نام مسجد فاطمه الزهراء (س) حک شده است‌.
کتبیه موجود در این مسجد به خط کوفی بوده و امروزه به عنوان مسجدی محلی مورد استفاده نمازگزاران بومی قرار دارد و در حاشیه مسجد قبرستانی قدیمی وجود دارد که از لحاظ باستان‌شناسی دارای اهمیت تاریخی می‌باشد.

۳- آثار موجود در شهر باگامایو و کیلوا:

در این شهرهای تاریخی که در حدود پانصد سال محل استقرار امپراطوری شیرازی‌ها بوده است ابنیه‌ها و مساجد و عمارت‌های متعددی از حکومت شیرازی‌ها وجود دارد که امروزه به مخروبه تبديل شده‌اند.
در شهر باستانی باگامایو مقبره‌ای وجود دارد که آفریقایی‌ها معتقدند که متعلق به خانمی دارای فضیلت بوده است و مردم با مراجعه به آن و ریختن صدقه و روشن کردن شمع‌، حاجات خود را مطالبه می‌کنند.
علاوه بر این آثار در سراسر کشور تانزانیا‌، کنیا‌، مجمع الجزایر کومور و کشور موزامبیک به خصوص در زنگبار و مومباسا نشانه‌هایی از حضور شیرازی‌ها در مناطق شرق آفریقا وجود دارد که باستان‌شناسان و مورخان اروپایی و بومی در کتاب‌ها و تالیفات خود به آن‌ها اشاره نموده‌اند.

۴- کلبعلی خان‌:

این سردار جنگی ایرانی در در دوران قاجار و سلطنت ناصرالدین شاه از فرماندهان ارتش ایران بوده و پس از چندی به استخدام سلطان عمان "ماجد برغش" در آمد و در سال ۱۸۷۰ میلادی به فرماندهی کل نیروهای نظامی عمان درجزیره زنگبار منصوب گردید.
تبلیغ تشیع و گفتن "علی ولی الله" در اذان‌های یومیه منابر و مساجد و آباد کردن اراضی و حفر چاه از مهم‌ترین اقدامات کلبعلی خان در دوره ده ساله حکومت بر زنگبار بوده است.
وجود محله قدیمی موسوم به «عجمو» و حفر چندین چاه که نام وی به‌عنوان خان در آن حک گردیده است از موارد بازمانده از وی در جزیره زنگبار می‌باشد.

۵- سید عبد‌الحسین مرعشی و اولادش‌:

ابشان از شاگردان مرجع بزرگ تقلید وقت درکربلا آیت‌الله مازندرانی بوده که در سال ۱۸۸۵ میلادی برای تبلیغ تشیع و پاسخ‌گویی به مسائل شرعی شیعیان وارد زنگبار گردید.
ایشان در دوران سی و سه ساله تبلیغ در زنگبار در احیاء مراسم‌های مذهبی و ایام محرم فعالیت چشم‌گیری داشته و بعد از رحلت وی چند تن دیگر از علماء هم‌چون آیت الله مروج و سید حسین شوشتری (داماد سید عبدالحسین‌) و فرزندش محمد مهدی شوشتری در پنجاه سال اخیر راه تبلیغی تشیع را ادامه دادند و با پیوند زناشویی میان فرزندان خاندان مرعشی با خاندان شوشتری، نسل جدیدی از «مرعشی شوشتری‌« و نوادگان آن‌ها در جزیره زنگبار به وجود آمد که به تبلیغ اسلام و تشیع پرداختند‌.
در سال ۱۹۹۷ میلادی با رحلت سید محمد مهدی شوشتری آخرین یادگار حضور علماء ایرانی در شرق آفریقا به پایان رسید و پس از یک‌صد سال تبلیغ دینی‌، نسل دومین گروه مهاجرین ایرانی به زنگبار به حیات خود پایان داد.
برخی از فرزندان و نوادگان خاندان شوشتری هم اکنون در ایران و شهر اهواز و تهران سکونت داشته و تعدادی از ان‌ها که در دوران طفولیت از زنگبار به ایران کوچ کرده‌اند، به زبان سواحیلی مسلط بوده و گه‌گاهی برای دیدار از دوستان و نزدیکان خود به زنگبار سفر می‌کنند.
در حال حاضر در زنگبار چندین خانواده ایرانی بنام‌های شوشتری و فرزندان آیت الله مروج در حال زندگی می‌باشد و به کسب و کار مشغول می‌باشند.

۶- سینه‌زنی بوشهری:

هنگامی‌که در عزاداری شیعیان حاضر می‌شویم نوع نوحه‌خوانی آن‌ها شباهت زیادی به اشعار ایرانی دارد و در میان نوحه‌های آن‌ها جملاتی هم‌چون «علی اصغر زینب نور چشم‌های زینب‌« وجود دارد.
نوع سینه‌زنی آن‌ها موسوم به بوشهری می‌باشد که افراد با حلقه زدن و دست انداختن گردن یک‌دیگر، می‌جرخند و شیعیان بومی نیز با فراگرفتن این نوع سینه‌زنی، آن‌را مدیون ایرانیان می‌دانند.

۷- توپ‌های جنگی ایرانی‌:

در موزه تاریخی قصر بیت العجایب و اطراف آن چندین توپ قدیمی جنگی به‌چشم می‌خورد که روی آن با خط فارسی متعلق بودن آن‌ها به ایرانیان را اثبات می‌کند.
در مورد نحوه و تاریخچه ورود این توپ‌ها اطلاعات مکتوبی وجود ندارد اما به‌نظر می‌رسد در دورانی که «خان‌» فرمانده ارتش زنگبار بوده و در میان مردم که به سپه‌سالار مشهور بوده در این جزیره به سلطان عمان و زنگبار خدمت می‌کرده است‌، برای دفاع از این جزیره در برابر اشغال بیگانگان و رقابت‌های ا نگلیس‌ها و آلمان‌ها وارد این جزیره شده است.

۸- اسناد مکتوب در موزه دارالسلام و زنگبار:

در این موزه‌ها اسناد و نوشته‌هایی مرتبط با حضور ایرانی‌ها در زنگبار و برپایی تمدن سواحیلی به چشم می‌خورد و در ادبیات عامه مردم کلماتی هم‌چون شاه، وزیر، اداره، عجم، رنگ، نوروز، چلو و غیره وجود دارد.

منبع: شیعه نیوز
نویسنده : ياسر كنعاني

نخستین جنبشها در نهضت تشيع دوره شانزده ساله اي که با خلافت عثمان در 24 ه.ق و با سوء قصد به جان علي عليه السلام 41 ه. ق ختم مي شود نقطه عطف تکوين تشيع به حساب مي آيد، چرا که اولا تمايلات شيعي در آن آشکارتر مي گردد. و ثانيا حوادثي که بوقوع پيوست جنبه فعالي به نهضت شيعي داد. بنابراين دوره اي بود که شيعيان به بيان انديشه خويش در مورد جانشيني علي عليه السلام پرداختند. دو خليفه اول براي افراد طوائف خود سهم بخصوصي را در حکمراني جامعه مسلمان قائل نبوده و طوائف آنها داراي اعتبار سياسي زيادي نبودند، اما در مورد عثمان اينطور نيست، زماني که عثمان به خلافت رسيد اموي ها اين انتخاب را نه تنها موفقيت شخص عثمان دانسته بلکه آنرا پيروزي تمام طائفه انگاشتند. و عثمان نيز از بذل مساعدت بر خويشان خود هرگز دريغ نمي کرد. اين يک اصل تاريخي است که در فاصله چند سال خلافت عثمان امويها در ميان خود مدعي حکومتهاي کوفه، بصره، شام و مصر بودند. عبدالله بن سعد بن ابي سرح برادر رضاعي عثمان و وليد بن عقبه برادر ناتني عثمان هر کدام رفتارهاي وحشيانه اي را نسبت به مردم ابراز مي کردند. با چنين سوء رفتارها گروهي از قاريان کوفه مانند مالک بن حارث النخعي، سليمان بن صرد خزاعي، حجر بن عدي کندي و ديگران تحريک شده و نسبت به اين رفتارها اعتراض کردند. اما بي نتيجه ماند و برخي نتيجه عکس داد. وجود اسامي اين قاريان ممتاز نقش اساسي در شکل گيري رهبران نهضت شيعي در کوفه به خود گرفت. آنان در جبهه اول ارتش علي عليه السلام در جنگهاي جمل و صفين قرار داشتند و حتي پس از قتل علي عليه السلام هرگز با معاويه سازش نکردند. اين برخوردها با قاريان که روشنفکران جامعه محسوب مي شدند مهر عدم محبوبيت عثمان را در خلافت نهاد. اوج اشرافي گري در اواخر حکومت عثمان ابوذر غفاري را که از رهبران صريح اللهجه منتقدين حکومت عثمان به حساب مي آمد برانگيخت و دولت را مورد اعتراض قرار داد که عثمان ابتدا او را به شام و سپس به ربذه تبعيد کرد.
موضع اصحاب که برجسته ترين آنها علي عليه السلام و طلحه و زبير بودند در اعتراض بطور يکسان فريادگر بودند. علي عليه السلام با توجه، به موضع عثمان نسبت به ابوذر که دستور داده بود هيچکس در تبعيد ابوذر او را بدرقه نکند. جز مروان، با اين حال امام علي عليه السلام با حسنين و عمار ياسر ابوذر را تا مقدار زيادي راه بدرقه نمودند.
آنچه حائز اهميت است نمود رفتارها و حرکات انقلابي شيعه در اين دوره است که هر يک به شکلي ظهور و تکوين تشييع را رقم زدند: گروهي با تبعيد چون ابوذر، گروهي با مصلوب شدن چون ميثم و ريشه الهجري گروهي با سفر به اطراف و اکناف تا تخم نارضايتي را عليه حکمراني عثمان بپاشند افرادي چون محمد بن ابي بکر و محمدبن ابي حذيفه براي برانگيختن مردم به مصر رفتند، حتي بيوه هاي پيامبر بخصوص عايشه نيز به خليفه اعتراض کردند. عايشه خليفه را با عنوان « نعثل» [ ريش بزرگ و سينه پشمالو ] سرزنش کرد.
البته اميرالمومنين عليه السلام از طرفي موج خروش مردم عليه عثمان را رهبري مي کردند و در آرام کردن مردم مي کوشيدند، ايشان حسين عليهماالسلام را به عنوان محافظ بر خانه عثمان نهادند اما سرانجام عثمان کشته شد. پس از عثمان علي عليه السلام تنها نامزدي شد که در انتخابش اکثريت بزرگي از جامعه شرکت فعالانه داشتند چرا که در ميان خلفا او تنها کسي بود که بخاطر شرايط و محيط ولادتش، اصول الهي و دودماني جانشيني پيامبر در اوجمع بود. قتل عثمان نتيجه انقلاب همگاني فقر، نارضايتي سرکوبي و مردم محروم عليه استيلاي اقتصادي سياسي و اشرافي بود.
معاويه که بر شام حکمفرما بود سياست خلافت فرزندان عثمان را فرياد مي زد چرا که مي مي دانست در خلافت علي عليه السلام جائي براي فرمانروائي او نيست. حاميان علي عليه السلام بخصوص قراء، به شدت مخالف هر گونه مصالحه اي با معاويه بودند و مالک اشتر با علي عليه السلام مشورت کرد که خود را در مکاتبات با حاکم درگير نکند. واقعه صفين و ظهور خوارج به سرعت موقعيت علي عليه السلام را بحراني کرد و در حالي که حضرتش خود را براي مبارزه نهائي عليه حکومت شام مهيا مي کرد يکي از متعصبين خارجي به نام عبدالرحمن بن ملجم ايشان را به شهادت رسانيد. بايد توجه داشت که جانشيني اميرالمومنين عليه السلام با مقاومت زياد بعضي از اصحاب پيامبر صلي الله عليه و آله روبرو شد. و اولين جنگ داخلي در اسلام را نتيجه داد ولي در عين حال همين جريانات داخلي حرکت و موجي عظيم را در بنيان و تکوين تشييع ارائه نمود.
يعقوبي سخنان برخي از اصحاب را در ستايش اميرالمومنين و بيان احساسات آنان را در انتصاب ايشان بيان مي کند مانند مالک بن حارث النخعي با اعلام اينکه علي عليه السلام وص الاوصياء (وصي از ميان اوصياء پيامبر) و وارث العلم الانبياء (وارث دانش پيامبران) با وي بيعت مي کند. نسلهاي بعدي شاعران شيعه که بهترين نمونه هاي آن کميت، کثير، سيدالحميري و فرزدق مي باشند اصطلاحات وصي و نظاير آن را در ارجاع به علي عليه السلام بکار مي برند.

نتيجه گيري:

در اسلام گروهي پرهيزگار از مردم وجود داشتند که علي عليه السلام را مظهر و نماينده خود مي دانستند اين گروه مورد حمايت طبقات جامعه و برخي از انصار مدينه بود و تمام کارها از جمله جنگ جمل بهانه هاي معاويه براي اين بود که جلوي اين تلاشها گرفته شود چرا که ظهور اين گروه (شيعه) خطر جدي براي اشرافيت مکه بود و تمامي از دين خارج شدگان بشمار مي رفت.
کساني که علي عليه السلام را در جنگ جمل و صفين ياري کردند حزب علي (شيعة يا العلوية) خوانده شدند.
رتبه هاي شيعيان به چهار مقوله تقسيم شد: الاصفياء (دوستان صميمي)، الاولياء (دوستان فداکار)، الاصحاب (ياران)، شرطات الخميس (طبقه برگزيده).

منبع: کتاب شيعه شناسي / تفکر سياسي شيعه

تشيع و نهضت ترجمه آيا انتقال و علوم و فرهنگ يونان به جهان اسلام، راه طبيعى مانند «مجاورت فرهنگى‏» داشته يا در اين نقل و انتقال، قصد و غرضى در كار بوده است؟
قطعا فلسفه يكى از انواع و صورت‏هاى تفكر است نه اين كه تفكر منحصر به فلسفه باشد.
البته در تاريخ انديشه، اين روش تفكر در يونان به وضع چشم‏گيرى وجود داشته و غالب بوده است و يونانيان، دانشمندان و فيلسوفان بزرگى در عرصه انديشه تربيت كرده و به جهانيان عرضه داشته‏اند. و اين معلمان انديشه بوده‏اند كه تاثير عميقى در تفكر و تمدن اسلامى نيز از خود به يادگار گذاشته‏اند، چنانكه قرن چهارم هجرى در تمدن اسلامى، تبلور انديشه يونانى با رنگ‏آميزى آموزش اسلامى بوده و فارابى و ابن‏سينا و امثال اين بزرگان، تبلور چنين فرهنگى بوده‏اند.
يونانيان، هرگز اصرار نداشتند كه تفكر خود را به اقوام ديگر تعليم دهند و چه‏بسا كه تفكر عقلى را منحصرا در شان خودشان مى‏دانستند. اما به تعبير دليسى اوسيرى:
«ميان تمدن و بيمارى واگير، شباهت‏گونه‏اى وجود دارد هر دو نتيجه مجاورت و آميزش، از مردمى به مردم ديگر، انتقال مى‏يابد و هر جا كه يكى از اين دو ظاهر شود، نخستين سؤال به ذهن، مطرح مى‏شود و آن، اين است كه: راه سرايت كجا است؟« (1) .

عامل انتقال علوم يونان به جوامع اسلامى چه بوده است؟

سؤال ديگر اين كه: آيا اين انتقال فرهنگ، يك راه طبيعى داشته يعنى به اصطلاح جامعه‏شناسان عامل «مجاورت فرهنگى‏» يا اين كه در اين نقل و انتقال قصد و غرضى و چه‏بسا هدف سياسى مطرح بوده است؟
اگر دومى است، چگونه مسلمانان با همه نحله‏ها و اختلاف فرقه‏ها، سنى(معتزله) و شيعى (اماميه و اسماعيليه) آن را پذيرفته‏اند؟ و اگر نقدى داشته‏اند، و نقدى عالمانه بوده و نه از موضع عناد و جاهلانه؟
مثلا اگر ابوحامد غزالى ، فلسفه را نقد كرد، خود نيز فلسفه‏اى ايجاد نمود يعنى او، فلسفه را با فلسفه نقد كرده است.
او ابتدا كتاب «مقاصد الفلاسفة‏» را نوشت و سپس كتاب «تهافت الفلاسفة‏» را ولى در «تهافت الفلاسفة‏» فلسفه را با انديشه فلسفى نقد مى‏كند.
به هر حال اين سؤالى است كه ذهن متفكران مسلمان را به خود جلب كرده است.
دسته‏اى عامل اول را پذيرفته و برخى ديگر با چشم بدبينى به اين نقل و انتقال فرهنگى، نگريسته است.
از طرفداران نظريه اول، فيلسوفان مسلمان معتزله و اكثريت ‏شيعه(اماميه و اسماعيليه) بوده‏اند. و اصولا ديدگاه شيعه به تعبير شهيد مطهرى ، از نخست «ذهنيت عقلانى‏» بوده است. او مى‏نويسد:
«طرح مباحث عميق الهى از طرف ائمه اطهار عليهم السلام و در راس آنها على‏عليه السلام سبب شد كه عقل شيعى از قديم‏الايام به صورت عقل فلسفى و استدلالى درآيد. در ميان اهل تسنن، گروه معتزله به شيعه نزديكتر است و كم و بيش از عقل فلسفى و استدلالى بهره‏مند، بودند.
ولى چنانكه مى‏دانيم ، مزاج اهل جماعت ، آن را نپذيرفت و تقريبا منقرض گشتند» (2) .

نظريه طرفداران مكتب تفكيك

از طرف ديگر، بخشى از اهل سنت(حنابله) و محدثان و در قرن اخير در شيعه نيز گروهى پيدا شدند كه هرگونه تعمق و تفكر در معارف الهى را بدعت و ضلالت‏شمردند و مطالعه كلام و فلسفه را ضلالت ‏به حساب آوردند.
از ديدگاه اين گروه، نهضت ترجمه و انتقال علوم يونانى به جهت اغراض شوم سياسى واقع گرديده و غرض از اين حركت علمى، مسكوت گذاشتن علوم اهل بيت‏عليهم السلام و منزوى ساختن امامان بوده است.
طرفداران مكتب تفكيك نيز، اين ادعا را تجديد كرده و آن را تبليغ مى‏نمايند.
آقاى سيد محمد باقر نجفى يزدى يكى از علماى اين مكتب، در مقدمه كتاب مرحوم آية‏الله ميرزا مهدى اصفهانى به نام «ابواب الهدى‏» مى‏گويد:
«گرفتاريهاى شيعه از جهت دسيسه‏هاى بنى‏العباس بوده كه چون ديدند بنى‏اميه براى نابود كردن اهل بيت دست ‏به شمشير زدند و به كشتن و اسير كردن ايشان ، رسواى جهان شدند و مورد تنفر خاص و عام گرديدند ، بنى‏عباس بنا گذاردند بطور ديگرى اهل بيت پيغمبر را از بين ببرند، علوم پيچ در پيچ فلسفه يونان را در بين مسلمين رواج دادند تا آن كه به وسيله سرگرم كردن مسلمين به آن علوم غلط ، وجهه علمى اهل بيت‏عليهم السلام را از بين ببرند. و از طرف ديگر چون صوفيه در آن زمانها، تظاهر به زهد و بى‏اعتنائى به دنيا داشتند ، بنى‏عباس صوفيه را ترويج مى‏كردند كه از وجهه زهد و تقواى اهل بيت‏عليهم السلام در نظرها بكاهند» (3) . نظير چنين مطالبى را استاد محمدرضا حكيمى نيز در لابلاى كتاب «مكتب تفكيك‏» (4) آورده است. از منظر اين دانشمندان خواندن كلام و فلسفه گمراهى و ضلالت و خلافى بيش نيست.
سؤال اين است كه آيا اين مشرب فكرى ، در همان دوره «انتقال علوم يونانى‏» ، به وجود آمده و جهان اسلام و نحله تشيع در برابر اين نقل و انتقال فرهنگى ، موضع منفى داشته‏اند؟ يا اين كه اين روش و مشرب انديشه در سده‏هاى پسين تمدن اسلامى و در دوره صفويه ، به ظهور رسيده است؟ آيا موضع دانشمندان شيعى و متكلمان مذهب كه معاصر ائمه اطهارعليهم السلام بوده‏اند ، در اخذ و اقتباس علوم يونانى ، يك موضع منفى و رد بوده است‏يا آنها نيز بمانند عقلى‏گرايان فرهنگ اسلامى(معتزله) از اين انتقال علوم، استفاده كرده بهره برده، و خود را در برابر هجوم فرهنگى الحاد و ثنويت مجهز ساخته‏اند؟

نظريه دوم

به نظر مى‏رسد كه انتقال علوم زمان (علوم الاوائل) به تمدن اسلامى ، آنچنان رنگ سياسى نداشته است و احيانا دانشمندان شيعى، خود نيز از مترجمان و ناقلان فرهنگ ملل مجاور بوده و به نوعى سهمى وافر در اين نهضت ترجمه ، ايفاء كرده‏اند.
شواهد تاريخى زير اين مطلب را ثابت مى‏كند; اينك نمونه‏ها:
1- نياز جامعه اسلامى از يك طرف، و گسترش شهر و مدنيت‏ بلاد از طرف ديگر سبب شده است كه مسلمانان، علوم و فرهنگ ديگران را به جهت پر كردن خلا اجتماعى ، ترجمه نمايند.
گويند: خالد بن يزيد اولين فردى است كه به جهت علم‏دوستى خود ، دستور داد كتابهاى شيمى و نجوم را از مدرسه اسكندرانى مصر ، به دمشق، بياورند و آن را به عربى ترجمه كنند. جالب اين كه خالد ، اين رشته علمى(شيمى) را از يك راهب رومى به نام «دريانوس‏» ياد گرفته بود (5) . اين مساله نشان مى‏دهد كه ترجمه علوم، پيش از روى كار آمدن عباسيان آغاز شده است.
2- هشام بن الحكم ، متكلم و فيلسوف معروف شيعى ، در دوران امام صادق‏عليه السلام با فلسفه و تفكر يونانى، آشنا بوده است. به نقل مسعودى ، هشام جزء ملازمان حضور خالد برمكى بوده و در مجلس او كه مناظره علمى و كلامى، مطرح مى‏شد ، شركت مى‏كرد. هشام در آن مجلس كه فضلاى ديگرى از معتزله هم شركت داشتند، درباره مسائل كلامى و فلسفى از جمله درباره كمون و (كمون) ظهور و حدوث و قدم، حركت و سكون (قوه و فعل) وجود و عدم، تصادف و جريان حركت، كميت و كيفيت و مسائل ديگر بحث مى‏كرده است (6) .
3- نقش خاندان نوبختى
خاندان نوبختى، يكى از معروف‏ترين خاندان‏هاى علمى و شيعى هستند كه در انتقال علوم يونانى، نقش مهمى ايفاء كرده‏اند. مهم‏ترين شخصيتهاى بارز اين خاندان، عبارت بودند از:
1 - فضل بن اسحاق ابى سهل نوبخت.
2 - على بن اسماعيل نوبخت.
3 - ابو محمد حسن بن موسى نوبختى.(م 300 يا 310).
در اين ميان برادر سوم يعنى حسن بن موسى از بزرگترين مترجمان فرهنگى و علوم يونانى، به زبان عربى بوده است.
به نقل ابن النديم در الفهرست:
«ابو محمد محمد حسن بن موسى نوبختى، پسر خواهر ابوسهل نوبخت، متكلم و فيلسوف معروف است. در خانه او، جماعتى از مترجمان كتابهاى فلسفه بمانند ابوعثمان دمشقى، اسحاق بن حنين، ثابت‏بن قرة حرانى، و ديگران تجمع مى‏كردند و در مشكلات علمى و تصحيح اصطلاحات فلسفى و فنى، از او كمك مى‏گرفتند. معتزليان ادعا دارند كه خاندان نوبختى، از گروه آنها است.
شيعيان نيز، تشيع آنها را باور دارند. اما به نظر من(ابن النديم) خاندان نوبختى، شيعه مى‏باشند و از روز اول به ولايت على‏عليه السلام و اولاد او، معروفند».
از جمله كتابهاى حسن بن موسى، تلخيص كتاب «الكون و الفساد» ارسطو است (7) . به تعبير دانشمند فاضل عباس اقبال:
«در ميان آل نوبخت، ابومحمد، با وجود متكلم بودن، كسى است كه از همه ايشان بيشتر به مذهب فلاسفه، توجه كرده و علاوه بر آميزش با مترجمان كتب حكمت قديم و مطالعه كتابهاى ارسطو، بعضى از آنها را مختصر نموده و در رد(نقد) بعضى از آراء فلاسفه و اهل منطق نيز كتبى نوشته است‏» (8) .
4- فارابى(339 - 259)
معلم دوم، اولين فيلسوف مسلمان شيعى است كه كاملا علوم يونانى به ويژه منطق را در جهان اسلام گسترش داده است. او، يكى از شيعيان خالص بوده و به آن تظاهر مى‏كرد، اصولا تقريب و نزديكى فارابى به سيف‏الدوله حمدانى شيعى و وصيت او بر تدفين به سبك شيعى، عاملى جز تشيع نداشته است.
امروزه اگر كسى كتاب «آراء اهل مدينه فاضله‏» فارابى را مطالعه كند، دقيقا توجه مى‏كند كه صفات و شرايط رئيس اول مدينه فاضله، در انديشه فارابى، كسى جز امام معصوم نمى‏باشد. و اين روشن‏ترين نكته‏اى است كه تاثير انديشه شيعى را در تفكر فارابى به وضوح ببينيم.
جالب اين كه حتى دانشمند معاصر عرب، «دكتر عمر فروخ‏» رئيس فرهنگستان علوم سوريه، مى‏گويد:
«فارابى شرائطى را براى رئيس مدينه فاضله ذكر مى‏كند. اين شرايط دقيقا، با نظريه تشيع در مورد امام معصوم انطباق دارد. اين سخن، ما را وامى‏دارد كه بگوئيم: فارابى در تحرير كتاب «آراء اهل مدينه فاضله‏» نه تنها از اسلام تاثير پذيرفته، بلكه تنها انديشه شيعى ، در آراء او ظهور مى‏نمايد» (9) .
5 - آل فزار
ابواسحاق، ابراهيم فزارى و پسرش محمد بن ابراهيم از منجمان و مترجمان كتابهاى هندى به زبان عربى است كه در دوره منصور زندگى مى‏كرده ، به تصريح سيد بن طاووس، او و پسرش ; از حكماء و منجمان شيعه بوده‏اند.
البته اين شواهد ، هرگز به اين معنى نيست كه فيلسوفان شيعى فلسفه يونانى را وحى منزل تلقى مى‏نمودند و يا تنها انديشه‏هاى يونانيان را نظاره مى‏كردند. اين عالمان بمانند ناقدان بصير، از موضع قدرت علمى، علوم و انديشه‏هاى يونانى را مى‏سنجيدند و آنها را ارزيابى مى‏كردند.
از گفته‏ها و مطالب آنها قسمتى كه با تعاليم اسلامى وفق و سازگارى داشت، مى‏گرفتند و احيانا قسمتهائى از گفته‏هاى آنها را نقد كرده و رد مى‏نمودند. چنانكه هشام بن حكم و حسن بن موسى نوبختى، هر دو انديشه ارسطو را نقد كرده‏اند و فارابى ، احكام نجومى را كاملا مردود مى‏شمارد.
بنابراين مى‏توان گفت تشيع هم در دوران تحول علمى (نهضت ترجمه) آن را به عنوان تلاقى فرهنگ جهان اسلام و فرهنگ‏هاى ديگر، تلقى كرده و از موضع «خذ ما صفا و دع ما كدر»: «آنچه كه صاف و درست است، اخذ كنيد و آنچه كه كدر و تيره است، رها نمائيد».
از بهترينهاى ملل بيگانه، استفاده و اقتباس كرده‏اند تا آنجا كه در دوره‏هاى حكومتهاى شيعى بمانند آل بويه، حاكميت عقلانيت فلسفى توام با تعاليم تشيع، صبغه خاص فرهنگى دوران آل بويه را نشان مى‏دهد و دانشمندانى بمانند ابن‏مسكويه صاحب بن عباد از دانشمندان شيعه، از مؤلفان معروف اين دوره بوده‏اند.
6- مجاورت فرهنگى
به نظر نگارنده، انتقال فرهنگ و فكر و تمدن چيزى نيست كه روى اغراض سياسى، اتفاق افتاده باشد، به تعبير اوسيرى(چنانكه اشاره شد):
«اگر دو فرهنگ در مجاورت هم قرار گيرند، قطعا، روى همديگر تاثير مى‏گذارند چنانكه نفوذ فرهنگ اسلامى به جهان غرب در قرون وسطى چنين بوده است و تاثير فرهنگ اروپا نيز امروزه همين حكم را دارد».
فرهنگ اسلام به جهت ديد وسيعى كه داشته است، «اطلبوا العلم و لو بالصين‏» علوم بيگانگان را پذيرا شده است و از بهترين‏هاى ديگران همواره استفاده كرده است.
دكتر رضا داورى، اين نكته بسيار زيبا را چنين بيان مى‏كند:
«اسلام چون در قلمروهاى وسيع و در ميان اقوام مختلف، رواج يافت. حوزه‏هاى بحث و نظر را تعطيل نكرد، بلكه به عنوان تفكر تازه، اجزاى علوم و معارف اقوام ديگر را در طى بسط خود به خدمت گرفت و به اين ترتيب فرهنگ و تمدن و علوم اسلامى، به وجود آمد. و در اين سير و جريان به فلسفه هم توجه و اقبال شد و چون تفكر جدى بود، فلسفه را هم به جد گرفتند. اما از آنجا كه نه مى‏توانست صورت تمدن اسلامى باشد و نه مى‏شد، حكم ماده پيدا كند، در حوزه خواص باقى ماند و مخصوص آنان شد و ديانت كه عوام و خواص نمى‏شناخت ، عقل را صرفا در زمينه اطلاق اصول بر موارد به كار برد و حد آن را همين دانست‏» (10) .

پى‏نوشتها:

1) دليسى اوسيرى: «انتقال علوم يونانى به عالم اسلام‏» ص 1 مقدمه، ترجمه احمد آرام، انتشارات جاويدان، تهران 1350.
2) مطهرى، مرتضى: «اصول فلسفه و روش رئاليسم‏» ج‏5، ص 16 - 15.
3) آية‏الله ميرزا مهدى اصفهانى: مقدمه «ابواب الهدى‏» ص‏2، انتشارات مشهد، 1361.
4) نشر دفتر نشر فرهنگ اسلامى.
5) ابن النديم، الفهرست: ص 303.
6) على بن الحسين، مسعودى، مروج‏الذهب: ج‏3، ص 371 دارالاندولس بيروت.
7) ابن النديم: ص 6 - 235.
8) اقبال، عباس، خاندان نوبختى: ص 128 - طهورى، تهران 1357.
9) عبدالله نعمه: فلاسفة‏الشيعة ص 505 - مكتبة‏الحياة، بيروت، بى‏تاريخ.
10) داورى، رضا، فارابى، مؤسس فلسفه اسلامى: ص 100، طرح نو، چاپ اول، 1374.

منبع: مكتب اسلام-سال 1381-شماره 1
نويسنده: دكتر سيد محمد ثقفى

بررسی پيشينه تاريخي تشيع و ايرانيان در تانزانيا و زنگبار

قسمت دوم

امروزه نسل جدیدی از شیعیان بومی آفریقایی تبار به همراه شیعیان خوجه دوازده امامی در تانزانیا و زنگبار زندگی می‌کنند که با آوردن مبلغان تبلیغی از هند و دیگر کشورهای اسلامی به فعالیت خود در سراسر تانزانیا و کشورهای شرق آفریقا ادامه داده و برگزاری مراسم عزاداری حسینی در ایام محرم و صفر در شهر دارالسلام (پایتخت جمهوری متحده تانزانیا) به صورت وسیع و گسترده و برپایی سالانه مراسم اربعین حسینی در جزیره زنگبار از عمده‌ترین فعالیت‌های آن‌ها می‌باشد.
علاوه برشیعیان خوجه اثنی عشری، دسته دیگری به نام «بحرانی‌ها»در زنگبار حضور داشته‌اند که شیعیان عربی بوده‌اند که از کشورهای حاشیه خلیج فارس و بحرین به زنگبار مهاجرت کرده بودند و دارای حسینیه و مرکز عزاداری بوده‌اند که امروزه در منطقه باستانی زنگبار به عنوان اثر تاریخی به چشم می‌خورد و نقش مهمی در ترویج فرهنگ اسلام و اهل‌بیت علیهم السلام از خود بر جای گذاشته‌اند.
فرقه شیعیان آقاخانی از دیگر فرقه‌های منسوب به تشیع می‌باشند که با عقیده‌ای انحرافی، شاهزاده آقاخان اروپایی تبار را «امام زنده» خود تلقی می‌کنند و با تجدیدنظر در اصول مسلم اسلام هم‌چون روزه و حجاب، برخی از اصول دین اسلام و مسلمات تشیع را تعطیل کرده و می‌توان آن‌ها را از وابستگان به روشنفکرنماها به حساب آورد که تحت تاثیر فرهنگ غرب در عقاید خود تجدید نظر نموده‌اند و اسلام را تنها در لفظ و گفتار پذیرفته‌اند‌.
شیعیان «‌بهره» یا شش امامی نیز از دیگر فرقه‌هایی می‌باشند که خود را شیعه به حساب آورده و دارای مسجد و مراکز تبلیغی در زنگبار می‌باشند؛ اما به دلیل فعالیت درون گروهی و عدم ارتباط با بومیان و دیگر مسلمانان به صورت فرقه‌ای بسته مطرح می‌باشند و با برگزاری مراسم‌های دینی و مذهبی و عزاداری برای امام حسین (ع) به زندگی خود ادامه می‌دهند و مرکز آن‌ها در کشور هند می‌باشد.
نکته حایز اهمیت در میان فرقه‌های شیعی این است که شیعیان دوازده امامی یا خوجه‌ها به دلیل ساختار تشکیلاتی منظم، دارای مراکز تبلیغی منسجم، مدارس تحصیلی و بیمارستان و مسافرخانه مخصوص به خود می‌باشند و نمازهای یومیه به صورت جماعت در مساجد مرکزی شیعیان اقامه می‌شود و در امور سیاسی و مرجع تقلید وابسته به فدراسیون جهانی خوجه‌ها در لندن و دفتر خوجه‌های آفریقا و شرق آفریقا می‌باشند.

برخی از مراکز و تشکل‌های وابسته به شیعیان خوجه عبارتست:

۱- مرکز اسلامی - تبلیغی بلال که به تربیت شیعیان بومی می‌پردازد.
۲- مرکز اسلامی و تربیت معلم مهدی (عج) در منطقه کیباها
۳- شبکه تلویزیونی العتره و کتب و نشریات وابسته
۴- مدرسه و کالج المنتظر که به پرورش و آموزش فرزندان شیعیان هندی می‌پردازد و آموزه‌های تشیع به همراه علوم روز تحصیل می‌شود.
۵- درمانگاه شیعیان خوجه که به ارایه خدمات به شیعیان و بومیان آفریقایی می‌پردازد.
۶- مسافرخانه مخصوص شیعیان خوجه که از دیگر کشورها به تانزانیا سفر می‌کنند.
۷- قبرستان مخصوص‌: در قبرستان معاصر شیعیان زنگبار که قدمتی چهل ساله دارد چندین قبر از ایرانیانی که مقیم زنگبار بوده‌اند وجود دارد که اسامی هم‌چون کازرونی و مروج در میان آن‌ها به چشم می‌خورد.
۸- مراکز و دفاتر خدماتی و تجاری هم‌چون ویپاس‌، والجیس‌،معصومین و غیره
علاوه بر مراکزی که اسم برده شده شیعیان دارای تشکیلات دیگری در دیگر شهرها و مناطق تانزانیا می‌باشند که از مهم‌ترین آن‌ها در شمال تانزانیا، در شهرآروشا‌، مدرسه خاتم الانبیاء می‌باشد که در دامنه قله کلیمانجارو با پرورش کودکان قبیله وحشی «ماسایی» و آشنا کردن آن‌ها با آرمان‌های اسلام و تشیع و آموزش علوم روز به صورت مرکزی منطقه‌ای مورد توجه قرار دارد و آقای مختار غلامحسین‌، مدیر این مدرسه اسلامی مورد توجه دولت تانزانیا قرار دارد.
در این مدرسه کودکان بومی ماسایی با اجازه والدینشان که افرادی خرافاتی و بی‌دین می‌باشند، برای آموزش در اختیار این مرکز قرار می‌گیرند و به صورت متداوم و شبانه‌روزی با تعالیم اسلام و تشیع آشنا می‌شوند.
در میان قبایل آفریقایی، قوم ماسایی از اقوامی هستند که به بی‌باکی شهرت داشته و با دست خالی اقدام به شکار شیر می‌نمایند و از آرد ذرت و دیگر گیاهان تغذیه می‌کنند.
شیعیان خوجه هندی که خود را با لقب «اثنی عشری‌» برای متمایز کردن از دیگر فرقه‌ای تشیع نشان می‌دهند در پایتخت دارالسلام دارای مسجد مرکزی وابسته به خود بوده و در دیگر شهرهای مهم تانزانیا هم‌چون آروشا و جزیره زنگبار دارای مساجد مختص به خود می‌باشند و در هر شهر و کشور با برگزاری انتخابات سالانه یا دوسالانه رئیس و ارکان اجرایی و تبلیغی شیعیان را انتخاب می‌کنند تا به عنوان رابط آن‌ها با دولت و دیگر تشکل‌ها به انجام امور مربوط به شیعیان خوجه می‌پردازد.
در خصوص آمار جمعیتی شیعیان هندی و بومی آمار دقیقی وجود ندارد و خود شیعیان هندی معتقدند که جمعیتی هشت تا ده هزار نفر را دارا می‌باشند و می‌توان به این رقم در حدود چهار هزار نفر از شیعیان اثنی‌عشری تانزانیایی و بومی را اضافه کرد که برای خود تشکلی موسوم به شیعیان بومی و تانزانیایی را راه‌اندازی کرده‌اند و ازچهره‌های برجسته آن‌ها می‌توان به استاد فقید سید اختر رضوی مولف کتاب «تشیع در شرق آفریقا» و استاد خطیب و چندین نفر دیگر اضافه کرد که از میان تشکل‌های اسلامی دارای جایگاه ممتازی می‌باشند.
تحقیقات میدانی و شواهد محلی نشان می‌دهد که ایرانیان که با لقب شیرازی‌ها در کشورهای شرق و جنوب آفریقا معروف می‌باشند با برخورداری از مذهب تشیع‌، خدمات ارزنده‌ای را به بومیان آفریقایی و به خصوص زنگباری ارائه کرده‌اند که ساختن مساجد در سراسر جزایر شرق آفریقا و یاد دادن کشاورزی و حفر چاه آب وساختن خانه و تزیین منابر و منبت کاری درب‌ها، یادگارهای زیبایی را از خود در سراسر کشورهای تانزانیا و مجمع الجزایر کومور و جزایر زنگبار و مومباسا بر جای گذاشته‌اند.
ایرانیان با برخورداری از هوش سیاسی در حدود پانصد سال بر بسیاری از مناطق شرق آفریقا حکمرانی کرده‌اند و در حال حاضر حزب حاکم زنگبار به نام آفرو‌شیرازی قدرت سیاسی در جمهوری فدرال زنگبار را بر عهده دارد و نخبگان سیاسی و نجیب‌زاده خود را منسوب به خاندان «شیرازی‌ها» می‌دانند.

مراسم مشهور اربعین حسینی در زنگبار

هر ساله شیعیان آفریقا به خصوص شرق آفریقا و زنگبار برای احیاء عزاداری سالار شهیدان در جزیره زنگبار با حضور دسته جمعی و گروهی در حسینیه‌ها و مسجد اصلی شیعیان زنگبار در محله "کیپوندا" در ایام محرم و صفر با سیاه‌پوش کردن منازل و اماکن خود یه عزاداری می‌پردازند.
با توجه به پراکندگی شیعیان خوجه در سراسر شرق آفریقا و تانزانیا برای این‌که این رسوم عزاداری کم جمعیت برگزار نگردد‌، شیعیان در روز اربعین با حضور در جزیره زنگبار به صورت گسترده اقدام به عزاداری نموده و با دادن اطعام باعث حضور بومیان در این مراسم‌ها می‌شوند.
این مراسم به اندازه‌ای برای شیعیان هندی دارای اهمیت است که در ایام اربعین هر سال کلیه مسافرخانه‌ها‌ی متعلق به شیعیان در زنگبار به مدت یک هفته در اختیار عزاداران قرار می‌گیرد و فعالیت‌های این جزیره گردشگری تحت‌الشعاع "مراسم اربعین" قرار می‌گیرد.
از نکات قابل توجه در مراسم اربعین حضور علماء و شخصیت‌های اهل‌سنت در این عزاداری می‌باشد و شیعیان به مدت دو روز به صورت چرخشی با حضور در مسجد و حسینیه‌های متعلق شیعیان اقدام به سوگواری و سینه‌زنی می‌نمایند و یاد پدران و اجداد خود را گرامی می‌دارند.
پخش شربت و دادن اطعام به عزاداران و فقراء و ساکنان زنگبار که «نیاز» نام دارد، بخشي از این مراسم عزاداری می‌باشد‌.
شیعیان هندی زنگبار که تحت مرکزیت شیعیان شرق آفریقا فعالیت می‌کنند دارای اماکن و مهمانخانه‌ي وابسته به خود بوده و چون اغلب آن‌ها در امور بازرگانی و تجاری فعالیت می‌کنند به شیعیان محلی و بومی کمک نموده و با برخورداری از ده‌ها حسینیه و مسجد در سراسر جزیره زنگبار می‌باشند که در ایام ولادت و شهادت ائمه اطهار علیهم‌السلام اقدام به برگزاری مراسم نموده و نماز جمعه هر هفته در مسجد مرکزی شیعیان اقامه می‌گردد.
از رسوم دیگر مراسم تدفین شیعیان فوت شده در قبرستان مخصوص خود می‌باشد که تشییع جنازه و خواندن نماز میت از مهم‌ترین اقدامات می‌باشد.
قابل ذکر است که مسجد قدیمی شیعیان و مقبره برخی از مبلغین و علماء ایرانی بعد از انقلاب ۱۹۶۴ توسط دولت انقلابی زنگبار مورد تخریب قرار گرفت و به علت محدودیت‌های ایجاد شده و کشتار شعیان خوجه در مراسم اربعین ۱۹۶۴ میلادی رفته رفته شیعیان هندی و ایرانیان که جمعیتی بیش از ده هزار نفر را تشکیل می‌دادند از این جزیره کوچ کرده و به دارالسلام و دیگر کشورها مهاجرت کردند.
برخی از شاهدان و پیرمردان شیعیان هندی جمعیت کلی شیعیان در زنگبار را در حدود پنجاه هزار نفر تخمین می‌زدند که با به‌راه انداختن دسته‌های عزاداری در زنگبار هرساله، قدرت‌نمایی می‌کردند.

معروف‌ترین مساجد و حسینیه‌های شهر زنگبار عبارتند:
۱- مسجد قدیمی حجه‌الاسلام:

مسجد قدیمی حجه‌الاسلام که اصلی‌ترین مرکز تجمع ایرانی‌ها و خوجه‌ها در زنگبار بوده است و در روبروی حمام تاریخی ایرانی‌ها در بخش باستانی جزیره زنگبار قرار دارد و در حال حاضر نماز جمعه به صورت هفتگی در این مسجد با حضور شیعیان هندی تبار و شیعیان بومی زنگبار برپا می‌گردد.
در بخشی از این مسجد چندین دیگ قدیمی و بالابر سنتی وجود دارد که در اربعین هر سال‌، اقدام به پختن حلیم و غدا برای عزاداران می‌نماید.
تصاویری از علماء و امامان جماعت و چندین ضریح ساخته شده به یاد کربلا و نجف اشرف در این مسجد دیده می‌شود‌.
در دیواره‌هاي این مسجد آیه تطهیر و احادثی از پیامبر اسلام از جمله حدیث ثقلین به چشم می‌خورد.

۲- مسجد ثقة‌السلام:

این مسجد کنونی شیعیان زنگبار می‌باشد؛ که نمازهای یومیه با امام جماعت مولانا شمس‌الدین زیدی برگزار می‌شود و دعای توسل و دعای کمیل به صورت پیوسته به همراه مراسم‌ها‌ی دیگر در این مسجد برگزار می‌شود.
در ایام محرم و صفر این مسجد که در کنار حسینیه «امامباره» وجود دارد‌؛ مرکز اصلی عزاداری و سخنرانی شیعیان تبدیل می‌شود.
این مسجد و ساختمان‌های اطراف آن در تملک شیعیان بوده است و برخی از اماکن توسط دولت زنگبار مصادره شده و در اختیار اداره آموزش زنگبار قرار گرفته که به عنوان مدرسه از آن بهره‌برداری می‌شود.

۳- حسینیه امامباره‌:

این مکان محل برگزاری مراسم سخنرانی و عزاداری شیعیان می‌باشد و با توجه به مجاورت با مسجد ثقه‌الاسلام، سینه‌زنی‌ها و اطعام در این محل صورت می‌گیرد و با برخورداری از غسال‌خانه مخصوص شیعیان دارای اهمیت خاصی است و به دو قسمت مردان و زنان تقسیم شده است.

۴- محفل شاه خراسان‌:

این مکان در پنجاه متری مسجد مرکزی قرار دارد و با توجه به وجود ضریح نمادین علی‌بن‌موسی‌الرضا(ع) و به علت دور بودن مسافت تا ایران برای زیارت‌، شیعیان برای ادای سلام به این مکان مراجعه می‌کنند.
دراین مکان هم‌چنین مقبره‌ای نمادین از زینبیه و حضرت رینب کبری و حضرت رقیه و سکینه ـ سلام‌الله علیهن اجمعین ـ به چشم می‌خورد.
در ایام اربعین محفل شاه خراسان محل عزاداری و اطعام می‌باشد و زنجیرزنان حسینی نيز ارادت خود به امام حسین(ع) را ابراز می‌کنند.

۵- محفل عباس:

ان حسینیه در طبقه فوقانی که در فاصله دورتری از مسجد در جنب مسجد شیعیان شش امامی و آقاخانی قرار دارد از مهم‌ترین مراکز عزاداری شیعیان ایرانی به شمار می‌رفته است و در تابلویی به زبان فارسی «به فدای لب تشنه‌ات» نوشته شده است‌.
در طبقه هم‌کف این مکان حسینیه‌ای وجود دارد كه کلمه «تعزیه‌خانه‌» بر روی آن گذاشته شده است و قدمت تاریخی آن بیش از یک‌صد سال می‌باشد و پس از انقلاب زنگبار و تضییق شیعیان‌، یکی از نیروهای امنیتی زنگبار در حال مستی با حمله به این حسینیه، تعدادی از شیعیان زنگبار را به شهادت رساند که تصاویر و خاطرات آن‌ها در این مکان به چشم می‌خورد.
در این مکان پرچم‌ها و بیرق‌های حسینی که در ایام محرم و اربعین حمل می‌شود‌، نگه‌داری می‌شود و بعد از پایان مراسم اربعین پرچم‌ها و علم‌ها در پارچه‌های معطر، بسته‌بندی می‌شوند.

۶- محفل بی‌بی‌فاطمه‌:

این محل مختص به بانوان می‌باشد و در ایام عزاداری زنان شیعه با برپایی روضه عزاداری می‌کنند. در این محفل در سال‌های دور بانویی ایرانی تبار اقدام به آموزش قرآن و تشیع برای بانوان هندی و بومی می‌نموده است و مردم و زنان به نیکی از وی یاد می‌کنند.
زنان دارای محفل دیگری به نام بی‌بی زینب (س) نيز می‌باشند.

۷- حسینیه بحرانی‌ها:

در این مکان شیعیان عرب تبار بحرینی و عمانی اقدام به عزاداری برای سید‌الشهداء می‌نمایند و در کتبیه سال تاسیس آن ۱۳۴۵ هجری قمری توسط صالح بن علی بحرانی به عنوان نماینده این ماتم‌سرا قید شده است.
در ایام اربعین دسته عزاداری شیعیان با حضور در این محل که مکان استقرار شیعیان بومی زنگباری می‌باشد، اقدام به عزاداری نموده و یکی از افرادی که از اهل سنت به مذهب تشیع گرویده است، با زبان سواحیلی برای مردم اقدام به سخنرانی تبلیغی می‌نماید.
در این مراسم اسب خون‌آلودی که معرف ذوالجناب می‌باشد به بیرون آورده می‌شود و در چندین خیابان به گردش در می‌آید و مردم بومی از علت خون آغشته بودن این اسب سوال می‌کنند.
در یک کلام مراسم دو روزه اربعین در زنگبار، مراسمی سنتی، بی‌بدیل و منحصر به فرد است که در هیچ کجای دنیا مشاهده نشده است و ترکیبی از عزاداری ایرانی، هندی و آفریقایی می‌باشد که هر گروه بنا بر اعتقادات خویش آن‌را برپا می‌کند.

ایام محرم درشهر دارالسلام ـ تانزانیا

در ایام محرم و صفر هر سال خیابان‌ها و مراکز اصلی پایتخت دارالسلام و مسجد مرکزی شیعیان سیاه پوش شده و از شب اول محرم شیعیان خوجه هندی با برپایی ماکت واقعه کربلا و سیر روزشمار دهه اول محرم و پخش روضه و مرثیه از معابر و مساجد و اماکن متعلق به خود این ایام را گرامی می‌دارند.
حضور پر شور درنماز جماعت‌های یومیه و عزاداری شبانه و سخنرانی وعاظ مشهور در شب‌های محرم به خصوص روزهای تاسوعا و عاشورا از باشکوه‌ترین ایام شیعیان در دراالسلام می‌باشد.
با نزدیک شدن روز عاشورا شیعیان مقیم دارالسلام با همراهی بومیان در شب عاشورای محرم هر سال با برگزاری راهپیمایی شب عاشورا از مسجد قدیمی شیعیان به سمت مسجد مرکزی شیعیان سینه زنی و نوحه‌خوانی می‌کنند و در میان حرکت دسته عزاداری برخی از هندوها و غیر شیعیان حاضر شده و به نذر نیاز می‌پردازند.
در این راهپیمایی، هزاران نفر از شیعیان هندی و آفریقایی با احترام به مقام و منزلت ابا‌عبداالله الحسین (ع) با حضور در محدوده و خیابان‌های اصلی شهر دارالسلام شرکت نموده و با حمل پرچم‌های سیاه رنگ و روشن کردن شمع، در ایام تاسوعا و عاشورا از کسب و کار خوددارری نموده و با تعطیل مراکز تجاری خود به عزاداری می‌پردازند و با دادن اطعام به فقراء در مساجد، حضور خود را در مقابل دیگر مذاهب و فرقه‌ها به نمایش می‌گذارند.

مهم‌ترین کارهای انجام شده در ایام محرم عبارتند:

* حضور در مراسم‌های سخنرانی و سینه‌زنی در مسجد مرکزی
* پوشیدن لباس سیاه و نصب پرچم عزا از منازل و اماکن شیعیان
* نشر کتاب‌های مذهبی و برپایی نمایشگاه محرم و روز شمار وقایع
* حضور فعال نوجوانان و جوانان در ایام محرم در مساجد و عزاداری‌ها
* دعوت از علماء و سخنرانان برجسته برای سخنرانی در دهه محرم
* دادن اطعام به عزاداران و مستمندان
* تدارک برای برگزاری راهپیمایی شب عاشورا
* حضور گسترده زنان و دختران در عزاداری‌ها و محافل روضه‌خوانی زنانه

منبع: شیعه نیوز
نويسنده: ياسر كنعاني

علمای‌ شیعه‌ مرزداران‌ حریم‌ تفكّر شیعی 

اشاره‌ :

با آغاز دوران‌ غیبت‌ و كوتاه‌ شدن‌ دست‌ مردم‌ از دامان‌ پرمهر امامان‌ خویش‌، علمای‌ شیعه‌ وظیفه‌ سرپرستی‌ و هدایت‌ یتیمان‌ آل‌ محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) را برعهده‌ گرفتند و در طول‌ قرون‌ متمادی‌ یكی‌ پس‌ از دیگری‌ به‌ بهترین‌ شكل‌ این‌ رسالت‌ و تكلیف‌ الهی‌ را به‌ انجام‌ رساندند. در این‌ میان‌ دفاع‌ از ساحت‌ اعتقادات‌ شیعه‌، به‌ ویژه‌ اعتقاد به‌ امام‌ غایب‌ و پاسخ‌ به‌ شبهات‌ و پرسشهایی‌ كه‌ در این‌ زمینه‌ مطرح‌ بوده‌ همواره‌ وجهه‌ همت‌ عالمان‌ شیعه‌ بوده‌ است‌.
در این‌ مقاله‌ ابتدا نگاهی‌ اجمالی‌ خواهیم‌ داشت‌ به‌ تلاشها و مجاهدتهایی‌ كه‌ عالمان‌ شیعه‌ در این‌ راه‌ مبذول‌ داشتند و در ادامه‌ نیز مروری‌ خواهیم‌ داشت‌ بر مهم‌ترین‌ رسالتها و تكالیفی‌ كه‌ در عصر حاضر در زمینه‌ دفاع‌ از كیان‌ باور مهدوی‌ بر دوش‌ علما و اندیشمندان‌ شیعه‌ است‌.
علمای‌ شیعه‌ در طول‌ دوران‌ پرفراز و نشیب‌ غیبت‌ كبرا همواره‌ چون‌ مرزدارانی‌ جان‌ بر كف‌ پاسدار حریم‌ مقدس‌ تفكر شیعی‌، با همه‌ ابعاد آن‌، اعم‌ از فقه‌، حدیث‌، كلام‌ و... بوده‌اند و در هر زمان‌ كه‌ احساس‌ كرده‌اند شیاطین‌ جن‌ و انس‌ از روزنه‌ای‌ قصد نفوذ و تجاوز به‌ این‌ حریم‌ مقدس‌ و ایجاد شبهه‌ در اذهان‌ ضعفای‌ شیعه‌ دارند با تمام‌ توش‌ و توان‌ خویش‌ به‌ مقابله‌ با متجاوزان‌ فرهنگی‌ و غارتگران‌ فكری‌ پرداخته‌اند.
نكته‌ مهمی‌ كه‌ در بررسی‌ آثار علمای‌ گرانقدر شیعه‌ به‌ چشم‌ می‌خورد این‌ است‌ كه‌ هرگز اشتغال‌ آنها در عرصه‌هایی‌ همچون‌ فقه‌ و حدیث‌، مانع‌ از پرداختن‌ به‌ وظیفه‌ اصلی‌شان‌؛ یعنی‌ دفاع‌ از حریم‌ اعتقادات‌ شیعی‌ و تبیین‌ و ترویج‌ جانمایه‌ تفكر شیعی‌ (اندیشه‌ ولایت‌) نشده‌ و از همین‌ رو، بسته‌ به‌ مقتضیات‌ زمان‌ و با توجه‌ به‌ شبهاتی‌ كه‌ در هر عصر متوجه‌ تفكر ناب‌ شیعی‌ بوده‌ است‌ به‌ تدوین‌ كتابها و رساله‌هایی‌ برای‌ پاسخگویی‌ و ردّ آن‌ شبهات‌ می‌پرداخته‌اند.
مروری‌ بر آثار علمای‌ بزرگواری‌ همچون‌ شیخ‌ صدوق‌ (م‌ 381 ق‌)، شیخ‌ مفید (413-328 ق‌)، شیخ‌ طوسی‌ (460-385 ق‌)، امین‌الاءسلام‌ طبرسی‌ (548-468ق‌)، علامه‌ حلّی‌ (726-648 ق‌)، شیخ‌ حرّ عاملی‌ (م‌1104ق‌)، علامه‌ مجلسی‌ (1111-1037 ق‌) و... درستی‌ مدعای‌ بالا را اثبات‌ كرده‌ و نشان‌ می‌دهد كه‌ این‌ بزرگان‌، آنی‌ از احوال‌ یتیمان‌ آل‌ محمد(صلی الله علیه و آله و سلم)غافل‌ نشده‌ و در هر زمینه‌ كه‌ احساس‌ كرده‌اند جامعه‌ شیعه‌ دچار ضعف‌ و ناتوانی‌ است‌ به‌ تألیف‌ كتاب‌ و رساله‌ پرداخته‌اند. سایر علمای‌ شیعه‌ نیز هر یك‌ در عصر خود چونان‌ خورشیدی‌ درخشیده‌ و به‌ طالبان‌ حقیقت‌، نور و روشنایی‌ و حیات‌ و زندگی‌ بخشیده‌اند.
اما در میان‌ موضوعات‌ مختلفی‌ كه‌ علمای‌ پیشین‌ بدانها پرداخته‌اند موضوع‌ غیبت‌ امام‌ عصر(علیه السلام‌‌) از جایگاه‌ خاصی‌ برخوردار بوده‌ است‌ و علمای‌ شیعه‌ عنایتی‌ خاص‌ به‌ این‌ موضوع‌ داشته‌اند، تا جایی‌ كه‌ به‌ نقل‌ كتاب‌شناس‌ بزرگ‌ شیعه‌ مرحوم‌ شیخ‌ آقا بزرگ‌ تهرانی‌ در الذریعه‌ افزون‌ بر چهل‌ كتاب‌ و رساله‌ با عنوان‌ الغیبه‌ از سوی‌ فقها، متكلمان‌ و محدّثان‌ بزرگ‌ شیعه‌ در طی‌ قرون‌ متمادی‌ به‌ رشته‌ تحریر در آمده‌ است‌ (1) كه‌ از جمله‌ این‌ بزرگان‌ می‌توان‌ به‌ ابومحمد فضل‌ بن‌ شاذان‌ (م‌ 260 ق‌.)، ابوجعفر محمد بن‌ علی‌ بن‌ العزافر (م‌ 323 ق‌.)، ابوبكر محمد بن‌ القاسم‌ البغدادی‌ (م‌332 ق‌.)، ابوعبداللّه‌ محمد بن‌ ابراهیم‌ بن‌ جعفر النعمانی‌ (م‌ 360 ق‌.)، ابوجعفر محمد بن‌ علی‌ بن‌ حسین‌ معروف‌ به‌ شیخ‌ صدوق‌ (م‌ 381 ق‌.)، ابوعبدالله محمدبن‌ محمدبن‌النعمان‌ معروف‌ به‌ شیخ‌ مفید (م‌413ق‌) ابوالقاسم‌ علی‌ بن‌ حسن‌ الموسوی‌ معروف‌ به‌ سید مرتضی‌ علم‌ الهدی‌ (م‌ 436 ق‌.)، ابوجعفر محمد بن‌ حسن‌ بن‌ علی‌ معروف‌ به‌ شیخ‌ طوسی‌ و... اشاره‌ كرد.
حتی‌ پاره‌ای‌ از بزرگان‌ شیعه‌ به‌ تألیف‌ یك‌ كتاب‌ و رساله‌ اكتفا نكرده‌ و كتابها و رساله‌های‌ متعددی‌ در موضوع‌ غیبت‌ موعود آخرالزمان‌ تألیف‌ كرده‌اند، چنان‌كه‌ شیخ‌ مفید با حدود سیزده‌ رساله‌ (2) و شیخ‌ صدوق‌ (3) با حدود ده‌ رساله‌ در صدر این‌ سلسله‌ جلیله‌ قرار دارند.
بدون‌ تردید آنچه‌ كه‌ همه‌ این‌ بزرگان‌ را به‌ تلاش‌ و مجاهده‌ برای‌ زدودن‌ زنگارهای‌ جهل‌ و خرافه‌ از موضوع‌ غیبت‌ آخرین‌ ذخیره‌ الهی‌ حضرت‌ بقیه‌اللّه‌ الاعظم‌(علیه السلام‌‌) واداشته‌، شناخت‌ و معرفتی‌ بوده‌ است‌ كه‌ آنها نسبت‌ به‌ وظیفه‌ خود در قبال‌ موضوع‌ یادشده‌ داشته‌اند؛ وظیفه‌ای‌ كه‌ از سوی‌ امامان‌ شیعه‌(علیهم السلام‌‌) برای‌ علمای‌ این‌ مذهب‌ ترسیم‌ شده‌ و آنها را وا می‌دارد كه‌ با تمام‌ توان‌ خود در راه‌ ترویج‌ و تبلیغ‌ این‌ موضوع‌ تلاش‌ كنند. در روایتی‌ كه‌ از امام‌ هادی‌(علیهم السلام‌‌‌) نقل‌ شده‌ وظیفه‌ علمای‌ شیعه‌ در زمان‌ غیبت‌ بدین‌ گونه‌ تصویر شده‌ است‌:
لولا من‌ یبقی‌ بعد غیبه‌ قائمكم‌، علیه‌السّلام‌، من‌ العلماء الداعین‌ إلیه‌ و الدالین‌ علیه‌ و الذابین‌ عن‌ دینه‌ بحجج‌ اللّه‌ و المنقذین‌ لضعفاء عباد اللّه‌ من‌ شباك‌ إبلیس‌ و مردته‌ و من‌ فخاخ‌ النواصب‌ لما بقی‌ أحد إلاّ إرتدّ عن‌ دین‌ اللّه‌ عزّوجلّ، و لكنّهم‌ الذین‌ یمسكون‌ أزمّه‌ قلوب‌ ضعفاء الشیعه‌ كما یمسك‌ صاحب‌ السفینه‌ سكّانها، أولئك‌ هم‌ الافضلون‌ عند اللّه‌ عزّوجلّ. (4)
اگر بعد از غیبت‌ قائم‌ شما نبودند علمایی‌ كه‌ مردم‌ را به‌ سوی‌ او می‌خوانند، و به‌ سوی‌ او راهنمایی‌ می‌كنند، و با برهانهای‌ الهی‌ از دین‌ او پاسداری‌ می‌كنند، و بندگان‌ بیچاره‌ خدا را از دامهای‌ ابلیس‌ و پیروان‌ او و همچنین‌ از دامهای‌ دشمنان‌ اهل‌ بیت‌ رهایی‌ می‌بخشند، هیچ‌كس‌ بر دین‌ خدا باقی‌ نمی‌ماند. اما علمای‌ دین‌ دلهای‌ متزلزل‌ شیعیان‌ ناتوان‌ را حفظ‌ می‌كنند، هم‌چنان‌كه‌ كشتیبان‌ سكان‌ كشتی‌ را حفظ‌ می‌كند. این‌ دسته‌ از علما در نزد خداوند دارای‌ مقام‌ و فضیلت‌ بسیاری‌ هستند.
و در روایت‌ دیگری‌ نیز كه‌ از امام‌ جعفر صادق‌(علیه السلام‌‌) نقل‌ شده‌ است‌ می‌خوانیم‌:
علماء شیعتنا مرابطون‌ فی‌ الثغر الذی‌ یلی‌ إبلیس‌ و عفاریته‌، یمنعونهم‌ عن‌ الخروج‌ علی‌ ضعفاء شیعتنا و عن‌ أن‌ یتسلّط‌ علیهم‌ إبلیس‌ و شیعته‌ و النواصب‌ ألا فمن‌ انتصب‌ لذلك‌ من‌ شیعتنا كان‌ أفضل‌ ممّن‌ جاهد الروم‌ والترك‌ والخزر ألف‌ الف‌ مرّه‌، لانّه‌ یدفع‌ عن‌ أدیان‌ شیعتنا و محبّینا و ذلك‌ یدفع‌ عن‌ أبدانهم‌. (5)
علمای‌ شیعه‌ در مرزهایی‌ كه‌ شیطان‌ و ایادی‌ او در پشت‌ آنها كمین‌ كرده‌اند پاسداری‌ داده‌ و آنها را از اینكه‌ بر شیعیان‌ ناتوان‌ هجوم‌ برند باز می‌دارند و اجازه‌ نمی‌دهند كه‌ شیطان‌ و پیروان‌ او و دشمنان‌ اهل‌ بیت‌ بر ضعفای‌ شیعه‌ تسلط‌ یابند پس‌ هر كس‌ از شیعیان‌ ما كه‌ برای‌ این‌ موضوع‌ نصب‌ شود، از كسانی‌ كه‌ با روم‌ و ترك‌ و خزر در جهادند هزار هزار مرتبه‌ برتر است‌؛ زیرا او از ادیان‌ شیعیان‌ و دوستداران‌ ما دفاع‌ می‌كنند و آن‌ از بدنهای‌ آنها.
همچنین‌ در روایتی‌ از امام‌ جواد(علیه السلام‌‌) وظایف‌ علمای‌ دین‌ به‌ هنگام‌ غیبت‌ امام‌ از جامعه‌ چنین‌ بیان‌ شده‌ است‌:
إنّ من‌ تكفّل‌ بأیتام‌ آل‌ محمّد(صلی الله علیه و آله و سلم)المنقطعین‌ عن‌ إمامهم‌، المتحیرین‌ فی‌ جهلهم‌، الاساری‌ فی‌ أیدی‌ شیاطینهم‌ و فی‌ أیدی‌ النواصب‌ من‌ أعدائنا، فاستنقذهم‌ منهم‌ و أخرجهم‌ من‌ حیرتهم‌ و قهر الشیاطین‌ بردّ وساوسهم‌ و قهر النّاصبین‌ بحجج‌ ربّهم‌ و دلائل‌ أئمّتهم‌، لیفضّلون‌ عندالله علی‌ العابد بأفضل‌ المواقع‌، بأكثر من‌ فضل‌ السماء علی‌ الارض‌ و العرش‌ و الكرسی‌ و الحجب‌ علی‌ السماء و فضلهم‌ علی‌ هذا العابد كفضل‌ لیله‌ البدر علی‌ أخفی‌ كوكب‌ فی‌السماء. (6)
كسی‌ كه‌ سرپرستی‌ یتیمان‌ آل‌ محمد(صلی الله علیه و آله و سلم)را كه‌ از امام‌ خود دور افتاده‌، در نادانی‌ خویش‌ سرگردان‌ مانده‌ و در دستان‌ شیاطین‌ و دشمنان‌ اهل‌بیت‌ گرفتار آمده‌اند، به‌ عهده‌ گیرد و آنها را از چنگال‌ دشمنان‌ رهایی‌ بخشد و از حیرت‌ و جهالت‌ خارج‌ سازد و وسوسه‌های‌ شیاطین‌ را از آنها دور كند، و با دلایل‌ پروردگارشان‌ و برهانهای‌ امامانشان‌ دشمنان‌ اهل‌بیت‌ را مقهور سازد، تا عهد خدا بر بندگانش‌ را به‌ بهترین‌ شكل‌ حفظ‌ نماید، در نزد خداوند بر عابدی‌ كه‌ در بهترین‌ مواقع‌ به‌ عبادت‌ پرداخته‌، برتری‌ دارد؛ بیشتر از آنچه‌ آسمان‌ بر زمین‌، و عرش‌ و كرسی‌ و حجابها بر آسمان‌ برتری‌ دارند. برتری‌ او بر چنین‌ عابدی‌ مانند برتری‌ ماه‌ شب‌ چهارده‌ بر كوچك‌ترین‌ ستاره‌ آسمان‌ است‌.
حال‌ باید دید آیا ضرورتهایی‌ كه‌ استوانه‌های‌ فقاهت‌ شیعه‌ را به‌ تدوین‌ كتاب‌ و نگارش‌ رساله‌ در زمینه‌ شناخت‌ آخرین‌ حجت‌ حق‌ و دیگر موضوعات‌ مرتبط‌ با غیبت‌ امام‌ عصر(علیه السلام‌) واداشته‌ از بین‌ رفته‌ است‌ یا خیر؟
آیا آن‌ نگرانی‌ كه‌ خاطر شیخ‌ صدوق‌ را پریشان‌ ساخت‌ و او را وادار به‌ تألیف‌ كتاب‌ كمال‌ الدین‌ و تمام‌النعمه‌ نمود، دیگر بر طرف‌ شده‌ و جایی‌ برای‌ نگرانی‌ خاطر باقی‌ نمانده‌ است‌؟ (7)
آیا آن‌ شبهات‌ و سؤالهای‌ گوناگون‌ درباره‌ غیبت‌ كه‌ شیخ‌ مفید را وا می‌داشت‌ برای‌ پاسخ‌ به‌ آنها رساله‌های‌ گوناگونی‌ همچون‌ الفصول‌ العشره‌ فی‌ الغیبه‌ (8) ، خمس‌ رسائل‌ فی‌ إثبات‌ الحجه‌ (9) ، فی‌ سبب‌ إستتار الحجه‌ (10) و... را به‌ رشته‌ تحریر در آورد دیگر از بین‌ رفته‌ است‌؟
آیا آن‌ احساس‌ ضرورتی‌ كه‌ شیخ‌ طوسی‌ را وادار می‌ساخت‌ كه‌ با همه‌ اشتغالات‌ علمی‌ و درگیری‌ در عرصه‌هایی‌ همچون‌ فقه‌، تفسیر، حدیث‌ و رجال‌ دست‌ به‌ تألیف‌ كتاب‌ الغیبه‌ بزند، دیگر زمینه‌ای‌ ندارد؟ آیا دیگر هیچ‌ خطری‌ سرمایه‌ اعتقادی‌ شیعیان‌ آل‌ محمد(صلی الله علیه و آله و سلم)را تهدید نمی‌كند؟
آیا دیگر ضعفای‌ شیعه‌ به‌ چنان‌ اعتقادی‌ دست‌ یافته‌اند كه‌ مرزداران‌ حریم‌ تفكر شیعی‌ بتوانند بی‌هیچ‌ دغدغه‌ای‌ به‌ اشتغالات‌ علمی‌ خود بپردازند؟
آیا جوانان‌ و نوجوانان‌ ایران‌ اسلامی‌ كه‌ به‌ تعبیر امام‌ راحل‌(ره‌) «كشور ائمه‌ هدی‌ و كشور صاحب‌الزمان‌(علیه السلام‌) است‌» به‌ حدی‌ از شناخت‌ نسبت‌ به‌ حجت‌ عصر رسیده‌اند كه‌ علمای‌ شیعه‌ و دعوت‌كنندگان‌ به‌ سوی‌ قائم‌ بتوانند با خاطری‌ آسوده‌ سر به‌ بالین‌ بگذارند؟
بدون‌ تردید امروز دیگر بسیاری‌ از شبهات‌ و پرسشهایی‌ كه‌ پیش‌ از این‌ در مورد امام‌ مهدی‌(علیه السلام‌) وجود داشتند مطرح‌ نیستند؛ بسیاری‌ از موضوعاتی‌ كه‌ علمای‌ پیشین‌ نسبت‌ به‌ آنها احساس‌ نگرانی‌ می‌كردند جایی‌ برای‌ طرح‌ ندارند و بسیاری‌ از خطراتی‌ كه‌ در گذشته‌ كیان‌ اعتقادی‌ شیعه‌ و باور مهدوی‌ را تهدید می‌كردند، از میان‌ رفته‌اند، اما این‌ هرگز بدان‌ معنا نیست‌ كه‌ جامعه‌ امروز ما هیچ‌ شبهه‌ و پرسشی‌ در مورد امام‌ زمان‌ خویش‌ ندارد یا هیچ‌ نگرانی‌ در مورد اعتقاد مردم‌ به‌ امام‌ عصر وجود ندارد یا هیچ‌ خطری‌ باور مهدوی‌ و فرهنگ‌ انتظار را تهدید نمی‌كند.
به‌ جرأت‌ می‌توان‌ گفت‌ امروزه‌ موعودباوری‌ اسلامی‌ و شیعی‌ بیش‌ از هر زمان‌ دیگر دستخوش‌ تهدیدها و آسیبها قرار گرفته‌ است‌؛ تهدیدهایی‌ از سوی‌ دشمنان‌ دانا و آسیبهایی‌ از سوی‌ دوستان‌ نادان‌.
اگر به‌ حجم‌ كتابهایی‌ كه‌ در سالیان‌ اخیر در ردّ اعتقادات‌ شیعی‌، به‌ ویژه‌ موضوع‌ مهدویت‌ و انتظار نوشته‌ شده‌ و از سوی‌ دستگاههای‌ اطلاعاتی‌ كشورهایی‌ چون‌ آمریكا و انگلیس‌، رژیم‌ صهیونیستی‌ و... در شمارگان‌ وسیع‌ منتشر شده‌اند نگاه‌ كنیم‌؛ اگر به‌ تعداد قابل‌ توجه‌ فیلمهایی‌ كه‌ در دو سه‌ دهه‌ گذشته‌ با هدف‌ ترویج‌ و تبلیغ‌ نگرش‌ آخرالزمانی‌ مسیحی‌ ـ یهودی‌ و تقبیح‌ و تحقیر نگرش‌ آخرالزمانی‌ و موعودباوری‌ اسلامی‌ ساخته‌ شده‌اند، نظر بیفكنیم‌؛ اگر به‌ شمارگان‌ كتابهای‌ سطحی‌، نازل‌، عوام‌پسندانه‌ و مبتنی‌ بر باورهای‌ سست‌ و خرافی‌ كه‌ در چند سال‌ اخیر در كشور ما در زمینه‌ موضوع‌ مهدویت‌ نوشته‌ شده‌اند، توجه‌ كنیم‌؛ اگر به‌ تعداد روزافزون‌ مجالس‌ و محافلی‌ كه‌ به‌ بهانه‌ ذكر و یاد امام‌ زمان‌(علیه السلام‌) در گوشه‌ گوشه‌ این‌ سرزمین‌ تشكیل‌ می‌شوند و به‌ جای‌ بارور كردن‌ روحیه‌ امید، سرزندگی‌، تلاش‌، تكاپو، در دل‌ جوانان‌ این‌ سرزمین‌ و بالابردن‌ سطح‌ هشیاری‌، احساس‌ مسئولیت‌ و آمادگی‌ آنها برای‌ ظهور، بذر یأس‌ و نومیدی‌، عزلت‌گزینی‌ و گوشه‌نشینی‌، بی‌مسئولیتی‌ و بی‌تفاوتی‌، سستی‌ و رخوت‌ را در دل‌ آنان‌ می‌كارند، نگاهی‌ اجمالی‌ داشته‌ باشیم‌؛ و بالاخره‌ اگر قدری‌ سرمان‌ را بالا بیاوریم‌ و به‌ شبهات‌ و پرسشهایی‌ كه‌ امروز در جامعه‌ اسلامی‌ ما در مورد امام‌ زمان‌(ع‌) مطرح‌ می‌شود، توجه‌ كنیم‌، خواهیم‌ پذیرفت‌ كه‌ ادعای‌ یادشده‌ بی‌اساس‌ نیست‌ و یتیمان‌ آل‌محمد(صلی الله علیه و آله و سلم)بیش‌ از هر زمان‌ دیگر نیازمند سرپرستی‌ و توجه‌ علمای‌ دین‌ هستند.
به‌ نظر می‌رسد در شرایط‌ كنونی‌ مهم‌ترین‌ مسئولیتهایی‌ كه‌ متوجه‌ علمای‌ دین‌ و حوزه‌های‌ علمیه‌ است‌، به‌ شرح‌ زیر است‌:
1 . تألیف‌ و تدوین‌ كتابها و نشریاتی‌ كه‌ با بهره‌گیری‌ از منابع‌ اصیل‌ و متقن‌ شیعی‌ معارف‌ مهدوی‌ را به‌ دور از هرگونه‌ پیرایه‌، در اختیار گروههای‌ مختلف‌ سنی‌ (كودكان‌، نوجوانان‌، جوانان‌ و بزرگسالان‌) و اقشار مختلف‌ اجتماعی‌ (فرهیختگان‌، دانشگاهیان‌، دانشجویان‌، كارمندان‌، كارگران‌، كشاورزان‌، زنان‌ خانه‌دار و...) قرار دهند و آنها را نسبت‌ به‌ وظایف‌ و تكالیفی‌ كه‌ نسبت‌ به‌ امام‌ عصرشان‌ برعهده‌ دارند، آشنا سازند؛
2 . نشر كتابها و آثاری‌ كه‌ پرسشها و شبهات‌ مطرح‌ در حوزه‌ مباحث‌ مهدوی‌ را به‌ صورتی‌ عالمانه‌ و متناسب‌ با ذهن‌ و زبان‌ نسل‌ امروز پاسخ‌ دهد؛
3 . نظارت‌ مستمر بر كتابها و نشریاتی‌ كه‌ در زمینه‌ باور مهدوی‌ و فرهنگ‌ انتظار منتشر می‌شوند و جلوگیری‌ از نشر و پخش‌ آثاری‌ كه‌ به‌ عرضه‌ مطالب‌ بی‌محتوا، كم‌محتوا، خرافی‌، انحرافی‌، سست‌ و بی‌اساس‌ در جامعه‌ می‌پردازند؛
4 . رصد دائمی‌ پایگاههای‌ اینترنتی‌، شبكه‌های‌ ماهواره‌ای‌، مطبوعات‌ و كتابهای‌ خارجی‌ و فراهم‌ آوردن‌ پاسخهای‌ مناسب‌ برای‌ شبهاتی‌ كه‌ از سوی‌ آنها القا می‌شود؛
5 . انتشار كتابها و نشریاتی‌ كه‌ معارف‌ مهدوی‌ را به‌ زبانهای‌ روز دنیا در اختیار همه‌ طالبان‌ و مشتاقان‌ این‌ معارف‌ در سراسر جهان‌ قرار دهد؛
6 . مقابله‌ با انحرافها، بدعتها، كج‌ فهمی‌ها، بدفهمی‌ها و بالاخره‌ افراطها و تفریطهایی‌ كه‌ در حوزه‌ مباحث‌ مهدوی‌ در جامعه‌ ما رواج‌ پیدا كرده‌ یا خواهد كرد.
قطعاً اگر علمای‌ دین‌ وظیفه‌ و تكلیفی‌ را كه‌ در برابر حجت‌ خدا برعهده‌ دارند، چنانكه‌ باید و شاید، عمل‌ كنند و مسؤولیت‌ خود در زمینه‌ تبیین‌، ترویج‌ و تبلیغ‌ باور مهدوی‌ و فرهنگ‌ انتظار، آن‌گونه‌ كه‌ شایسته‌ است‌، به‌ انجام‌ رسانند می‌توان‌ امیدوار بود كه‌ جامعه‌ ما در پرتو گسترش‌ و تعمیق‌ این‌ باور و فرهنگ‌، اولاً در برابر همه‌ تهدیدها و توطئه‌ها پایداری‌ ورزد و ثانیاً به‌ آمادگی‌ بیشتری‌ برای‌ استقبال‌ از پیك‌ خجسته‌ عدالت‌ و رستگاری‌ دست‌ یابد (11) .

پی نوشت ها:

1 . الشیخ‌ آقا بزرگ‌ الطهرانی‌، الذریعه‌ إلی‌ تصانیف‌ الشیعه‌، ج‌16، ص‌83ـ75.
2 . عبدالجبار الرفاعی‌، معجم‌ ما كتب‌ عن‌ الرسول‌ و أهل‌ البیت‌، علیهم‌السّلام‌، ج‌9، ص‌247-86
3 . همان‌، ص‌240ـ162.
4 . احمد بن‌ علی‌ بن‌ ابی‌طالب‌ الطبرسی‌، الاءحتجاج‌، ج‌1، ص‌9.
5 . همان‌، ص‌13.
6 . همان‌، ص‌15ـ14.
7 . ابوجعفر محمد بن‌ علی‌ بن‌ الحسین‌ (شیخ‌ صدوق‌)، كمال‌ الدین‌ و تمام‌ النعمه‌، ج‌1، مقدمه‌ كتاب‌ در بیان‌ انگیزه‌ شیخ‌ از تألیفات‌ كتاب‌ مزبور.
8 . عبدالجبار الرفاعی‌، همان‌، ج‌ 9، ص‌86ـ247.
9 . ر.ك‌: همان‌، ص‌154.
10 . ر.ك‌: همان‌، ص‌227.
11 . صحیفه‌ نور (مجموعه‌ رهنمودهای‌ امام‌ خمینی‌، قدس‌سره‌،...) ج‌14، ص‌94.

منبع: ماهنامه موعود
نويسنده: ابراهیم‌ شفیعی‌سروستانی‌