بانک مقالات جغرافیا

در اين مطالعه به منظور بررسي الگوهاي زماني و مکاني بارش هاي روزانه داده هاي 22 ايستگاه سينوپتيک و کليماتوژي منطقه غرب ايران (شمال غرب تا جنوب غرب) طي يک دوره آماري20 ساله (1971تا 1990) مورد استفاده قرار گرفته است. بدين منظور ابتدا با استفاده از روش آماري تحليل عاملي، ماتريس بارش هاي روزانه ايستگاه هاي مذکور، ناحيه بندي گرديد.آن گاه بر اساس نتايج تحليل عاملي، پنج ناحيه بارش روزانه به نام هاي مرکزي، ناحيه شمال غربي، ناحيه جنوب غربي، ناحيه خزري (شمال شرقي) و ناحيه شرقي، مشخص گرديد. سپس الگوهاي سينوپتيک حاکم بر هر از نواحي بارش فوق بر اساس نقشه هاي سينوپتيک کوچک مقايسه اطلس هاي روسي در سطح 500 هکتوپاسکال و سطح زمين، شناسايي و مورد تجزيه و تحليل قرار گرفت. نتايج اين بررسي، حاکي از وجود اختلافات معني دار در الگوي مراکز کم ارتفاع فرود موج کوتاه، محور فرود (سطح 500 هکتوپاسکال) و مراکز کم فشار، شدت فعاليت، فراواني وقوع و مسير حرکت آن ها (سطح زمين) در بين نواحي بارش مي باشد.  

ايران در طول سده بيست، در سه مقطع مورد هجوم ناخواسته بيگانگان قرار گرفت و طي آن تمام با بخش هايي از سرزمين ملي به اشغال در آمد؛ اما نحوه رويارويي دولت و ملت ايران با تهديد هاي مذکور در اين سه برهه، به کلي متفاوت بود. هر چند اين تفاوت ها تا حدودي ريشه در فضاي سياسي امنيتي کشور داشت، اما در عين حال از دلِ مواضع متفاوت شهروندان در اين مقاطع مي توان به ميزان واگرايي همگرايي اتباع ايران به آرمان هاي دولت پي برد. يکي از راه هاي تشخيص ميزان همگرايي مردم با اين آرمان ها، ميزان مشارکت و به ويژه فداکاري و جانفشاني آنها در راه هدف هاي دولتشان است.
اين پژوهش با استفاده از آمارهاي مستند، براي نخستين بار در صدد بر آمده است، تا ضمن تحليلي آماري از شهيدان جنگ و دفاع هشت ساله، ميزان فداکاري مردم در اين برهه را به تصوير کشد و چشم اندازي از جغرافياي شهيدان عرضه دارد.

پراکنش نامناسب زماني و مکاني بارش در مناطق خشک و نيمه خشک، علاوه بر ايجاد سيلاب هاي مخرب موجب هدر رفتن رواناب سطحي مي شود. از اين رو مهار رواناب سطحي و بهره برداري مناسب از آن مي تواند راهکار مناسبي براي جلوگيري از هدر رفت آب باشد. تعيين عرصه هاي مناسب براي استفاده بهينه از سيلاب يکي از مهمترين عوامل تعيين کننده موفقيت طرح هاي پخش سيلاب مي باشد. از سوي ديگر تعيين مکان هاي مناسب با استفاده از روش هاي سنتي و متداول بسيار دشوار بوده و اکثرا باعث بروز خطا مي شود. سيستم اطلاعات جغرافيايي به همراه ابزارها و تکنيک هاي آن توانايي آن را دارد که تلفيق لايه هاي مختلف اطلاعاتي در قالب مدل هاي مختلف و در حداقل زمان ممکنه در مکان يابي عرصه هاي مناسب پخش سيلاب مورد استفاده قرار گيرد.
مکان مورد مطالعه اين تحقيق در حوزه آبخيز سمل از بزرگ حوضه آبخيز اهرم بوشهر و با وسعت 31571.7 هکتار قرار گرفته است. هدف از اين مقاله تعيين مکان هاي مناسب پخش سيلاب با استفاده از نقشه هاي شيب، قابليت اراضي، نفوذپذيري سطحي، واحدهاي کواترنر و ضخامت آبرفت مي باشد که در محيط GIS صورت پذيرفته است. نقشه کاربري اراضي از داده هاي ماهواره لندست TM (سال 1991)، عکس هاي هوائي و مطالعات ميداني استخراج شده اند. سپس به لايه هاي اطلاعاتي با توجه به ميزان اهميت هر يک در مکان يابي وزن خاصي داده شد و با تلفيق لايه ها در قالب مدل هاي منطق بولين، شاخص هم پوشاني نقشه ها، منطق فازي و مقايسه با عرصه هاي کنترلي (عرصه هاي اجرا شده توسط وزارت جهاد کشاورزي) نقشه مکان هاي مناسب پخش در هر مدل به دست آمد.
نتيجه تحقيق نشان مي دهد که اپراتورهاي 0.1= گاما، 0.2= گاما و Product از مدل منطق فازي بيشترين هم پوشاني را با عرصه هاي کنترلي داشته و بهترين مدل تلفيق براي تعيين مکان هاي مناسب پخش سيلاب در منطقه مورد استفاده مي باشند.

داروخانه ها از جمله مراکز مهم خدماتي در شهر هستند که دسترسي سريع، به موقع و با صرف زمان و هزينه کمتر به آنها در نيل به اهداف اساسي توسعه يعني عدالت اجتماعي و توسعه عادلانه حائز اهميت زيادي مي باشد. در اين مطالعه، چگونگي توزيع مکاني داروخانه ها و اثرات آن بر خدمات رساني داروخانه اي در منطقه 6 تهران به عنوان مطالعه موردي از کاربردهاي سيستم هاي اطلاعات جغرافيايي مورد بررسي قرار گرفته است.
با توجه به ضوابط مربوط به صدور مجوز تاسيس داروخانه ها، مکان هاي بهينه براي احداث داروخانه ها تعيين شده و 3 سناريوي مختلف در رابطه با احداث داروخانه ها از طريق توابع تحليلي و مدل هاي تخصيص در سامانه هاي اطلاعات جغرافيايي (ساج) مورد ارزيابي و مقايسه قرار گرفته اند.
نتايج حاصله نشان مي دهند که توزيع فعلي داروخانه ها در منطقه مورد مطالعه متناسب با توزيع جمعيت نيست و بيشتر داروخانه ها در قسمت هاي شرقي منطقه متمرکز هستند و توزيع آنها تاثيرپذيري زيادي از الگوي توزيع ساختمان پزشکان نشان مي دهند و غالبا در فواصل نزديک به ساختمان پزشکان متمرکز هستند. ضمنا مکان هاي تعيين شده براي داروخانه ها به کمک توابع تحليلي شبکه از نظر بهبود خدمات رساني و کاهش هزينه و زمان دسترسي براي جمعيت استفاده کننده مزيت هاي قابل ملاحظه اي را نشان مي دهند.

ساکنان جزاير و سواحل گرم خليج فارس به تجربه آموخته اند که چگونه بايد سيلاب هاي را که هر قطره از آب آنها واجد ارزش است از طريق سيستم سنتي جمع آوري نموده و سال هاي سال به زندگي در اين ديار تداوم بخشند.
در اين مقاله نخست به معرفي سيستم سنتي جمع آوري آب هاي سطحي (باران) پرداخته شده است. سپس به وضع کنوني اين سيستم سنتي و مسايل مشکلاتي که به جاي توسعه آنها بر عملکرد بهينه آنها خدشه وارد ساخته اشاره شده است. در نهايت پس از تجزيه و تحليل برداشت هاي ميداني راهکارها و توصيه هايي جهت نگهداري و احياء اين سيستم با ارزش سنتي ارايه شده است. بدين ترتيب از به هدر رفتن هزاران متر مکعب آب شيرين که جهت شرب و فضاي سبز منطقه نقش حياتي دارند، جلوگيري به عمل آيد.

زلزله يکي از خطرات طبيعي است که در مدت زمان کوتاهي مي توان تلفات، خسارات و آسيب هاي بسياري را ايجاد کند. غالبا تحقيقات به عمل آمده در رابطه با کاهش خسارات ناشي از زلزله حول محور روش هاي ساخت و ساز واحدهاي ساختماني جهت افزايش مقاومت بنا در برابر زلزله بوده است. در اين مقاله اعتقاد بر اين مي باشد که با کاربرد روش هاي برنامه ريزي شهري به ويژه کاربري زمين شهري مي توان از آسيب پذيري مناطق شهري در برابر زلزله کاست.
در اين تحقيق به منظور بررسي رابطه کاربري زمين و آسيب پذيري مناطق شهري در برابر خطرات زلزله، بخشي از منطقه 17 تهران شامل 13 حوزه آماري انتخاب گرديد و داده هاي مورد نياز تهيه شد. سپس پايگاه اطلاعاتي لازم در محيط نرم افزاري Arcvirw تشکيل گرديد. در ادامه به منظور تحليل آسيب پذيري محدوده در برابر زلزله مدلي تهيه و با استفاده از آن آسيب پذيري محدوده در برابر زلزله از نظر کاربري زمين تحليل شد. سپس اره هاي کاهش آسيب پذيري محدوده بررسي گرديد و در نهايت طرحي پيشنهادي براي کاهش آسيب پذيري محدوده مورد مطالعه ارايه شد. در نهايت با مقايسه آسيب پذيري وضع موجود و طرح پيشنهادي، اين نتيجه حاصل شد که با استفاده از برنامه ريزي کاربري زمين و ايجاد تغييراتي در بافت موجود شهر مي توان ساختار کالبدي شهري مناسبي فراهم آورد.

تخصيص فضا به کاربري هاي آموزشي يکي از موضوعات مهمي است که در برنامه ريزي هاي شهري مورد توجه مي باشد. به دليل حساسيت کاربري هاي آموزشي از نظر مسايل مختلف محيطي؛ نحوه تخصيص کاربري ها از اهميت زيادي برخوردار است. در مقاله حاضر با تشکيل پايگاه اطلاعاتي منطقه 7 آموزش و پرورش تهران از متغيرهاي تاثيرگذار از جمله جمعيت؛ کاربري مطلوب شهري و مکان مداري موجود؛ عامل سازگاري و مطلوبيت اين مکان ها با بهره گيري از تکنيک سيستم اطلاعات جغرافيايي (ساج) مورد ارزيابي قرار گرفته است. نتايج اين تحقيق نشان مي دهد که توزيع فضاهاي آموزشي از توزيع موزوني برخوردار نبوده و نيازمند ساماندهي مکان هاي فعلي و احداث 21 مکان جديد آموزشي با در نظر گرفتن استانداردهاي لازم مي باشد.

دشت جنگل با وسعتي معادل 2000 کيلومتر مربع در جنوب غرب شهر تربت حيدريه در ساتان خراسان واقع است. تا قبل از دهه 1340 اهالي اين منطقه از آب رودخانه کال سالار که از ارتفاعات شمال غرب آن وارد مي شود براي مصارف دام و کشاورزي استفاده مي کردند. از اين تاريخ به بعد به تدريج حفر چاه در اين منطقه متداول شد و تا سال 1372 حدود 142 حلقه چاه در آبخوان شدت جنگل حفر و سالانه نزديک به 146 ميليون متر مکعب آب توسط آنها استخراج شد. اين بهره برداري سالانه که بيش از نفوذ سالانه آب به آبخوسسان دشت بوده است، سبب افت مستمر سطح آب زيرزميني آبخوان گشته و در هيدروگراف معرف (واحد) آن که مبين ميزان افت متوسط سالانه آبخوان مي باشد، انعکاس يافته است. يکي از پيامدهاي ناشي از افت مستمر سطح آب زيرزميني يا اضافه برداشت، شور شدن تدريجي آب زيرزميني و پيشروي جبهه آب شور به طرف جبهه آب شيرين در مناطق ساحلي و کويري مي باشد که در اين منطقه نيز رخ داده است.
روند منحني هاي هم هدايت الکتريکي و هم کلر به وضوح نشان مي دهند که مقدار هدايت الکتريکي آب در حواشي روستاي جنت آباد که در سال 1366 حدود 500 ميکرومهوس بر سانتي متر بوده است، در سال 1372 به 5000 و در سال 1375 به 6000 مي رسد.
با توجه به اين که افزايش بارندگي طي سال هاي 73 تا 1376 نتوانسته است کسري مخزن ايجاد شده را جبران کند و سبب بالا آمدن سطح آب زير زميني شود، مي توان نتيجه گرفت که تغيير کيفي آب زيرزميني در دشت جنگل بدون ترديد ناشي از اضافه برداشت از آبخوان مي باشد.
شور شدن آب زيرزميني دشت جنگل هشدار بزرگي براي استفاده کنندگان آب اين منطقه و نيز کشاورزان کل استان خراسان است. زيرا تعداد زيادي از دشت ها هم اکنون با افت مستمر سطح آب زيرزميني مواجه، مي باشند. در صورتي که افت سطح آب زيرزميني دشت ها هم چنان ادامه يابد، علاوه بر شوري آب منجر به تهي شدن کامل آن خواهد شد و همه سرمايه گذاري هاي انجام شده و امکانات معيشتي از بين خواهد رفت. اين امر همچنين مشکلات زيستي محيطي زيادي به دنبال خواهد داشت.

به طور کلي سياست احداث سکونتگاه هاي جديد شهري، از قرن نوزدهم و در کشور انگلستان آغاز شد. در حقيقت توسعه شهرهاي جديد، يکي از سياست هاي تمرکز زدايي جمعيت و اشتغال در بريتانيا بود. هدف از توسعه اين شهرها جذب جمعيت اضافي شهرهاي بزرگ بود. به علاوه اين شهرها نقشي منطقه اي براي توسعه مناطق عقب مانده ايفا کردند.
مطالعه سياست شهرهاي جديد بر بريتانيا مي تواند تجربه اي مفيد براي مديريت تغييرات در جمعيت و اشتغال در شهرهاي جديد ايران باشد. مطالعه شهرهاي جديد در ايران بيانگر آن است که آنها به اهداف جمعيتي شان نرسيده اند. بدين منظور نقش گسترش فرصت هاي شغلي در شهرهاي جديد انگلستان مورد مطالعه قرار گرفت.
شهرهاي جديد بريتانيا به طور کلي توسط دولت مرکزي به وجود آمده اند. اين شهرها با هدف به وجود آمده اند و ويژگي هايي داشتند. اين ويژگي ها، در توسعه شهرهاي ياد شده نقش مهمي ايفا کرده اند. به منظور رسيدن به اهداف اين تحقيق، روش محاسبات بازار نيروي کار مورد استفاده قرار گرفته است. با اين روش روابط متقابل بين تغييرات در فرصت هاي شغلي (تقاضاي نيروي کار) و تغييرات در عرضه نيروي کار مطالعه مي شود.
نتايج محاسبات بازار نيروي کار در شهرهاي جديد انگلستان نشان مي دهد که مهاجرت به اين شهرها با ايجاد فرصت هاي شغلي در شهرهاي مذکور ارتباط دارد. البته نتايج نشان مي دهد که سه گروه عمده شهرهاي جديد انگلستان که در مراحل متفاوتي از توسعه خود قرار دادند، شرايط اقتصادي متفاوتي دارند. اين شرايط اقتصادي در بازار کار اين شهرها بازتاب يافته است. 

مناطق خشک و بياباني وسعت قابل ملاحظه اي از مساحت کره زمين يعني حدود يک سوم آن را مي پوشاند. حدود 4 درصد از مساحت کره زمين را بيابان هاي واقعي اشغال مي کنند. هر چند در رابطه با منشاء مناطق کويري به تاثير عوامل هيدرولوژي و ژئومورفولوژي بهاي بيشتري داده مي شود اما عوامل اقليمي اساسي ترين نقش را در ايجاد مناطق بياباني دنيا دارند. تأثير اين عوامل به گونه است که در اکثر مطالعه هاي انجام شده، عناصر اقليمي تعيين کننده مرز مناطق خشک و بياباني به شمار رفته اند. با توجه به غير قابل سکونت بودن بخش زيادي از مناطق بياباني و عدم استقرار شبکه هاي مناسب ديده باني اقليم، علم سنجش از دور با توجه به قابليت هاي متعددي که در زمينه هاي بررسي هوا و اقليم شناسي دارد، مي تواند امکانات ويژه اي را در مطالعه هاي مناطق بياباني فراهم کند. علاوه بر اين، داده اي ماهواره هايي همچون؛ رادارست، نيمبوس، ايرس، اسپات، لندست، گواوز، متئوست، تيروس - نوا و غيره با قابليت هاي ويژه اي که در سنجش هاي اقليمي و هواشناسي دارند مي توانند به نحوه فزاينده اي در بررسي مختلف جنبه هاي اقليمي مناطق بياباني و کويري مورد استفاده قرار گيرند. در اين مقاله سعي شده است تا اهميت و نقش سنجش از دور در بررسي اقليمي مناطق خشک و بياباني مورد بررسي قرار گيرد.

مقاله حاضر، توضيحي بر اولين مقاله شماره فصلنامه تحقيقات جغرافيايي منتشره در تابستان 1365 است. مقاله تلاش دارد که بحث سنت، مدرنيته و پسامدرنيته را در جغرافيا مطرح و تاثيرات تحولات علمي - تکنولوژيکي را بر فضاي جغرافيايي بررسي نمايد. کوشش مقاله آن است که از راه نگاه به مسائل تکنولوژي و علم مديريت، جوامع در حال گذار از سنت به مدرنيته را مورد تجزيه و تحليل قرار دهد.

مناطق آزاد تجاري - صنعتي در دنيا سابقه طولاني دارد. در سال 1888 اولين بندر آزاد، تجاري - صنعتي که تا حدودي با اهداف مناطق آزاد تطابق دارد در بندر هامبورگ به وجود آمد. در جمهوري اسلامي ايران به موجب برنامه اول اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي سه منطقه به نام هاي قشم، چابهار و کيش به عنوان مناطق آزاد تجاري - صنعتي کانديدا شدند که به سبب عدم مکان يابي صحيح تا امروز موفق به اجراي اهداف مناطق آزاد نبوده اند.
استراتژي مناطق آزاد استراتژي صادرات است. اما متاسفانه اين مهم هنوز در مناطق آزاد ايران به وقوع نپيوسته است. برعکس استراتژي واردات جايگزين آن شده که به مناطق داخلي کشور به ويژه صنايع کوچک آسيب وارد کرده است. اين پديده نيز با اهداف مناطق آزاد تجاري - صنعتي در تعارض است. اگر مناطق آزاد تجاري - صنعتي بخواهد در جمهوري اسلامي ايران موفق گردد، بايد مکان يابي درست صورت پذيرد و ضوابط مکان يابي در آن اعمال شود. در اين پژوهش، ضوابط مکان يابي و پيشنهاد نقاط جديد براي مناطق آزاد ايران ارايه شده است. 

در اين تحقيق سعي شده است رابطه متغير منابع آب با تنش هاي اجتماعي - سياسي بررسي و ضمن آينده نگري در مورد تعديل بحران رو به رشد ناشي از آب، راه حل ارايه شود.
اين مهم با شناخت بهتر ظرفيت هاي محيط طبيعي و انساني منطقه گناباد در شرق ايران برنامه ريزي براي پيشرفت اقتصادي - اجتماعي بر اساس اين ظرفيت ها، توسعه پايدار را ميسر مي سازد.
فرضيه مهم اين تحقيق اين است که: بين تغييرات منابع آب و برخي از درگيري هاي اجتماعي - سياسي در سطح شهرستان گناباد رابطه وجود دارد.
روش تحقيق توصيفي تحليلي با استفاده از روش هاي آماري همبستگي بوده است. در جمع آوري اطلاعات از روش هاي کتابخانه اي، آماري، داده هاي موجود در ادارات و سازمان هاي مربوطه و نيز روش هاي ميداني، استفاده شده است.
نتايج حاصل از تحقيق نشان مي دهد که کمبود طبيعي و کاهش تدريجي و روش هاي کاربري منابع آب از يک طرف و رشد جمعيت از طرف ديگر سبب مي شود که سهم سرانه سالانه آب هر فرد ساکن در منطقه به شدت کم شود و رقابت بر سر تصاحب منابع آب شدت بيشتري به خود بگيرد. بنابراين احتمال برخورد افراد، گروه ها و مراکز جمعيتي را با يکديگر افزايش مي دهد.

برنامه ريزي کاربري اراضي شهري، چگونگي نحوه استفاده، توزيع، حفاظت، سامان دهي مکاني - فضايي فعاليت ها و عملکردهاي شهري را بر اساس خواست و نيازهاي جامعه شهري، بررسي مي کند. با گسترش شهرنشيني و رشد برنامه ريزي شهري و منطقه اي، اين مفهوم به صورتي وسيع تر در قالب طرح هاي: آمايش سرزمين، طرح ريزي کالبدي، جامع، ساختاري - راهبردي و تفصيلي، از جايگاه خاصي برخوردار گرديد. نظريه هاي متعدد از جمله برنامه اي، سامان دهي، کارکردگرايي، اصلاح گرايي، مدرنيسم، پُست مدرنيسم، فرهنگ گرايي، طبيعت گرايي، فلسفه گرايي، فن گرايي، اختيار گرايي، آمايش انساني، سلامت روان و توسعه پايدار رويکردهاي خاصي به برنامه ريزي کاربري اراضي شهري بخشيده است. با نگرش به مباني، مفاهيم و فرآيند و اصول و معيارهاي کاربري، شهر خطي ميناب با 1027.05 هکتار مساحت و جمعيتي برابر 65313 نفر (در سال 1380) مورد بررسي و برنامه ريزي قرار گرفت. اين شهر در وضع موجود (1380) در کاربري هاي مسکوني، ابتدايي، آموزش عالي، فرهنگي، بهداشتي، درماني، ورزشي، پارک و فضاي سبز، جهانگردي، نظامي - انتظامي و پارکينگ شهري داراي کمبود است. در پايان سال برنامه ريزي (1390) که جمعيت شهر ميناب به 88119 نفر (22806 نفر اضافه جمعيتي) مي رسد براي طرح ريزي و ساخت انواع کاربري هاي بهينه به 1367.88 هکتار (115.14 هکتار در وضع موجود، 225.69 هکتار در پايان سال برنامه ريزي) فضاي کالبدي نياز است.