جزوات و مقالات فلسفی

نسبي انگاري فرهنگي و شخصي انگاري اخلاقي، دو نظريه مخالف عيني گرايي اخلاقي اند. در اين نوشته، جيمز ريچلز، نشان مي دهد که نسبي انگاري فرهنگي مبتني بر استدلالي نامعتبرست؛ پيامدهاي جدي انگاشتن آن نامعقول اند؛ و اختلاف نظر اخلاقي را بيش از آن که هست، تصوير مي کند. در عين حال بر آنست که مي توان درسهايي از اين نظريه آموخت.
نويسنده، در ادامه، دو روايت شخصي انگاري اخلاقي را مطرح و نقد مي کند؛ روايت اول را بدليل آنکه منکر دو واقعيت خطاپذيري انسانها و اختلاف نظر اخلاقي آنهاست، مردود مي شمارد (شخصي انگاري ساده)، و روايت دوم را بدليل اينکه نمي تواند نقش عقل و استدلال را در اخلاق توضيح و تبيين کند، ناقص قلمداد مي کند (عاطفه گروي). وي نشان مي دهد که اقامه دليل و استدلال در اخلاق ممکن و مطلوب است و به همين دليل اخلاق، عيني است، نه تابع ذوق و سليقه شخصي يا مقبولات فرهنگي يک جامعه خاص.

 نسخه قابل چاپ

نويسنده در اين مقاله کوشيده است با توجه به تعاريفي که منطقدانان مسلمان از دانش منطق به عمل آورده اند، ضمن طبقه بندي آنها در دو گروه تعاريف نفسي و تعاريف قياسي و همچنين با عنايت به غاياتي که آنان براي علم منطق برشمرده اند و تفکيک آنها به غايات معطوف به صورت و ماده و غايات معطوف به صرف صورت، از گفتار آنان چنين استنتاج کند که منطق بنا به تعريف و غايت خود، اولا و بالذات ناظر به صورت انديشه است نه ماده آن و دو بخش تصور و تصديق منطق نيز اساسا، مربوط به مقام استدلال است نه مقام تعريف و مباحث مربوط به ماده استدلال و همچنين مباحث مربوط به تعريف را بايد در علوم خاص ديگر پي گيري نمود. در اين مقاله همچنين از مسايل ديگري همچون رابطه منطق و نحو و دلايل بي نيازي برخي علوم از منطق سخن به ميان آمده است.

 نسخه قابل چاپ

هيدگر، متفکر بزرگ آلماني (که دغدغه تفکرش «وجود» و پرسش از حقيقت است)، در سال 1936 در نوشته اي با عنوان «هولدرلين و ذات شعر» به بررسي شعر (پوئيسيس يا خلق نامستوري) که ذات زبان است و ارتباط آن با ساحت قدس مي پردازد. هيدگر با وام گرفتن پنج گفته از هولدرلين و تفسير آنها، حقايقي را درباره شاعري که اصل زبان يا به عبارتي ديگر زبان اصيل است بازگو مي کند که راهگشا در انديشيدن در باب وجود (تفکر اصيل) است. او با الهام از گفته هاي هولدرلين (شاعر محبوب هيدگر) معتقد است که شاعري بي شائبه ترين پيشه است که نه تنها دخل و تصرفي در عالم و آدم ندارد بلکه گشوده به روي ساحتي فراتر از زمين (ساحت قدس) و حقيقت است. خطير بودن اين پيشه از آنجاست که سکني گزيدن انسان بر روي زمين با شعر که همانا پاسخ به دعوت لوگوس (وجود يا اساس ظهور، زبان هستي) براي به نامستوري در آوردن است پيش مي آيد و اين مهم تنها به انسان شاعر سپرده شده تا چيزها را بنامد و با ناميدن، سهمي در ظهور چيزها بر عهده گيرد. به عبارتي ديگر شاعر خدمت به گشودگي و ظهور مي کند. در شاعري، موجودات آنگونه که هستند (به شيوه اصيل) نشان داده مي شوند. شاعر با ناميدن (زبان)، حقيقت موجودات را به منصه ظهور مي کشاند. بر اين اساس، ناميدن پرده گشودن از رخساره حقيقت است. اين سرآغاز ناميدن قدسيان و در پي آن، ناميدن چيزهاست. شاعر با تفکر حضوري و آماده ساختن خويش براي گشوده شدن ساحت قدس به روي خود، همزباني اصيل خود با قدسيان را آغاز مي کند و سپس بر اساس اين همزباني به ناميدن چيزها مي پردازد. شاعري، ذات زبان است که وجود و ذات چيزها را مي نامد. اصل سخن گفتن، شعر است. شاعري، گفتي (saying) است که در آن، موجود براي اولين بار ناميده مي شود؛ يا به عبارتي ديگر وجود موجود بنا نهاده مي شود. لذا شعر است که اساس سخن گفتن و زبان را ممکن مي گرداند. شعر، زبان اوليه يک قوم تاريخي است و شاعر واسطه اي است بين خدايان و آدميان که از جماعت بيرون ايستاده و در «ما بين» زمين و آسمان قرار گرفته است. از موضع هيدگر در قبال نسبت نزديک بين هنر و شاعري مي توان دريافت که آنچه اينجا در باب شعر گفته شده است گوياي مقام خطير زبان در تفکر اوست.

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله نشان داده شده است که برخلاف قول مشهور، هرگز چنين نبوده است که در کل تاريخ معرفت شناسي غرب معرفت همواره به مثابه باور صادق موجهي تعريف شود که حکم يکي از اجزاي ضروري مولفه توجيه در آن است. با بررسي برخي از فقرات آثار دکارت و لاک، موارد نقضي براي اين قاعده ذکر شده است. سپس نشان داده شده است که بعد از ايمانويل کانت بود که ميان معرفت و حکم پيوند وثيق برقرار شد. همچنين از اين ايده دفاع شده است که با وجود آنکه معرفت قضيه اي، که مستلزم صدور حکم است، در بسياري از موارد، به ويژه در ساحت علم، تنها قسم معرفت قابل اتکا است، در عين حال موارد بسياري وجود دارند که معرفت قضيه اي کارآمدي لازم را ندارد.

 نسخه قابل چاپ

ترکيب تابع ارزشي P ®Q با ماتريس [1011] که از آن در منطق جديد به استلزام مادي تعبير مي شود و کذب مقدم يا صدق تالي شرط لازم و کافي صدق آن به شمار مي آيد، معادل ترکيب هاي تابع ارزشي ~P nQ و  ~ (P ? ~Q) در منطق جديد است که داراي همان ماتريس مي باشد. اين ترکيب اساسي ترين مفهوم منطق جديد محسوب مي شود و در استدلال هاي پيچيده رياضي نتايج رضايت بخشي داده است.
آگاهي يا عدم آگاهي منطق دانان قديم از شروط صدق اين ترکيب سوالي اساسي و بنيادين در منطق تطبيقي است که پاسخ آن مي تواند ساير مباحث تطبيقي در منطق را تحت تاثير قرار دهد. پاسخ هاي مختلفي را که تاکنون به اين سوال داده شده است، مي توان در رويکردهاي زير خلاصه نمود:
(1 اتفاقيه عامه همان استلزام مادي است. (2 تعريف متصله مقسمي با تعريف استلزام مادي يکي است. (3 شروط صدق متصله مقسمي با شروط صدق استلزام مادي يكي است. (4 آگاهي ابن سينا از شروط صدق استلزام مادي به دليل وجود قراين مختلف، له و عليه آن، در متون وي مورد ترديد است. (5 شروط صدق اتفاقي اعم با شروط صدق استلزام مادي يكي است. (6 شروط صدق هيچ يک از انواع شرطي با شروط صدق استلزام مادي يکي نيست و منطق دانان قديم از شروط صدق استلزام مادي آگاه نبوده اند.
در اين مقاله به بررسي و تحليل اين رويکردها و نقد دلايل و مستندات آنها مي پردازيم و تلاش مي کنيم تا با کنار گذاشتن پيش فرض ها و درنظر گرفتن جميع جوانب موضوع به وحدت نظر در اين موضوع بنيادين دست يابيم و پايه اي استوار براي تحقيقات بعدي در قلمرو منطق تطبيقي فراهم آوريم.
بر اساس اين تحقيق شروط صدق استلزام مادي منطق جديد بر شروط صدق هيچ يک از انواع شرطي در منطق قديم منطبق نيست و دلايل رويكردهايي كه به آگاهي ابن سينا از شروط صدق استلزام مادي حكم کرده اند و يا در جستجوي يافتن قضيه اي با شروط صدق مشابه برآمده اند، از پشتوانه کافي برخوردار نيست. در صورت قبول اين نظر منطق هاي قديم و جديد دو نظام منطقي مختلف به حساب مي آيند که با وجود برخي اشتراک ها در اصول و مباني، از يکديگر فاصله زيادي دارند؛ چنانچه هندسه هاي اقليدسي و غيراقليدسي و نيز فيزيک نيوتن و فيزيک اينشتين نيز دو نظام هندسي يا فيزيکي مستقل اند.

 نسخه قابل چاپ

با اين که هيوم با توجه به مباني فلسفه اش به صورت صريح، زيبايي را احساس مي داند، اما از برخي عبارات وي در آثارش چنين مستفاد مي شود که زيبايي نه يک احساس که کيفيتي واقعي است و از برخي عبارات ديگر اين شائبه ايجاد مي شود که زيبايي از کيفيات ثانويه محسوب مي شود. همين ترديد در لحن سبب شده است که برخي شارحان تفاسيري از نظريه هيوم در مورد زيبايي ارايه دهند که تا حدي با کليت فلسفه او ناسازگار است. در اين مقاله تلاش شده است تا با طرح ديدگاه هيوم در مورد زيبايي به عنوان احساس و تمايز آن از کيفيات ايجاد کننده آن، دلايل اين سوء فهم ها روشن شود.

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله ضمن معرفي زمينه هاي متاخر تشديد دغدغه تاريخي در باب رابطه رياضيات و واقعيت، با تقسيم ديدگاه هاي مختلف راجع به ضرورت و يقين گزاره هاي رياضياتي، تلاش شده است به اين دغدغه پرتويي نو افکنده شود. کساني که رياضيات را غير يقيني و غير ضروري مي شمرند رابطه رياضيات و واقعيت را مانند ساير علوم مي دانند و بسته به اين که چه ديدگاهي به علوم تجربي داشته باشند، در قلمرو رياضيات نيز رئاليست يا آنتي رئاليست خواهند بود. مخالفين اين ديدگاه را تحت دو عنوان ترکيبي گرايان و تحليلي گرايان بررسي مي کنيم، که ترکيبي گرايان نيز خود به دو گروه افلاطوني و کانتي تقسيم مي شوند. نشان مي دهيم که ترکيبي گرايان (اعم از افلاطوني ها و کانتي ها) گرچه به معناي خاص خودشان رئاليست اند، اما با رئاليسم به معناي رايج کلمه تفاوت ظريفي دارند. در مقابل، تحليلي گرايان از همان آغاز آنتي رئاليست بودن شان آشکار است. در پايان اشاره اي هم خواهيم داشت به دفاع مبتني بر کاربرد پذيري، از رئاليسم در رياضيات.

 نسخه قابل چاپ

پل تيليش بي ترديد يکي از متکلمان تاثيرگذار قرن بيستم به شمار مي رود. دغدغه اصلي وي آن بود که بين دين و فرهنگ معاصر آشتي برقرار کند. به باور وي دين بايد با فرهنگ عصر همبستگي داشته باشد. اين همبستگي از طريق پرسش و پاسخ صورت مي پذيرد. فرهنگ معاصر، سوال هاي بنيادين عصري را به آستانه دين عرضه مي دارد و دين در قالب نمادهاي اصيل خود به سوالات پاسخ مي دهد.
شرط اصلي پاسخگويي دين آن است که مقوله هاي مهم دين بازخواني شوند. زبان کاملا سنتي نمي تواند به سوالات جديد پاسخ دهد. لذا روش سنتي کارل بارت (Barth karl متکلم سويسي 1986-1886) از پاسخگويي به مسايل جديد ناتوان است. در مقابل روش کاملا اسطوره زدايانه و علم گرايانه رودلف بولتمان (rudelf butman، متکلم آلماني 1976-1884) نيز رضايت بخش نيست. زيرا دين را از محتواي اصيل و غني خود تهي مي سازد. در مقابل اين دو رويکرد، رهيافت تيليش قرار دارد که قرائت عصري مفاهيم و مقوله هاي اساسي ديني بر اساس درون مايه غني و سرشار کتاب مقدس را سرلوحه خود قرار مي دهد. بدون شک بازخواني ضابطه مند مفاهيم ديني از مولفه هاي مهم اصلاح ديني به شمار مي رود. در اين جستار به مباني فلسفي اصلاح ديني از نگاه تيليش پرداخته مي شود.

 نسخه قابل چاپ

فلسفه تحليلي (Analytic Philosophy)، به عنوان جنبش فلسفي غالب در دنياي معاصر انگليسي زبان، برخلاف رقيب خود، فلسفه قاره اي، در بازشناسي هويت خويش دچار بحران عظيمي شده است. به طوري که فيلسوفان تحليلي، امروزه بيش از آنکه در پي نيل به اهداف و مقاصد روش شناختي جنبش تحليلي باشند، درصدد فهم چيستي آن هستند. در مقاله حاضر ابتدا به بررسي و سنجش دقيق ديدگاه هاي مطرح شده درباره مساله مورد نظر پرداخته ايم. و نهايتا ديدگاه مختار خويش را عرضه داشته ايم. بر اساس يافته هاي پژوهشي ما، همه ديدگاه هاي مطرح شده درباره چيستي فلسفه تحليلي دچار اشتباه راهبردي يکساني هستند؛ يعني، غفلت از متن موضوع و پرداختن به حاشيه ها. فلسفه تحليلي، بيش و پيش از همه، مصداقي از فلسفه است و از آنجاييکه فلسفه نظرگاه معطوف به حقيقت امور است و حقيقت در هر دوره اي معنايي خاص مي يابد، فلسفه تحليلي و روش هاي آن را بايد در راستاي معناي معاصر حقيقت فهم نمود.

 نسخه قابل چاپ

منطق ارسطو در دوران جديد با مخالفت هاي بسياري مواجه بوده است و برخي نيز بر آن بودند که با وجود نظريه مجموعه ها و منطق محمولات، ديگر نيازي به منطق ارسطو نيست. اما گستره تحقيقاتي که منطقدانان غربي در چند دهه اخير در زمينه منطق ارسطو به عمل آورده اند، نشان مي دهد که اين منطق هنوز هم زنده و قابل اعتنا است. در ميان مطالعات انجام گرفته درباره منطق ارسطو، دو رويکرد را مي توان از يکديگر متمايز ساخت. در يک رويکرد، قياس ارسطويي به عنوان يک دستگاه استنتاج طبيعي (Natural deduction system) صورتبندي مي شود. کرکران (John Corcoran) و اسميلي (Timothy Smiley) از اين رويکرد دفاع مي کنند. در رويکرد دوم، نظريه قياس ارسطو با نگرش اصل موضوعي (Axiomatic system) سامان مي يابد. چهره برجسته اين رويکرد منطق دان مشهور لهستاني، لوکاسيه ويچ (Jan Lukasiewicz) است. در اين مقاله به معرفي دستگاه اصل موضوعي منطق ارسطو از نگاه لوکاسيه ويچ پرداخته شده است.

 نسخه قابل چاپ

فردريک کاپلستون، براي اهل فلسفه، چهره شناخته شده اي است و نام وي «يک دوره تاريخ فلسفه» را با يازده جلد تداعي مي کند که جزو منابع معتبر دانشگاهي است. کاپلستون، فصلي از جلد اول اثر خود را به گزارش نظريه مثل اختصاص مي دهد. او پس از مقدمه اي کليدي و معرفي تلقي مرسوم از نظريه مثل، مي کوشد با استناد به متن برخي محاوره هاي افلاطون و بهره گرفتن از سخنان ارسطو، به تقرير نظريه مثل بدانگونه که افلاطون واقعا مدعي است بپردازد. اما به نظر مي رسد گاهي نيت نيک کاپلستون با محتواي تقرير، او همخواني ندارد.
بخشي از اين نوشته با بازنگري پاره هايي از گزارش کاپلستون، نشان مي دهد که مورخ از آغاز به روايتي شبه ارسطويي از نظريه مثل روي مي آورد: طبق اين روايت، مثل کليات قائم به ذات خود هستند. لذا گزارش کاپلستون را ذهنيت «يکي بودن کلي با مثال» سايه مي افکند که البته بخشي از تعليم ارسطو نيز همين مطلب است. ضمن تحليل رويکرد و تلقي کاپلستون، مي کوشيم تا همانندي گزارش کاپلستون با روايت ارسطو را نشان دهيم و مواضعي از آن گزارش را با لحاظ مباني خود افلاطون، بررسي يا مورد ترديد قرار دهيم. افزون بر اين، در نوشته کاپلستون و ترجمه فارسي آن نيز ضعف هايي راه يافته است که طي بحث به برخي از آنها اشاره مي کنيم.

 نسخه قابل چاپ

مفهوم «استعلايي»، بنيادي ترين مفهوم در فلسفه نظري کانت است. از همين رو، فهم معرفت شناسي کانت اساسا مبتني بر فهم معنا، کاربرد و کارکرد اين مفهوم در نظر اوست. در اين مقاله، با روشي توصيفي - تحليلي، خواهيم کوشيد که با توجه به پاره اي از مصاديق مفهوم «استعلايي» در کتاب نقد عقل محض، نشان دهيم که فلسفه نظري کانت، برخلاف فلسفه هاي عقلي و تجربي پيش از وي که همگي «متعالي - محور» ند، به چه معنا و چگونه فلسفه اي «استعلايي - محور» است. براي انجام اين کار خواهيم کوشيد که با بيان تحليل کانت از ساختار و کارکرد منطقي احکام فاهمه حضور مفهوم «استعلايي» در قالب سلسله اي از عناصر غير تجربي، بويژه عنصر «وحدت خودآگاهي محض»، در معرفت شناسي کانت را نشان دهيم.

 نسخه قابل چاپ

کتاب تاملات متداول ترين و پرخواننده ترين متن فلسفي در دوران جديد بوده و فيلسوفان با هر مشرب فلسفي آن را در مد نظر قرار داده اند و هسته اصلي برنامه هاي درسي فلسفه را تشکيل داده است، تا جايي که نه تنها اهل فلسفه بلکه بيشتر فرهيختگان با اين اثر کمابيش آشنايي دارند. هيچ کتابي در تاريخ فلسفه به اندازه اين کتاب کوچک به نسبت حجمي که دارد، مهم و موثر نبوده است. بي گمان يکي از علل اصلي موفقيت اين اثر افزون بر غناي فلسفي و عظمت مابعدالطبيعه دکارت، سبک نگارش بديع و روش برهان پردازي منحصربه فردي است که دکارت آگاهانه و هنرمندانه آن را به کار مي گيرد. نويسنده در مقاله پيش رو مي کوشد تا از اين منظر به تاملات بنگرد و ساختار، سبک و گونه ادبي آن را به اختصار بازنمايد.

 نسخه قابل چاپ

مشاهده کاستي ها و نقايص جهان موجود و درد و رنج ناشي از آنها و به عبارت ديگر وجود شرور در عالم، ذهن همه آدميان را مشغول داشته است. آنان مي خواهند بدانند که مبدا شرور چيست و چگونه مي توان آنها را با اعتقاد به خدايي که عالم و قادر مطلق و خير محض است و صنع او بهترين صنع ممکن است، سازگار دانست. لايب نيتس با طرح پرسش هايي که به اعتقاد هيوم، از زمان اپيکور مطرح بوده و همچنان بي جواب مانده اند مي کوشد تا پاسخ هاي مناسبي پيدا کند. وي با پذيرش سه نوع شر، به شيوه هاي گوناگون به تبيين آنها مي پردازد. در اين مقاله پاسخ هاي لايب نيتس به سه دسته تقسيم مي شود و هر يک مورد بررسي قرار مي گيرد. اگر چه معمولا پاسخ هاي او را مبتني بر سنت آگوستين دانسته اند، در اينجا نشان داده ايم که يکي از پاسخ ها، و شايد عميق ترين آنها، مبتني بر مباني مابعدالطبيعه خود لايب نيتس است.

 نسخه قابل چاپ

کانت در نقد عقل محض و تمهيدات، تصويري مکانيکي و نيوتني از طبيعت پديداري عرضه کرده است. يکي از مقومات اصلي اين تصوير، اصل عليت است که در همراهي با ديگر اصول فاهمه و مفاهيم پيشين ذهن، عرصه تجربه را حاصل مي آورد. ازاين رو کانت در تمامي آثار خود، اين اصل را ضروري و غير قابل اجتناب معرفي کرده است. با اين حال وي در نقد قوه حکم، اين اصل را در بررسي ارگانيسم ها و طبيعت به عنوان يک کل، ناتوان دانسته و با طرح نوع ديگري از عليت (علت غايي)- که حاوي صورتي از شعور و هدف مندي است - به تعارض (آنتي نومي) ديگري از تعارضات عقل پرداخته است. اين نوشتار درصدد است پس از معرفي تصوير مکانيکي از طبيعت، جدال و نسبت مکانيسم و غايت مندي را در انديشه کانت بررسي کند.

 نسخه قابل چاپ