يكي از مهمترين سياست‌هاي كنترلي اسلام در مواجهه با انحرافات اجتماعي، سياست هاي پسيني است. اين سيستم به گونه‌اي تنظيم يافته كه همراه با مجازات و تنبيه مجرمان ، اصلاح و بازپروري آن ها نيز مطمح نظر قرار مي‌گيرد. از همين رو، سياست‌هاي پسيني به دو بخش مقابله با انحراف و درمان تقسيم مي‌گردد. شيوه‎هاي مقابله با كجروي، به سه دسته تفكيك مي‎گردد: دفاع فردي، دفاع اجتماعي و دفاع قانوني. در دفاع فردي سخن از وجوب يا رجحان دفع مهاجم، از حمله به جان، ناموس و مال خويش، بستگان و ضعيفان است. در دفاع اجتماعي از جايگاه و اهميت امر به معروف و نهي از منكر و پيامدهاي اجتماعي آن سخن به ميان مي‎آيد. در مقوله دفاع قانوني يا سيستم مجازاتي اسلام، موضوعاتي از قبيل اهداف، ويژگي‎هاي مجازات اسلامي، كارآمدي قضات و عوامل انتظامي مورد بررسي قرار مي‎گيرند. سرانجام در بحث درمان كجروي، تفاوت دو رويكرد اخلاقي و اجتماعي در مبحث عوامل سازنده درمان و شيوه‎هاي آن بررسي خواهد شد.

قرآن، كنترل اجتماعي، انحرافات اجتماعي، مقابله با كجروي، درمان كجروي، دفاع فردي، دفاع اجتماعي، امر به معروف و نهي از منكر، دفاع قانوني، مجازات اسلامي، قضات، عوامل انتظامي.
«
انّ هذا القرآن يهدي للّتي هي اقوم»،[1]«همانا اين كتاب به استوارترين راه هدايت مي‎كند.» بهترين راه تربيت و تهذيب افراد و متقن‎ترين شيوة حفظ و كنترل جامعه از كجروي‎ها، بهره‌گيري از قرآن كريم است، زيرا فقط قرآن است كه به استوارترين راه هدايت مي‌كند. شريعت اسلام كه برخاسته از «ثقل اكبر» يعني قرآن كريم و ثقل اصغر يعني «اهل بيت» است، چنين رسالتي را بردوش مي‎كشد.
در هر جامعه‎اي شيوه‎هاي مقابله با كجروي و درمان آن به نوع فرهنگ، آداب و سنن دين وابسته بوده و در يك كلمه به ايدئولوژي آن جامعه بستگي دارد. جامعه اسلامي هم از اين قاعده اجتماعي مستثنا نبوده و سيستم قضايي و كيفري آن مبتني بر شريعت اسلام است. سياست‎هاي كنترلي در مقابله با انحرافات اجتماعي، تنها بخشي از معارف بلند دين اسلام است. راهيابي به درك ويژگي‌ها و شرايط سياست‌هاي كنترلي كه در عين مجازات و تنبيه مجرمان، اصلاح و بازپروري آنها را هم مد نظر قرار مي‌دهد، هدفي است كه اين نوشتار درصدد است تا با پرتو از قرآن كريم و روايات معصومين (ع) به آنها راه پيدا نمايد.

در نوشتار پيشين مطرح گرديد، كنترل يا نظارت اجتماعي در يك تلقي عام و فراگير بر مجموعه روش‌هايي دلالت دارد كه از طريق آنها هم مي‎توان همنوايي افراد را با هنجارها فراهم نمود و هم مي‌توان از ناهمنوايي و كجروي آنها ممانعت كرد. كنترل اجتماعي مهمترين شيوه‎اي است كه در سه قلمرو پيشگيري، مقابله و درمان انحراف اجتماعي، داراي پيامد و كاركرد مثبت مي‌باشد.
مقابله با كجروي مي‌تواند به دو صورت رسمي يا غيررسمي انجام گيرد. مقابله و درمان رسمي كجروي، به معناي كنترلي مي‌باشد كه از ناحيه سازمان‎ها، مراكز و مؤسسات قانوني انجام مي‎پذيرد، در حالي كه مقابله و درمان غيررسمي واكنشي مي‌باشد كه فرد، گروه و جامعه، مطابق فرهنگ، آداب، سنن و دين خويش در مقابل كجروي نشان مي‎دهند. كنترل رسمي براساس قوانين مصوب، سيستم قضايي و انتظامي است، اما كنترل غيررسمي، به صورت «دفاع فردي» و «دفاع اجتماعي» ظهور پيدا مي‌كند. دفاع فردي، واكنشي است كه فرد در مقابل هجوم ديگران به جان، ناموس و مال خويش، خويشان و حتي افراد ضعيف‌تر از خود نشان مي‎دهد و دفاع اجتماعي، همان امر به معروف و نهي از منكري است كه در اسلام متوجه همه مكلفين بوده تا در برابر ناهنجاري‎ها نه دست تعاون باز كنند و نه همت به تهاون و سستي بندند، بلكه حفظ و حمايت از ارزش‎هاي اسلامي و حقوق مسلمين را وظيفه خود تلقي نمايند. در اين نوشتار تلاش مي‎شود تا نخست سياست‎هاي كنترلي اسلام در مقابله با كجروي و سپس راه‎هاي درمان آن مورد بررسي قرار گيرد.

براي مقابله با كجروي‎ها به تناسب نوع جرم و پيامد آسيبي آن، شيوه‌هاي مختلفي در اسلام مورد توجه قرار گرفته كه به طور كلي مي‎توان آنها را به سه دسته تقسيم كرد:
دفاع فردي[2]، دفاع اجتماعي و دفاع قانوني (مجازات اسلامي).
قبل از توضيح مقولات فوق، تذكر اين نكته ضروري به نظر مي‎رسد كه سياست‎هاي كنترلي اسلام، صرفاً در مقوله مجازات و دفاع خلاصه نمي‎شود، بلكه اسلام فراتر از آن، به سياستي جامع و واقع‎بينانه‎اي مي‎انديشد تا اهدافش را در تربيت افراد، اصلاح و بهسازي جامعه تأمين كند. از اين رو، همه عوامل و مقولات در بحث پيشگيري از كجروي، به عنوان بستر مناسب و پيش شرط مقابله با كجروي، لازم تلقّي مي‎شود.
به عنوان نمونه، موفقيت عوامل كنترل در مقابله با بزه‎كاري‎ها و مفاسد اخلاقي جامعه، در گرو نهادينه كردن مباني ديني، به ويژه اقناع افكار عمومي نسبت به ضرورت پرهيز از بزهكاري‎ها و بيان مباني و اهداف چنين الزاماتي از سوي نهاد تعليم و تربيت است. به نظر مي‎رسد كه قرآن كريم چنين رويكردي را دنبال مي‎كند. يعني در ابتدا مباني، اصول و الزامات ديني را با اسلوب حكمت، موعظه و گاه با جدال احسن، در جامعه سامان مي‎دهد و آن‌گاه با استفاده از اين اصول مبرهن و مسلّم، نزد افكار عمومي مسلمانان، آنان را از كجروي باز مي‎دارد. به عنوان مثال در پرهيز از ميگساري، پس از بيان گناه بودنش از يك‎سو و سودآوري قليلش از سوي ديگر، باري تعالي[3] مي‎فرمايند: «لاتقربوا الصلاة و انتم سكاري حتي تعلموا ما تقولون»،[4]«هرگز در حال مستي نماز نخوانيد تا بدانيد چه مي‎گوئيد.» يعني در ابتدا اصل نماز و لزوم هوشياري و توجه به آن را گوشزد مي‎كنند و آن گاه براي تحريم ميگساري يك گام نزديكتر مي‎شوند كه در حال مستي نماز نخوانيد.
اگر حقيقت نماز و جايگاه آن در افكار عمومي معلوم نشده بود و لزوم پرهيز از پليدي حقيقت روشن نبود، قرآن كريم از اين اسلوب در دفع ميگساري استفاده نمي‎كرد: «... رجسٌ من عمل الشيطان فاجتنبوه».[5]
بنابراين براي مقابله با كجروي، هماهنگي همه نهادهاي اجتماعي در تقويت بنيان‎هاي مذهبي و توجيه و هدايت افكار عمومي نسبت به مباني پرهيز، در هر يك از كجروي‎ها و بيان پيامدهاي آسيبي آنها اجتناب ناپذير است. در اين صورت برخورد با انحرافات صرفاً به عنوان يك عامل فيزيكي و جبري، در مقابله با آنها قلمداد نخواهد شد؛ بلكه در عين صلابت و استحكام، خود را به عنوان عملي فرهنگي نشان داده و افكار عمومي را هم به دنبال خواهد داشت. همچنين بايد توجه داشت كه پرهيز و اجتناب از كجروي‎ها، در عين اينكه از مباني، اهداف و مصالح مشتركي برخوردارند، هريك به صورت موردي و خاص هم از چنين مباني و منافعي بهره‎مندند؛ از اين رو مقابله با آنها نيازمند انديشه و برنامه‎ريزي صحيح در درك ظريف آنها و به كارگيري هريك در جايگاه خاص خويش است.
با توجه به مقدمه فوق، هريك از سياست‎هاي سه گانه اسلام در مقابله با انحرافات اجتماعي مورد بررسي قرار مي‎گيرند:

آسيب كجروي‌ها به اشكال مختلفي خود را نشان مي‌دهند. برخي از اين كجروي‎ها، آسيبش بيشتر متوجه خود مجرم است، مثل خودكشي و برخي ديگر بيشتر متوجه ديگران مي‎باشد، مثل دزدي.
در جايي كه آسيب‎ها متوجه جان، ناموس و مال فرد است، فرد آسيب‌ديده چه وظيفه‎اي دارد؟ آيا مي‎تواند خود را تسليم كند، يا فقط حق گريز و فرار داشته و بايد به مراجع قضايي و انتظامي پناه ببرد يا اينكه وظيفه ديگري بر عهدة وي است؟
برخي ممكن است، چنين تصور كنند كه افراد در اين شرايط تنها بايد به فكر گريز و در نهايت مراجعه به مراكز قانوني و قضايي باشند. چنين پنداري صحيح نيست، زيرا اسلام دستور دفاع از جان، ناموس و مال خويش، بستگان و حتي ضعيفان را داده است؛ از اين رو چنين مقابله‎اي نه تنها مشروع بلكه واجب است. قرآن كريم در وصف مؤمنين چنين مي‎فرمايد: «والذين اذا أصابهم البغي هم ينتصرون»،[6] «و كساني كه اگر ظلم و ستمي بر آنها شود، به كمك و نصرت هم برمي‎خيزند» و در جاي ديگر مي‌فرمايند: «فمن اعتدي عليكم فاعتدوا عليه بمثل ما اعتدي عليكم»،[7] «پس هركس بر شما تجاوز و ستمي روا داشت، شما هم به اندازه همان ستم، با آنها برخورد كنيد.» مقابله به مثل در هر نوع ستمي كه به انسان شده باشد و دفاع ازخويش، يك اصل عام قرآني است.
به تعبير برخي از بزرگان، حق دفاع يك حق فطري و جبلّي است، زيرا بهره‎گيري از حقوق طبيعي خويش و تصرف در آنها جهت رفع نياز خود، محتاج دفاع از اين حق مي‌باشد تا در زندگي كه به تنازع و تخاصم همراه است، استيفاي حق خويش ممكن باشد.[8]
آيات قرآني ديگري هم وجود دارد كه مي‎توان مشروعيت دفاع فردي را از آنها استفاده كرد، اما دستورات قرآن كريم فقط به اين نوع دفاع ختم نمي‌شود، بلكه دستور ديگري هم، براي مقابله با كجروي وجود دارد كه از نوع مقابله به مثل نيست و در آن مماثلت و مسانخت بين دفاع و تجاوز مشاهده نمي‎شود، در عين اينكه نوعي دفع و مقابله با كجروي در آن وجود دارد: «جزاء سيئة سيئة مثلها فمن عفي و اصلح فأجره علي الله»،[9] «مجازات بدي، بدي به همان قدر است، پس هركس عفو و اصلاح نمايد، پاداشش برخداست.» صدر اين آيه شريفه، جواز مقابله به مثل بيان شده، اما ذيل آن عفو، گذشت و اصلاح مورد ستايش قرار گرفته است. در جاي ديگر خداوند متعال مي‎فرمايند: «ادفع بالتي هي احسن السيئة»،[10] «بدي را به بهترين شكل دفع كن»، يعني از بين رفتارهاي پسنديده، بهترين آنها را در دفع بدي ديگران انتخاب كن كه بهترين طريق همان دفع بدي به وسيله خوبي است.[11]
از مجموعه اين گونه آيات، مي‎توان چنين برداشت كرد كه مقابله با كجروي، برحسب نوع كجروي (از قبيل جان، ناموس، مال، منزلت و آبروي افراد)، شدت و ميزان كجروي و شخصيت فرد كجرو مي‎تواند مختلف باشد. گاهي اوقات صرفاً خطاب جاهلانه و لغوي نسبت به فرد شايسته‎اي انجام مي‎شود كه در اين موارد برخورد مسالمت آميز و همراه با بزرگواري كارسازتر است: «و اذا مرّوا باللغو مرّوا كراماً»،[12] «و اگر با كار لغو و بيهوده‎اي مواجه شوند با بزرگواري از آن مي‎گذرند (و خود را منزه نگه مي‎دارند)» و نيز مي‌فرمايند: «و اذا خاطبهم الجاهلون قالوا سلاماً»،[13] «و آن گاه كه جاهلان (براساس جهالت خود) آنها را (به سخن مكروهي) مخاطب قرار دهند، آنها (در جواب) سخني سالم مي‎گويند.»
برحسب اين آيات و نظاير آن، چنين استفاده مي‎شود كه اولاً خود شخص با افراد نادان همكاري و همگامي نكند؛ ثانياً با رفتار تند و خشن خويش، سبب لجبازي آنان و ايجاد فتنه بزرگتر نشود و ثالثاً سخن توهين‎آميز اين جاهلان را با رفتاري عاقلانه و متين پاسخ دهد.[14]اين اخلاق نيكو و سيره مطلوب قرآني در مواجهه با رفتار ناشايست، بخشي از قلمرو دفاع فردي از كجروي است و تنها كساني تحمل اين منزلت را دارند كه به مقام صبر رسيده باشند: «و ما يلقيها الاّ الذين صبروا و ما يلقيها الاّذوحظّ عظيم».[15]
صرف نظر از اين گونه دفاع و مقابله با كجروي كه ويژه صاحبان صبر و دارندگان حظّ عظيم است؛ دفاع فردي به صورت مقابله به مثل و دفع تهاجم به صورتي كه باعث طرد و منع مهاجم شود، با رعايت سلسله مراتب در دفع تهاجم، همچنان در جايگاه خويش از مشروعيت و وجوب برخوردار است.
روايات معصومين عليهم السلام هم به خوبي جايگاه دفاع فردي را تبيين مي‎كنند:
حضرت علي(ع) مي‌فرمايد: «ان الله ليمقت العبد يدخل عليه اللّص في بيته فلا يحارب»،[16] «خداوند دشمن دارد بنده‎اي را كه دزد وارد خانه‎اش شود و با او نستيزد» و از رسول خدا (ص) نقل شده است كه اگر كسي در دفاع از مالش ـ چه رسد به دفاع از جان و ناموس ـ كشته شود، شهيد محسوب مي‎شود: «من قتل دون ماله فهو شهيد»،[17] چه اينكه به صورت عام هم فرمود كه هركس در دفاع از ظلمي كشته شود، شهيد محسوب مي‌گردد: «من قتل دون مظلمة فهو شهيد».[18]
بنابراين دفاع فردي در مقابل جان، ناموس و مال خويشتن، در شريعت اسلام امر لازمي است. از اين رو فقها چنين فرموده‎‎اند: اگر مهاجمي به جان يا حريم فردي حمله كرد، دفاع واجب و تسليم شدن حرام است، هرچند يقين داشته باشد كه دفاع فايده‎اي ندارد.[19]
فقها مباحث مفصلي را در اين زمينه بيان داشته‎اند كه بايد به منابع مربوطه رجوع كرد.[20] بعضي مواقع دفاع فردي از قلمرو خود فرد، توسعه پيدا كرده و شامل خويشان بلكه همه افراد ضعيفي مي‎شود كه درخواست كمك مي‎كنند، در اين صورت با فرض توانايي، دفاع لازم بوده و از علائم مسلماني به شمار مي‎آيد. از رسول خدا (ص) چنين نقل شده است: «من سمع رجلاً ينادي يا للمسلمين فَلَم يُجبه فليس بمسلم»،[21] «هركس صداي فردي را بشنود كه فرياد آورد اي مسلمين به دادم برسيد، او به كمكش نرود، مسلمان نيست» و نيز آن حضرت، بهترين صدقه را كمك به ضعيف معرفي مي‌كند.[22]
مشروعيت دفاع فردي، در اسلام اين پيامد اجتماعي را به دنبال دارد كه حوزه خصوصي زندگي افراد در امنيت قرار مي‌گيرد و بزهكاران و مهاجمان جرئت تهاجم به اين حريم را به خود نمي‌دهند. در هر صورت، اگر دفاع فردي صورت گيرد و زخم و آسيبي به مهاجم وارد گردد، دفاع كننده ضامن نيست، چه اينكه اگر مهاجم در دفاع كشته شود، باز هم دفاع كننده ضامن خونش نيست؛ البته مشروط براينكه مدافع در فرض امكان، ترتيب در مراحل دفع مهاجم را مراعات كرده باشد، مثلاً با اخطار دادن، تهديد كردن، فرياد كشيدن، زدن به وسيله دست يا عصا و مجروح كردن، مهاجم را از خود دور كند و اگر ترتيب در اين مراحل ممكن باشد و دفع حاصل گردد، بايد ترتيب مراعات گردد و اگر هيچ مؤثر نيفتاد و تنها از طريق كشتن مي‌تواند وي را از خود دفع كند، در اين صورت در هيچ يك از مراحل، ضامن نخواهد بود. اين حكم به حسب واقعي است اما برحسب ظاهر، قاضي طبق موازين قضا حكم خواهد كرد.[23]

انحرافات اجتماعي گاه متوجه فرد است، هرچند ممكن است، به واسطه آن آسيب‎هايي متوجه جامعه شود. مثلاً قتل بي‎گناه يا سرقت از منزل شخصي، امنيت جامعه را هم مورد تهديد قرار مي‌دهد. در اين موارد، براي دفع جرم، دفاع فردي از اهميت بالايي برخوردار است، چه اينكه دفاع اجتماعي هم مفيد و لازم است. اما گاهي انحراف به طور مستقيم متوجه جامعه بوده و امنيت ارزش‎هاي جامعه يا امنيت جان‎ها، نواميس، حرمت‎ها و اموال مسلمين را به خطر مي‎اندازد. در اين موارد مسئوليت بيشتر متوجه عموم افراد و گروه‏‎ها بوده و دفاع اجتماعي كارسازتر است، چه اينكه سازمان‎هاي رسمي نظارت هم مسئوليت دارند.
دفاع اجتماعي عكس‎العملي مي‌باشد كه در قالب امر به معروف و نهي از منكر در مقابل كجروي صورت مي‎گيرد. امر به معروف و نهي از منكر از جايگاه، اهميت و نقش چشمگيري برخوردار است كه به آن اشاره خواهد شد. امر به معروف و نهي از منكر گاه در مقوله پيشگيري مطرح مي‌گردد و از عناصر آن به شمار مي‎آيد، زيرا با سفارش و توصيه همگاني به رفتارهاي پسنديده و با نهي از منكر، از ارتكاب كجروي در آتيه پيشگيري مي‎شود و گاه اين عنصر از عوامل مقابله با كجروي محسوب مي‎شود، زيرا منكرات فعلي و موجود را دفع و طرد مي‎كند.
دفاع اجتماعي از كجروي‎ها، نيازمند انگيزه دگردوستانه است تا افراد مصالح و مفاسد جامعه و همنوعان را مصالح و مفاسد خود بدانند و احساس مسئوليت كنند. قرآن كريم به شكل زيبائي لزوم مسئوليت‎پذيري مسلمانان را، در مقوله امر به معروف و نهي از منكر ترسيم كرده است. در بخشي از سوره آل‎عمران، در ابتدا شكل مطلوب و آرماني زندگي، در دو بعد فردي و اجتماعي چنين بيان شده است: «يا ايها الذين امنوا اتقوا الله حقّ تقاته و لا تموتنّ الاّ و انتم مسلمون»،[24] «اي كساني كه ايمان آورديد، آن طور كه شايسته پرهيز و مراعات جانب خداست، رعايت كنيد و هرگز جز بر اسلام نخواهيد مرد.» پيام آيه شريفه، ارائه حيات و ممات آرماني در زندگي فردي است و اما از جهت اجتماعي، چنين فرمودند: «و اعتصموا بحبل الله جميعاً و لا تفّرقوا»،[25] «جملگي به ريسمان الهي چنگ زنيد و متفرق نشويد.» آن‎گاه مسلمانان را به ياد گذشته تلخ و تاريكشان مي‌اندازد كه چطور دشمن يكديگر بوده و بر لبه پرتگاه آتش جهنم قرار داشتند و خداوند آن عداوت را به اخوت تبديل كرد: «فأصبحتم بنعمته اخواناً» و آن هلاكت و سقوط را از شما دفع كرد: «فأنقذكم منها.»[26]
سپس در پايان اين بخش از آيات، براي حفظ و ماندگاري وضع كنوني مسلمانان كه از نعمت اخوت و نجات از هلاكت برخوردارند، يك راهكار نشان مي‌دهد: «ولتكن منكم امة يدعون الي الخير و يامرون بالمعروف و ينهون عن المنكر و اولئك هم المفلحون»،[27] «بايد از بين شما جمعي باشند (تا ديگران را) به خير دعوت نموده، به معروف امر و از منكر نهي نمايند و آنها همان رستگارانند.» بنابراين دعوت و تبليغ به خير، امر به معروف و نهي از منكر شيوه لازم و بايسته‎اي است كه از طريق آنها سلامت جامعه و سعادت جمعي مسلمين حفظ مي‎شود.
با توجه به آيات فوق مي‎توان چنين اظهار داشت كه اگر مسلمانان اين نكته را در نظر بگيرند كه فقدان قرآن و سنّت در زندگي چه عوارض خطرناكي به دنبال خواهد داشت كه قرآن از آن به عداوت و هلاكت ياد كرده است، قهراً هيچ گاه از قرآن و سنت فاصله نخواهند گرفت، لذا چاره‎اي جز تمسك به‌ آن در همه مقولات انساني نمي‎بينند. همچنين با مراجعه و تمسك علمي به قرآن، بين مسلمانان رابطه اخوت شكل مي‌گيرد و وقتي اين نگرش ايجاد گرديد، احساس مسئوليت نسبت به يكديگر شكل مي‎گيرد و قرآن به اين دو نكته چنين اشاره فرموده است: «انّما المومنون اخوة فأصلحوا بين اخويكم»،[28] «همانا مومنين برادر يكديگرند، پس بين برادرانتان صلاح و سازش ايجاد كنيد.»
امت اسلامي در قرآن به عنوان بهترين امت معرفي شده است و قطعاً بايد حكمتي در اين داوري باشد. خداوند متعال حكمت آن را سه چيز بيان مي‎كند: امر به معروف، نهي از منكر و ايمان به خدا: «كنتم خير امّة اخرجت للناس تأمرون بالمعروف و تنهون عن المنكر و تومنون بالله»،[29] تعبير اين سه ويژگي به لفظ «مضارع»، خبر از لزوم استمرار آنها در بين مومنين مي‎دهد. از اين‎رو، هر زماني كه اين خصوصيات كمرنگ شود، به همان مقدار فضيلت آن جامعه، نزد خدا كاسته مي‎گردد و در نقطه مقابل استمرار آنها فرهنگ خاص خود را مي‎سازد و الزامات خود را در مقابله با كجروي‎ها اعمال مي‎نمايد. گاه ممكن است، برخي چنين تصور كنند كه عمل به وظائف فردي و پايبندي به لوازم فردي ايمان به خدا كافي است. مثل نمازخواندن، دروغ گفتن و ديگر واجبات فردي ديني را انجام دادن و چه نيازي است كه انسان به فكر انحرافات اجتماعي ديگران باشد، چون هركسي نتيجه عمل خويش را مي‎بيند!
قرآن كريم اين منطق را رد مي‎كند؛ لذا از گروهي نام مي‎برد كه هرچند خود از ناهنجاري‎ مبرا بودند اما ديگران را از منكرات باز نمي‎داشتند و دليل آنها اين بود كه خدا خود آنها را تنبيه خواهد كرد. در مقابل عده‎اي ديگر اين منطق را رد كرده و چنين اظهار داشتند: «قالوا معذرة الي ربكم و لعلهم يتقون»،[30] «گفتند تا (براي ما) عذر و حجتي نزد پروردگارتان حاصل آيد و بلكه آنها پروا كنند.» اين گروه كه نهي از منكر مي‎كردند با توجه به تجاوز و فسق عمدي منحرفين و عدم پذيرش ممانعت آنها از ارتكاب منكر، باز از تأثير پند و اندرز خود مأيوس نشدند بلكه خود را موظف به انجام آن دانسته و چنين كاري را تحصيل عذر و حجت براي خويش نزد خدا قلمداد مي‎كردند.[31]
اقامه امر به معروف و نهي از منكر، دفاع از جامعه است، لذا از رسول خدا (ص) نقل شده است كه اگر معصيت مخفيانه انجام گيرد، فقط به عاملش ضرر مي‎زند ولي اگر آشكارا صورت بگيرد و كسي هم براي دفع و تغيير آن برنخيزد، ضررش متوجه كل جامعه مي‎گردد.[32]

پيامد دفاع اجتماعي، يعني امر به معروف و نهي از منكر[33] به قرار ذيل مي‌باشد:
- تأمين ثبات ارزش‎ها در جامعه و توسعة آن؛ حتي براي كساني كه خود به مقابله با كجروي برمي‎خيزند و بي‎تفاوت نيستند.
- تضمين‌كننده استمرار فشار هنجاري در جامعه و مانع سهل‎الوصول بودن ناهنجاري‎ها.
- نوعي مجازات چهره به چهره و عاجل، از تبهكاراني كه عليرغم فشار هنجاري، دست به هنجارشكني مي‎زنند.
ترك امربه معروف و نهي از منكر، علاوه براينكه عقوبت الهي را در بردارد پيامدهاي آن در ابعاد مختلف اجتماعي، سياسي و فرهنگي نيز قابل بررسي مي‎باشد كه به بعضي از اين ابعاد در قرآن كريم و روايات اشاره مي‎گردد:
ـ عقوبت و مذمت الهي: «لولا ينهيهم الربانيون و الأحبار عن قولهم الأثم و اكلهم السحت لبئس ما كانوا يصنعون»،[34] «چرا علما و احبار آنها را از گفتار گناه و خوردن حرام باز نمي‎داشتند، چه بد عمل كردند؟!»
امام رضا (ع) از رسول خدا (ص) نقل مي‎كنند: «اذا امّتي تواكلت الأمر بالمعروف و النهي عن المنكر فليأذنوا بوِقاعٍ من‎الله تعالي»،[35] «وقتي امت من امر به معروف و نهي از منكر را به يكديگر واگذاشتند، پس آماده جنگ با خدا و نزول بلايي شديد از او باشند.»
ـ تسلّط اشرار و فرومايگان بر جامعه: اميرالمؤمنين علي (ع) در وصيت به امام حسن و امام حسين عليهماالسلام فرمود: امر به معروف و نهي از منكر را ترك نكنيد كه در غير اين صورت اشرار بر شما مسلّط مي‎شوند و بعد از آن هرچه دعا كنيد، مستجاب نمي‎شود.[36] مشابه اين روايت از امام رضا (ع) هم نقل شده است.[37]
ـ تغيير ارزش‎هاي اسلامي در جامعه: با ترك امر به معروف و نهي از منكر، به طور علني واجبات در جامعه ترك و محرمات انجام خواهد شد، در نتيجه به تعبير رسول خدا (ص) آسيب آن متوجه عموم و كل جامعه مي‎شود.[38] امام صادق (ع) در توضيح اين فرمايش رسول خدا (ص) چنين فرمود: «و ذلك انّه ينلّ بعمله دين‎الله و يقتدي به اهل عداوة الله»،[39] «زيرا او با عمل خود (ارتكاب گناه در ملأ عام و عدم منع او از ناحية ديگران) دين خدا را خوار مي‎كند و دشمنان خدا به او اقتدا خواهند كرد.»
بنابراين هرگاه گناه و ناهنجاري به صورت آشكار در جامعه انجام گيرد و كسي با امر به معروف و نهي از منكر به دفاع برنخيزد، خرده فرهنگ‎هاي منحرف و معارض از اين فرصت استفاده كرده و مشابه آن ناهنجاري را در جامعه دامن مي‎زنند و دين خدا و فرهنگ جامعه اسلامي را در معرض تغيير و نابودي قرار مي‎دهند. از اين رو، معلوم مي‎گردد كه چرا امر به معروف و نهي از منكر به عنوان واجب كفايي بر همگان لازم است، زيرا بروز ناهنجاري و گناه علني در جامعه اگر با دفاع اجتماعي روبرو نشود، آسيبش متوجه كل جامعه مي‎گردد و روح و حيات جامعه‎اسلامي را كه همان دين است، در معرض ذلت و خواري قرار مي‎دهد.
بيماري و آسيبي كه هنوز جامعه اسلامي ما، به آن مبتلا است، اين است كه چه بسا نسبت به برخي از واجبات فردي مثل نماز، روزه و امثال آن به شدت اهل تحفّظ و احتياط هستيم تا يقين به فراغت ذمه از تكليف حاصل شود، اما در فريضه مهمي چون امر به معروف و نهي از منكر كه به تعبير امام باقر (ع)، «فريضه بزرگ» است و برپايي ساير واجبات به آن وابسته است،[40] از آن احتياط‎ها خبري نيست بلكه گاه با غفلت و تغافل از آن مي‎گذريم.
امروزه امر به معروف و نهي از منكر در جامعه ما متولي خاص ندارد. در عين اينكه اين تكليف متوجه همگان است، اما نهادينه نشده است. نهادينه كردن آن متوليان خاص لازم دارد. بسياري از نهادها، مراكز و نخبگاني كه مي‎توانند اين نقش را داشته باشند خود نيازمند آسيب‎شناسي در ايفاي درست نقش خويش هستند. بايد تلاش‎ها، سرعت عمل و جهت‎گيري‎هاي نهادهاي مختلف سياسي و فرهنگي كشور و نيز بسياري از شخصيت‎ها و نخبگان ديني، سياسي و فرهنگي و همچنين عملكرد رسانه‎هاي مختلف را در زمينه امر به معروف و نهي از منكر مورد نقد و ارزيابي قرار داد كه اين امر مهم در گرو تأسيس يك نهاد مستقل و متوليان ويژه‎اي براي نهادينه كردن امر به معروف و نهي از منكر است.

در جوامع مختلف بشري، براي مقابله با مجرمان و جهت ضمانت اجرايي قوانين، نهادي را بنياد نهادند تا با قوانين مدون و مصرح خود، كيفر هر نوع جرمي را تعيين كنند. در جامعه همه افراد در برابر ارزش‎هاي اخلاقي و حقوقي تمكين نمي‎كنند، زيرا سودجويي‎ها و انگيزه‎هاي مختلف كجروي چه به صورت فردي و چه گروهي به قدركافي وجود دارد تا مانع نظم اجتماعي و باعث زير پا قرار دادن هنجارها باشد. لذا با توجه به آسيب‎پذيري جامعه از چنين افرادي، وجود يك سيستم قوي كيفري، ضرورت اجتماعي دارد.
حقوق و قوانين كيفري هرچند از ارزش‎ها و احساسات اخلاقي متأثر هستند، اما با صراحتي كه در قواعد داشتند و با ضمانتي كه در اجرا به دنبال دارند، كمك شاياني در نظارت اجتماعي خواهند داشت. در حالي كه در ديگر اقسام نظارت اجتماعي اين خصوصيت و كاركرد وجود ندارد.[41] ارتباط بين ارزش‎هاي اخلاقي جامعه و قوانين كيفري و تأثيري كه آن ارزش‎ها مي‎توانند در كارآمدي قوانين جزايي داشته باشند، خود بحث مفصّلي است كه نياز به مجال ديگري دارد.[42]
معامله قهرآميز با منحرفين، به اشكال و مراتب مختلفي در جوامع بشري وجود داشته است؛ از برخوردهاي خشن غيرمبتني بر عدالت از قبيل كشتن، بريدن و سوزاندن گرفته تا مجازات مستند به عدالت در قتل، قطع، حبس و تبعيد، جملگي به انگيزه يا بهانه مقابله با كجروي صورت گرفته است.
در دنياي معاصر تغييرات اساسي در قوانين جزائي برخي از كشورها به وجود آمده، زيرا بسياري از عقوبت‎ها به بهانه خشونت‎آميز بودن و ناسازگاري با خرد تجربي و حقوق طبيعي انسان (از قبيل اعدام، قطع دست، شلاق) برچيده شده و در بسياري از موارد به جريمه نقدي و حبس تنزل كرده است.
در اسلام سيستم مجازات به عنوان راهي جهت مقابله و حتي درمان مجرمان بر اصول و قواعد خاصي از عدالت، حكمت، عينيت و مماثلت در جزا بنا شده است و اساساً وضع و تشريع آن امري بشري نيست تا تغيير و تعويض آن به دست او صورت گيرد. قوانين كيفري و مالي اسلام، براساس حكمت الهي، با ملاحظه مصالح جمعي و به تناسب نوع كجروي و فرد مجرم وضع شده‎اند.
در مجموع مي‎توان كارآمدي سيستم قضايي و دفاع قانوني اسلام را با توجه به ويژگي‎ها و اهداف مجازات اسلامي از يك سو و شرايط قضات و عوامل انتظامي كارآمد از سوي ديگر مطمح نظر قرار داد.

اين موضوع هدف اصلي مجازات اسلامي است. به تعبير غزالي مجازات اعدام كافر گمراه كننده و كيفر بدعت‎گذار براي حفظ دين مردم، مجازات قصاص براي حفظ جان مردم و كيفر ميگساري براي حفظ عقل مردم است. همان طور كه كيفر زنا براي حفظ نسل، نسب و حرمت نواميس مردم و عقوبت سارق و غاصب در راستاي حفظ مال مردم است.[43] چه اين كه قرآن كريم در آيه مربوط به قصاص، انجام آن را مايه حيات جامعه معرفي كرده است: «و لكم في القصاص حياة يا اولي الألباب لعلكم تتقون».[44]
امنيت جامعه، بقا و استمرار حيات روحي و مادي آن مرهون اجراي حدود و قصاص و به طور كلي مجازات اسلامي است. از رسول خدا (ص) چنين نقل شده است: «اقامة حدّ خيرٌ من مطرٍ اربعين صباحاً»،[45] «اجراي حدي (از حدود الهي) بهتر از چهل صبح (شبانه روز) باران است.» همان طوري كه زمين بدون آب و باران قابليت حيات را از دست مي‎دهد، جامعه بدون حدود الهي قابليت حيات نخواهد داشت.
اقامه عدالت و ممانعت از ظلم و ستم يكي از اهداف مهم مجازات اسلامي است. «و انزلنا معهم الكتاب و الميزان ليقوم الناس بالقسط و انزلنا الحديد فيه بأس شديد و منافع للناس»،[46] «و فرو فرستاديم به همراه انبياء كتاب و ميزان عدل را، تا مردم به قسط قيام كنند و آهن را فرستاديم كه مايه سختي شديد (در كارزار) و منافعي براي مردم است.»

اين امر از ويژگي‌هاي سيستم جزائي كارآمد است. يعني كيفرها به گونه‎اي سخت و متناسب با جرم تعيين شود كه اجرايش نسبت به مجرمين، جامعه را در مقابل ارتكاب مجدد كجروي‎ها مصونيت بخشد. دفاع قانوني اسلام اين چنين است. به چند مورد از اين خصوصيت اشاره مي‎شود:

هرچند اثبات شرعي جرم در محكمه شيوه‎هاي خاص خود را دارد تا كسي به ناحق به كيفر محكوم نشود، اما در فرض اثبات عقوبت‎ها سهل و آسان نيست، بلكه سخت و دردآور است. در پاره‎اي از موارد مثل حدود يا قصاص با فرض عدم رضايت صاحب حق، به هيچ وجه كيفر معين تغيير نمي‎كند. مثلاً اثبات زنا نيازمند چهار مرتبه اقرار خود فرد يا شهادت حسي چهار شاهد عادل است و غالباً چنين چيزي كمتر اتفاق مي‎افتد و بناي شريعت هم اين است كه اقرار حتماً صورت بگيرد تا زمينه اجراي حد فراهم شود، اما در عين حال وقتي ثابت شد، كيفر سنگين آن صد ضربه شلاق است. سنگين بودن اين كيفر به تناسب شناعت جرم، قدرت بازدارندگي مي‎آورد؛ چه اينكه ديگر ارتباطات نامشروعي كه كمتر از حد زنا باشد، به وسيله كيفر تعزيرات تعقيب مي‎شود.

مجرماني كه چند بار كيفر حدي، بر آنها اجرا گرديد، ولي باز دست از كجروي خود برنداشتند، در مراحل بعدي مجازات تشديد مي‎شود؛ زيرا مجازات قبلي قدرت بازدارندگي خود را نسبت به آن فرد از دست داده است. اسلام چنين پيش‎بيني لازم را نموده و كساني كه در اثر تكرار جرم، سه بار بر آنها حد جاري شد، در مرتبه چهارم اگر آن جرم مجدد اتفاق افتد، حكم آن قتل است و در ميگساري بعد از دوبار اجراي حد، در مرحله سوم مجرم كشته مي‎شود.[47]

مجازات اسلامي يك سيستم صرفاً بسته‎اي نيست كه عقوبت‎هاي ثابتي داشته باشد و براي انحرافات جديد، فاقد حكم كيفري باشد. كيفرهاي ثابت براي جرم‎هاي معيني وضع شده‎اند و اين عقوبت‎ها در محدودة حدود، قصاص، ديات و كفّارات قرار دارند، اما انبوهي از جرائم وجود دارند كه در شرايط مختلف زمان و مكان، عوارض متفاوتي دارند. اين جرائم بي‎شمار به وسيله تعزيرات پيگيري مي‎شود. حاكم شرع به تناسب نوع جرم و پيامد آسيبي آن و شخصيت مجرم مجازات خاصي را در نظر مي‎گيرد. بنابراين نظام اسلامي در مقابله با كجروي‎ها هيچ‎گاه محدود به احكام معين براي انحرافات خاص نخواهد بود بلكه هرنوع معصيت و حرامي مي‎تواند مشمول تعزيرات حكومتي قرار گيرد.

هرچه تناسب بين جرم و جزا در ابعاد مختلف بيشتر باشد، مجازات انساني‎تر و كارسازتر خواهد بود. در مجازات اسلامي بين نوع جرم، خصوصيت و شخصيت مجرم، زمان و مكان وقوع جرم و چگونگي عقوبت آن تناسب لازم مراعات شده است. از جهت خصوصيات فردي، هرگاه شرايط شش‌گانه بلوغ، عقل، علم، عهد، اختيار و عدم اضطرار در فرد موجود باشد و در اين حال دست به كجروي بزند، مجرم شناخته مي‎شود و كيفر معين خود را طلب مي‎كند، اما فرد مريض، زن باردار و زني كه تازه زايمان كرده، حد در همان ايام بر آنها جاري نمي‎گردد، بلكه به تأخير مي‎افتد؛ مگر آنكه اميدي به بهبودي مريض نباشد كه در اين صورت به شيوه‎اي خاص و به تناسب بيماري او حد جاري مي‎شود.[48] بنابراين در مجازات مجرمين، شرايط روحي، رواني و حتي جسماني افراد مورد توجه قرار گرفته و صرفاً به شكل و ظاهر عمل مجرمانه نگاه نمي‎شود و اين رويكرد كيفر را در حد اعلاي خود انساني مي‎نمايد.
مسأله مماثلت و تناسب بين جرم و جزا از عناصر كليدي و مهم مجازات اسلامي است كه خود بر اصل عدالت مبتني مي‎باشد. براساس موازين قرآني هيچ كس بيش از گناه و جرم خود مجازات نمي‎شود: «والذين كسبوا السيئات جزاء سيئة سيئة مثلها»،[49] «كساني كه مرتكب زشتي‎ها شدند، به همان مقدار مجازات بد مي‎بينند.» شايد بتوان به صورت يك قاعده كلي چنين گفت كه هرقدر اهتمام به عملي بيشتر شود، عضويت آن در صورت مخالفت بيشتر مي‎گردد؛ همان طوري كه ثواب و پاداش آن در صورت موافقت افزايش مي‎يابد و تقريباً نوعي مماثلت و مسانخت بين جزا و عمل وجود دارد.[50] «و ان ليس للانسان الا ماسعي»،[51] «و اينكه براي انسان جز آنچه به سعي خود انجام داده (پاداش و جزائي) نخواهد بود.»
هرگاه فرد بداند كه درست همان رفتار نابهنجاري را كه با ديگري داشت، به عنوان كيفر در حق او هم ثابت خواهد بود يا تن دادن به عمل زشت و گناه، آسيب رساندن به روح و فطرت الهي خويش است ـ در حالي كه روح انساني امانتي در دست اوست و مجاز نيست به آن خيانت كند ـ در اين صورت به آساني جرأت ارتكاب نابهنجاري را نمي‎يابد.
مرحوم علامه طباطبايي در تبيين چنين مسانختي بين جرم و جزا مي‎گويد: «كسي كه قانون يا حكمي اجتماعي را زير پا مي‎گذارد، در واقع با آسيب رساندن به منافع جامعه، به سود و منفعت فردي خود مي‎رسد ودر نتيجه اين حق براي جامعه ثابت است تا به همان ميزان از بهره‎ها و منافع جسمي، جاني، مالي و منزلتي او بكاهد.»[52]

مساوات كامل بين افراد در اجراي احكام مربوط به حدود و قصاص و ديگر انواع كيفري و جزايي، از ديگر خصوصيات مهم مجازات اسلامي است. اسلام در عقوبت منحرف بين احدي فرق و امتياز قائل نمي‌شود، هرچند در بالاترين منزلت اجتماعي باشد. هيچ كس به دليل منزلت، طبقه يا نژاد خاص از دايرة شمول مجازات اسلامي مستثنا نيست.[53] قرآن كريم به صراحت اعلام مي‌دارد، «من يعمل سوءاً يُجْزَ به»،[54] «هركس عمل زشتي مرتكب شود به همان مجازات مي‌شود.» در مجازات الهي احدي از ديگري مستثنا نيست، هرچند بالاترين رتبه ديني و سياسي را داشته باشد. از اين رو، در مقابل جرمي كه انجام داده بايد حد يا قصاص الهي نسبت به او جاري شود. بنابراين هيچ منزلت و مزيتي، بهانه سودجويي و فرصت طلبي افراد را در فرار از مجازات اسلامي فراهم نمي‌سازد.
در صحيح مسلم و بخاري از رسول خدا (ص) نقل شده است: «انّما اهلك الذين من قبلكم انّهم اذا سرق فيهم الشريف تركوه و اذا سرق فيهم الضعيف اقاموا عليه الحدّ وايم الله لوانّ فاطمة بنت محمد سرقت لقطعتُ يدها»، «همانا گذشتگان شما از اين جهت هلاك شدند كه وقتي فردي صاحب وجاهت و قدرت دست به دزدي مي‌زد، رهايش مي‌كردند، اما اگر فرد ضعيفي دزدي مي‌كرد، حد بر او جاري مي‌كردند و قسم به خدا اگر بر فرض فاطمه دختر محمد دزدي كند، دستش را قطع مي‌كنم» و حضرت اميرالمؤمنين علي (ع) به خليفه دوم اين چنين سفارش مي‌كند: «اقامة الحدود علي القريب و البعيد»،[55] «حدود را اجرا كن، چه بر نزديكان و چه بر افراد دور.»

نظام كيفري اسلام تأمين كننده و ضمانت بخش اصل «اعتماد» در جامعه است. اسلام با قوانين دقيق خود، اساس همه فعاليت‌هاي اجتماعي را اعتماد قرار داده است و اين اعتمادسازي را از درون خانواده و همسايگان گرفته تا ديگر گروه‌هاي اجتماعي و در سطح وسيع‌تر اعتماد همه متدينين نسبت به يكديگر، استمرار بخشيده است. چنين اعتمادي براي افراد در جامعه اسلامي از اطمينان داشتن بر جان، مال و آبرويشان برمي‌خيزد و اساس اين محافظت را نظام كيفري و عقوبات اسلامي فراهم مي‌كند.[56]

يكي از ويژگي‌هاي ممتاز مجازات اسلامي اين است كه هماهنگ با فطرت انساني و در جهت تأمين حقوق فطري و الهي انسان است. اين سيستم كيفري از پشتوانه قوي اخلاقي معارف بلند ديني و به ويژه اصل توحيد برخوردار است، لذا همه مسلمانان آن را مي‌پذيرند و به احكام مجازاتي اسلام به ديده تقدس مي‌نگرند، نه اينكه با فكر و قلم بشر معمولي به رشته تحرير درآمده باشد تا برخي حق اعتراض براي خويش قائل باشند و كارآمدي آن را زير سؤال ببرند.

مجازات و عقوبت در اسلام، به معناي عام كلمه، علاوه براينكه به دو نوع دنيوي و اخروي تقسيم مي‌شود. همچنين قابل تقسيم به دو نوع دروني (نفسي) و بيروني (غيري) است. مجازات دروني به اين معنا است كه فرد مسلمان در اثر ارتكاب گناهي، خود را موظف به انجام دادن برخي عقوبت‌ها مي‌كند، مثلاً بايد به فقرا اطعام كند، بردگاني را آزاد نمايد يا موظف به پرداخت كفّارات شود. اين نوع مجازات فردي، در اثر ايمان و التزام عملي فرد به اسلام برمي‌خيزد، يعني چنين كسي عقوبت جسمي يا مالي را برخود هموار مي‌كند تا اثر تلخ و عواقب دنيوي و اخروي انحراف، در روح او باقي نماند. اما مجازات بيروني همان اجبار و عقوبتي است كه از مراكز رسمي و غيررسمي نظارت اجتماعي اعمال مي‌شود.[57] اين قدرت اسلام است كه مي‌تواند فرد را عليه خود بشوراند و او را از درون ملزم به عقوبت عليه خويش كند. در غير از اديان راستين الهي، در هيچ مكتبي چنين قدرتي وجود ندارد.
مجازات خارجي يا بيروني در اسلام انواع مختلفي داشته و تقسيمات متعددي از آن به عمل آمده است. يكي از مهمترين تقسيم آن عبارت است از: حدود، تعزيرات، قصاص، ديات و كفارات.[58] «حدود جمع حد و در لغت به معني منع است و در اصطلاح فقه اسلام به معني كيفر و عقوبتي است كه از جانب شرع تعيين شده و بدون زيادت و كم جاري مي‌شود و حكام شرع حق دخل و تصرف در آن ندارند، مثل حد زناي غيرمحصنه كه در قرآن كريم يك صد تازيانه تعيين شده است... به چنين عقوبتي حد مي‌گويند، چون مانع از معصيت وجرم است.»[59] فقها معمولاً موارد حدود را به اين ترتيب ذكر مي‌كنند: زنا و توابع آن (لواط، سحق و قيادة)، قذف، شرب مسكر، سرقت، محاربه و ارتداد.
تعزيرات جمع تعزير و در لغت به معني نصرت و ياري است. تعزير در اصطلاح به معني عقوبتي است كه تعيين آن به دست قضات و حكام شرع است و از آن جهت به آن تعزير گويند كه باعث نصرت جامعه در دفع آلودگي‌ها و كجروي‌‌ها و وسيله تأديب و كنترل مجرم است، در نتيجه به تعزير، تأديب هم گفته مي‌شود.[60]
علاوه بر دو نوع كيفر فوق، نوع ديگري از مجازات است كه به عنوان حق فردي شخصي است كه مورد ستم قرار گرفته و در نتيجه قابل استيفا يا بخشش است كه عبارتند از قصاص و ديات.
قصاص در موارد قتل و جرح عمدي قابل اجرا است و اما ديه جريمة نقدي يا غرامت مالي است كه قانون‌گذار اسلام عوض جنايت غير عمدي (خطايي يا شبه عمد) بر نفس و اعضاي بدن واجب گردانيده است، اعم از اينكه كميت آن از جانب شارع تعيين شده باشد يا معين نشده باشد.[61] البته در قتل عمدي، قصاص با فرض تراضي قاتل و اولياي مقتول، قابل تبديل به ديه است.
و اما كفارات جريمه‌هاي مالي يا بدني است كه بر مرتكب گناه و جرم واجب مي‌شود، مثل روزه ‌گرفتن دو ماه، اطعام شصت مسكين، آزاد كردن يك برده، روزه سه روز كه در موارد مختلفي از قتل عمد، قتل خطايي، ناديده گرفتن نذر، عهد، قسم و ديگر موارد، به صورت جمع يا تفريق بر معصيت كار ثابت است. كيفيت كفارات در فقه اسلامي بيان شده است.[62]
در جرائم مالي هم علاوه بر ثبوت حد يا تعزير، ضمانت اصل مال و منافع آن بر عهده مجرم است. لذا در فرض تلف بايد عوض آن و با فرض ايراد و نقص، ارش نقيصه را پرداخت كند. اين مجموعه از مقررات جزائي اسلام اولاً مبتني بر عدالت اجتماعي بوده، چه اينكه باعث تقويت و استمرار آن مي‌شود؛ ثانياً انحرافات اجتماعي را به صورتي عميق و ريشه‌اي درمان مي‌كند، زيرا تناسب جرم و جزا، عدم تبعيض در مجازات، قاطعيت و عدم مسامحه در اجرا به ضميمه ساير اركان مربوط به پيشگيري و درمان، بهترين راه‌حلّ بنيادي را در ريشه كن كردن انحرافات به دست مي‌دهد.

همه افراد، گروه‌ها و سازمان‌هايي كه نقش مقابله با انحرافات اجتماعي را به عهده دارند، از قبيل دادگاه‌ها، نيروي انتظامي و ...، لازم است از جايگاه و نقش‌هاي اجتماعي خود كاملاً آگاه باشند و از آنچه باعث مخدوش شدن اين نقش‌ها مي‌شود، به شدت بپرهيزند.
شناخت وظائف و ايفاي درست نقش‌ها، اولين مسئوليت يا ويژگي عوامل رسمي كنترل اجتماعي است. قرآن كريم بر حقانيت و عدالت در حكم كردن بسيار تأكيد مي‌كند. يعني اولاً اصل و اساس حكم بر چيزي جز حق نباشد: «فاحكم بين الناس بالحق و لا تتّبع الهوي»،[63] «(اي داوود) بين مردم به حق حكم كن و از هواي نفس پيروي مكن.» در آيات ديگر كاملاً مشخص است كه مقصود از حق، چيزي غير از احكام الهي و روحي نيست: «فاحكم بينهم بما انزل الله»،[64] «پس حكم كن ميان آنها به آنچه كه خدا نازل كرد»؛ ثانياً براساس موازين الهي، حق هركسي به او داده مي‌شود و هيچ نوع جابجايي در حقوق كه لازمه‌اش ستم به ديگران است، صورت نمي‌گيرد: «واذا حكمتم بين الناس ان تحكموا بالعدل»،[65] «و وقتي بين مردم حكم مي‌كنيد، به عدالت قضاوت كنيد.»
بنابراين مهمترين رسالت عوامل كنترل رسمي در مقابله با كجروي، در يك جمله قرآني خلاصه مي‌شود و آن عبارت است از اين كه در جريان حكم و قضا، محور حق و عدالت باشد. به گونه‌اي كه نه در فهم حكم مربوط به جرم، از مدار حق خارج شوند و حكمي نامناسب صادر كنند و نه در اجرا و اعمال احكام، تبعيضي مرتكب شوند.
ايجاد و استمرار چنين رسالتي در ميان قضات و عوامل انتظامي نيازمند انگيزه‌هاي شايسته، لازم و كافي است. انگيزه‌ها اعم از مادي و معنوي، به ويژه در مبارزه با كجروي‌ها نقش چشمگيري دارد. عاملان كنترل بايد از دو جهت مادي ومعنوي از پايگاه اجتماعي و نقش‌هاي خويش راضي باشند، در غير اين‌صورت يا در اثر بي‌اقبالي به كار و شغل خود در انجام وظائف كوتاهي مي‌كنند يا آن را وسيله درآمد غيرمجاز قرار مي‌دهند. كارآمدي يك سيستم كنترل رسمي در مقابله با كجروي‌ها در اين است كه اصل حقانيت و عدالت را در تمام اجزاي سيستم خود، به شيوه‌هاي صحيح، پويا و در عين حال شرعي نهادينه كند.
همچنين هر نوع اقدام سودجويانه‌اي كارآمدي اين سيستم را مخدوش مي‌كند. برخورد تبعيض‌آميز با عوامل جرم و معامله رشوه آميز در درون سازمان نظارت، برخي از صاحبان قدرت، ثروت و منزلت را در ارتكاب كجروي تشويق مي‌كند و مظلومان و تهيدستان را مأيوس مي‌سازد. وقتي اين احساس در جامعه باشد كه مي‌توان با پول قانون را دور زد، براي مجرم نوار امنيتي و براي آسيب‌ديدگان اجتماعي، بدبيني به قانون و مجريان و در نتيجه سلب امنيت ايجاد خواهد شد. بنابراين براي جلوگيري از اقدامات سودجويانه عاملان نظارت رسمي؛ بايد عواقب و پيامدهاي سختي به تناسب نوع سودجويي و به ميزان ناامني كه در جامعه ايجاد مي‌كنند، در نظر گرفت.
از ديگر خصوصياتي كه ميزان كارآمدي نظارت رسمي را در مقابله با انحرافات نشان مي‌دهد، شدت اهتمام و سرعت عمل در مبارزه با عوامل اصل كجروي در جامعه است. چه بسا منشأ بسياري از انحرافات اجتماعي در دست افراد يا گروه‌هاي خاصي باشد كه هدايتگر رفتارهاي انحرافي افراد در جامعه‌اند. توليد و توزيع ابزار كجروي و جلب كساني كه زمينه بروز انحراف را دارند، همگي به تعبير قرآن كريم از «اكابر مجرمين»، «مترفين» يا «ملأ»[66] سرچشمه مي‌گيرد. لذا انبيا براي نجات جامعه، در ابتدا در مقابل مرتفين مي‌ايستادند: «و ما ارسلنا في قرية من نذير الّا قال مترفوها انّا بما ارسلتم به كافرون»،[67] «و در هيچ دياري ما (پيامبر) ترساننده‌اي نفرستاديم، جز اينكه دارندگان خوش‌گذران گفتند ما به رسالت تو هيچ ايمان نمي‌آوريم.»
و درجاي ديگر مي‌فرمايد: ما موسي را به همراهي آيات خود به سوي فرعون و ملأ او فرستاديم.[68]اولين كساني كه در برابر عدالت، حكمت و امنيت ايستادند و علم مخالفت و ستيز در برابر انبيا بلند كردند، صاحبان ثروت و قدرتي بودند كه جز فزون طلبي‌هاي خويش به چيزي فكر نمي‌كردند. وجود اين افراد و گروه‌ها در جامعه، مانع تحقق ارزش‌ها و باعث ناهنجاري‌ها است. هرگاه برخورد با منابع اصلي و كانون قدرتمند فساد، با قاطعيت و همراه با استمرار و دوام انجام گيرد، ترس اقدام مجرمانه، دامن همه مجرمين تحت نفوذ آن مراكز فساد را گرفته و هزينه‌هاي انساني و مادي صرف آنها نخواهد شد.
گاه ممكن است نخبگان و خواصي كه در درون نظام اسلامي از جايگاه و منزلت بالايي برخوردارند، مرتكب جرم شوند. برخورد دستگاهي قضايي حتي با يك مورد از آن، مؤثرتر از برخورد با ده‌ها مورد از افراد معمولي كجرو است؛ زيرا قدرت، صلابت و انعطاف ناپذيري آن را در برخورد با مجرمان در نگاه افكار عمومي ترسيم مي‌كند. به خاطر اهميت اين مسأله است كه مطابق روايتي كه از رسول خدا (ص) نقل شد، هلاكت جوامع براي آن بود كه صاحبان نام و نان در مقابل جرم سرقت، مجازات نمي‌شدند، ولي فرد ضعيفي كه دزدي مي‌كرد، شلاق مي‌خورد.

طبق منطق قرآن، مواهب و نعمتهاى زمين، متعلق به همه بشريت است و اختصاص به نسلى ندارد، بلكه همه نسلهاى موجود و آينده در آن سهيم و شريك‏اند و هيچ‏كس نبايد ديگران را از اين حقوق الهى خود، محروم گرداند ولى متأسفانه در نظام بى‏نظام دنياى كنونى، عدالت و قانون حاكم نيست و شاهد مزاحمتها و ممنوعيت‏ها و تبعيض‏هاى فراوان از ناحيه قدرتمندان جهان هستيم.

جهان خلقت - ومخصوصاً عالم كون و فساد - همچون سفره گسترده‏اى است كه همه انسانها، بلكه حيوانات بايد از آن بهره گيرند و استفاده انسان از گوشت و پوست و پشم و موى و شير برخى از حيوانات، تحت شرايط و ضوابطى، مجاز است. چنانكه حيوانات نيز - بعضاً - حيوانات ديگر را شكار مى‏كنند و گوشت آنها را مى‏خورند.
انسان حق دارد و مجاز است كه از زمين و فضا و دريا و هرچه در آنهاست، استفاده كند. قرآن كريم مى‏فرمايد:
«هو الّذى خَلَقَ لَكُمْ ما فى‏الارْضِ جَميعَاً...»(1).
«اوست كه همه آنچه را كه در زمين است، براى شما آفريده است».
و نيز مى‏فرمايد:
«يا مَعْشَرَ الْجِنِّ و الاِنْسِ اِنِ اسْتَطَعْتُمْ اَنْ تَنْفُذُوا مِنْ اَقْطارِالسَّمواتِ و الارْضِ فانْفُذوا لا تَنْفُذونَ الّا بِسُلطانٍ»(2).
«اى گروه جن و انس، اگر مى‏توانيد از اقطار آسمانها و زمين بگذريد، جز با سلطه و قدرت، نمى‏توانيد بگذريد».
در حقيقت، هيچ‏يك از جن و انسان نمى‏توانند از مرزهاى آسمان و زمين بگذرند، مگراينكه قدرت داشته باشند و البته خداوند چنين قدرتى به آنان نداده است. چنانكه اميرالمؤمنين‏عليه السلام در دعاى كميل مى‏فرمايد:
«وَ لا يُمْكِنُ الْفِرارُ مِنْ حُكومَتِكْ».
«فرار از حكومت تو ممكن نيست».
اگرچه برخى، آيه فوق را به معناى مسافرتهاى فضايى گرفته‏اند، ولى با توجه به آيات قبل و بعد و برخى از روايات، آيه، مربوط به قيامت است. زيرا در آن روز، هيچ‏كس نمى‏تواند با خروج از مرزهاى آسمان و زمين، خود را از قلمرو حكومت خداوند، خارج سازد، چراكه چنين سلطه و قدرتى براى كسى نيست.
اگر هيچ‏كس قدرت خروج از مرزهاى آسمان و زمين را - اگر مرزى باشد - ندارد، ولى آيا قدرت جولان در قلمرو آسمان و زمين هم نيست. البته جنيان و شياطين قدرت چنين مانورى را ندارند. آنها به خاطر استراق سمع، شيطنت مى‏كردند و از اين كار منع شدند.
«لا يَسَّمَّعُونَ إلَى المَلأِ الأَعْلى‏ وَ يُقْذَفُونَ مِنْ كُلِّ جانِبٍ»(3).
«[خداوند آسمان را از تسلط هر شيطان سركش محافظت فرموده‏] تا اسرار عالم بالا را استماع نكنند و از هر سوى، به قهر رانده مى‏شوند».
ولى انسانها با داشتن اقتدار علمى و صنعتى، از هيچ‏گونه مانورى در قلمرو آسمانها و زمين منع نشده‏اند. قرائن و شواهد، گواه اين مدّعاست. اكنون عصر ما را عصر فضا مى‏نامند. بشر امروز، توانسته است تا اعماق آسمانها و تا ژرفاى درياها و اقيانوسها نفوذ كند و هنوز هم در خم يك كوچه است. به آيه زير بينديشيم:
«وَ الخَيْلَ والبِغالَ وَ الحَمِيرَ لِتَرْكَبُوها وَ زِينَةً وَ يَخْلُقُ ما لا تَعْلَمُونَ(4)».
«خداوند اسب و استر و الاغ را براى سوارى و زينت شما آفريد و چيزهايى را كه شما نمى‏دانيد، خلق مى‏كند».
روزى كه آيه فوق نازل شد، جز اسب و استر و الاغ و شتر، چيزى براى حمل و نقل و سوارى در جاده‏ها و آباديها در اختيار بشر نبود. كشتى هم وسيله‏اى براى مسافرت و حمل و نقل دريايى بود. آنهم بسيار ساده و ابتدايى كه جز با بادبان و زور بازوى ملوان و پارو زدن كشتيبان حركت نمى‏كرد. امروز وسائلى براى مسافرت زمينى و دريائى و هوائى و فضائى ساخته شده كه در مخيّله بشر آن روز خطور نمى‏كرد. حتماً در آينده‏هاى دور و نزديك، چيزهايى ساخته مى‏شود كه در مخيّله بشر امروز خطور نمى‏كند. اين آيه شريفه، گوياى چنين حقيقتى است.
با اينكه آيه 29 سوره بقره -كه به آن اشاره شد- مواهب و نعمتهاى زمين را متعلق به همه بشريت اعلام كرده است و اختصاص به نسلهاى موجود ندارد، بلكه همه نسلهاى موجود و آينده در آن، سهيم و شريك‏اند و هيچ‏كس نبايد ديگران را از اين حقوق الهى خود محروم گرداند، ولى متأسفانه، در اين دنياى ظلم و ستم و استكبار، شاهد مزاحمتها و ممنوعيتهاى بسيار مى‏باشيم.

در نظام بى‏نظام دنياى كنونى، عدالت و قانون، حاكم نيست. هركس قلدرتر و زورگوتر است، گلويش براى بلعيدن قوت لا يموت مردم، گشادتر است. قلدرها و زورگوها با نصيحت و موعظه رام نمى‏شوند. البته اگر رام بشوند، به آنها كارى نيست ولى چون رام نمى‏شوند، چاره‏اى جز مبارزه و جهاد و به كف گرفتن سلاح گرم و سرد نيست. فتنه‏گر را بايد سركوب و فتنه را بايد ريشه‏كن كرد. بارِ اين وظيفه و مسؤوليت بر دوش همه انسانهاى مؤمن و دادجو و آزاده و پشتيبانِ مستضعفان و دشمن مستكبران، سنگينى مى‏كند و چاره‏اى جز به مقصد رسانيدن آن نيست. خداوند متعال فرمود:
«وَ قاتِلُوهُمْ حَتّى‏ لا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَ يَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ...»(5).
«با كفرپيشه‏گان جهاد كنيد، تا فتنه‏اى نباشد و دين، از آنِ خدا باشد».
مردم مؤمن، اهل فتنه نيستند. هرچه فتنه بوده، زير سر آنهايى بوده كه دانسته يا ندانسته به بيراهه رفته‏اند. اگر دين، خالص و يك دست و با يك قرائت صحيح و دقيق مطرح باشد، كسى را ياراى مزاحمت ديگران و ممنوع كردن آنها از حقوق خويش نيست.
اگر دين خدا حاكم باشد، نه تنها مسلمان كه غير مسلمان هم مى‏تواند در سايه عدل و قانونگرايى آن از تبعيض و مزاحمت، مصون و محفوظ باشد.
در يكى از خطبه‏هاى هميشه ماندگار اميرالمؤمنين على‏عليه السلام درباره جهاد گفته شده است كه درى از درهاى بهشت و لباس تقوا و زره محكم و سپر مستحكم خداست و اگر كسى از آن اعراض كند، گرفتار ذلت و خوارى و فرومايگى مى‏شود.
آنگاه در ادامه خطبه، امام؛ حاضران را مخاطب ساخته مى‏فرمايد:
«من شب و روز شما را به مبارزه با معاويه و پيروانش فرا خواندم و از شما خواستم كه پيش از آنكه آنها با شما بجنگند، با آنها به نبرد برخيزيد. ولى شما سستى كرديد و دست از يارى برداشتيد، تا دشمن به‏طور مداوم، شما را مورد حمله قرار داد و سرزمين شما را تملك كرد. اكنون يكى از فرماندهان معاويه از قبيله بنى‏غامد با سپاه خويش، به شهر مرزى انبار حمله كرده است و نماينده من «حَسّان بن حسّان» بكرى را كشته و سربازان و مرزبانان شما را از آن سرزمين بيرون رانده است. به من خبر رسيده كه يكى از افراد سپاه وى به خانه زن مسلمان و زن غير مسلمانى -كه در پناه اسلام، جان و مالش محفوظ است- داخل شده و خلخال و دستبند و گردن‏بند و گوشواره او را كَنده و به غارت برده، درحالى كه آن زن غير مسلمان، هيچ وسيله‏اى براى دفاع، جز گريه و التماس نداشته است. آنها با غنيمت فراوان برگشته‏اند، بدون اينكه حتى يك نفر از آنها زخمى شود، يا قطره خونى از ايشان، بر زمين ريزد».
آنگاه با تأثّرى عميق و با دلى آكنده از درد و غم فرمود:
«لَوْ أنّ امْرءً مسلماً ماتَ مِن بعدِ هذا أسَفاً ما كانَ به ملوماً بل كانَ به عندى‏ جديراً»(6).
«اگر به خاطر اين حادثه، مسلمانى از روى تأسّف بميرد، مورد ملامت نيست، بلكه به نظر من سزاوار است».
مبارزه با تبعيض و مزاحمت، در سرلوحه برنامه‏هاى دين خالص خداست. اساس ديندارى، پشتيبانى مظلوم و مبارزه با ظالمان و ستمگران است. حتى اگر مظلوم، غير مسلمان هم باشد، بايد به دادش رسيد. غيرت ديندارى و مسلمانى اجازه نمى‏دهد كه مسلمان در راه نجات غير مسلمان مظلوم از چنگال ظالم نكوشد.
امير مؤمنان على‏عليه السلام در بستر شهادت، در ضمن وصيّت به حسنين‏عليهما السلام فرمود:
«قُولا بِالحقَّ و أعْمَلا لِلأجر و كُونا للظّالم خصماً و للمظلوم عَوناً»(7).
«سخن به حق بگوييد و براى اجر و پاداش عمل كنيد و دشمن ظالم و يار مظلوم باشيد».
دين اگر خالص و «للّه» باشد، همين است. ديندارى تنها به نماز و روزه نيست. جهاد با جان و مال و زبان در سرلوحه برنامه‏هاى دين خالص خدايى است.

دنياى امروز، دنياى استكبار است. دنياى استكبار به صغير و ضعيف و مستضعفان جهان رحم نمى‏كند. سهم مسلمانان از جنايات و خونخوارى و بى‏رحمى استكبار بيشتر از ديگران است. اگر اينها با اتحاد و انسجام دست به دست يكديگر دهند، دنياى استكبار را قبضه مى‏كنند. بى‏جهت نيست كه بيشترين فشار، بر دوش مسلمانان است. ماجراى افغانستان و فلسطين و عراق، قلب هر مسلمان غيورى را به درد مى‏آورد. اگر اين وضع ادامه پيدا كند، كم‏كم بايد ساير دولتهاى دست‏نشانده هم جا خالى كنند و همچون طالبان و صدام، كشورشان را تحويل نيروهاى آمريكايى و انگليسى بدهند.
چرا پرچم مبارزه با تبعيض و مزاحمت، بر زمين افتاده است؟ كجايند سلحشور مردانى كه اين پرچم را به اهتزاز درآورند و داد مظلومان عالم را از ظالمان خيره‏سر بگيرند؟ مسلمانان، چرا بيدار نمى‏شوند؟ چرا جهاد حزب‏اللّه لبنان و مسلمانان غيرتمند فلسطينى گسترش نمى‏يابد؟ كجايند وارثان صلاح‏الدين ايّوبى كه مسجدالأقصى‏ را از صهيونيسم باز ستانند؟ كجايند سربازان فاتح اندلس(8) كه استكبار را به زانو درآورند؟ كجايند شيرمردانى كه همچون فاتح بزرگ اندلس به ملتهاى مسلمان بگويند:
«البحر وراءُكُمْ و العدوُّ أمامَكم» «دريا پشت‏سر شما و دشمن جلوى روى شماست». اگر عقب‏نشينى كنيد، غرق مى‏شويد و اگر به قلب سپاه دشمن فرو رويد و مردانه يورش بريد، پيروز مى‏شويد.
اى مسلمانان، شما وارث همه تاج و تختهاى جهان مى‏باشيد. خداوند اراده كرده است كه مستضعفان را پيشوا و رهبر مردم جهان قرار دهد:
«و نُريد أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الوارِثِينَ»(9).
«ما اراده كرده‏ايم بر كسانى كه در روى زمين به زنجير استضعاف كشيده (و تبعيض و مزاحمت، گريبانگيرشان شده است) منّت گذاريم و آنها را پيشواى مردم كنيم و مال و مكنت و تخت و تاج همه مستكبران عالم را ارث مسلّم آنها گردانيم».
چرا نمى‏خواهيم از اين وعده مسلّم الهى برخوردار شويم؟ چرا زمينه‏ساز نصرت و پيروزى اين امت نباشيم؟ چرا در زير سايه عدل اين امت، امتها و ملتهاى ديگر را آسوده و راحت نكنيم و به آن‏ها امن و امان نبخشيم؟ چرا از خاصيّت مسلّم دعا و نماز و اخلاص پيرزنها و پيرمردهاى دل‏سوخته و كودكان ضعيف و يتيم و محروم و گرسنه و خانواده‏هاى پريشان و فقير و افسرده، غافليم؟ مگر نه پيامبر ما فرمود:
«إِنّما ينصُر اللّه هذهِ الأُمّة بِضَعيفِها بِدَعْوَتِهِمْ و صلاتِهِمْ و إخْلاصِهِمْ»(10).
«جز اين نيست كه خداوند اين امت را به دعا و نماز و اخلاص ضعيفانش نصرت مى‏كند».
مگر نه پيامبر گرامى اسلام‏صلى الله عليه وآله فرمود:
«ابغُونى‏ فِي الضُّعفاء فإنّما تُرْزَقُون وَ تُنصَرُونَ بضُعفائكم»(11).
«مرا در ميان ضعيفان بجوييد. شما فقط به خاطر ضعيفانتان روزى داده مى‏شويد و مورد نصرت و يارى قرار مى‏گيريد».
هرگز نبايد دل به اغنيا بست. حكومت هم بايد برخاسته از ميان محرومان و مستضعفان باشد. چنين حكومتى درد ضعيفان را لمس مى‏كند و در راه دفع مزاحمت و تبعيض مى‏كوشد. حكومتى كه در پى تأمين خشنودى محرومان و مستضعفان نباشد، سرانجام محكوم به شكست است.
اميرالمؤمنين على‏عليه السلام به مالك اشتر به عنوان زمامدار مصر سفارش مى‏كند كه بايد محبوبترين كارها در نزد او، كارى باشد كه به حق نزديكتر و عدالتش عمومى‏تر و در راه فراهم كردن خشنودى ملت، جامع‏تر باشد.
فإنَّ سُخْطَ العامّةِ يُجْحِفُ برِضَى الخاصّةِ و إنّ سُخطَ الخاصّةِ يُغتَفرُ مع رِضىَ العامّة»(12).
«زيرا خشم توده مردم، به خشنودى خواص آسيب مى‏زند و خشم خواص با خشنودى توده مردم، بخشوده است (و قابل اعتنا نيست)».
فرق توده مردم و خواص -از نظر اميرالمؤمنين -عليه السلام اين است كه توده مردم، توقعشان كمتر و كمكشان بيشتر و به انصاف و عدل، نزديكتر و در برابر خدمات، سپاسگزارتر و در پذيرش عذرها آماده‏تر و در گرفتاريها صبورترند؛ ولى خواص، پرتوقّع‏تر و بى‏فايده‏تر و از انصاف و عدل دورتر و در برابر خدمات، ناسپاستر و در پذيرش عذرها سختتر و در گرفتاريها ناشكيباترند(13).
بنابراين، بايد تكيه‏گاه دين و برنامه‏هاى دينى و دولت اسلامى همان محرومينى باشد كه زيربار فاصله طبقاتى و تبعيض و محروميت و فقر بى‏حد در برابر غناى طغيانگران مستغنى،(14) كمرشان خميده؛ ولى هرگز لب به شكايت و اعتراض نمى‏گشايند. در راه خدمت اينان و نجاتشان بايد تلاش كرد و اگر روزى و روزگارى لازم شد، بايد جنگيد.
«و ما لكُم لا تُقاتِلُونَ فى سبِيل اللَّهِ و المستَضعَفِين مِن الرِّجالِ و النِّساء و الوِلْدانِ...»(15).
«چرا در راه خدا و در راه نجات مردان و زنان و فرزندان مستضعف، نمى‏جنگيد؟».
اينان مستضعفان مكه بودند كه از ظلم مستكبران مشرك به تنگ آمده بودند و همواره به درگاه خدا استغاثه مى‏كردند و مى‏گفتند:
«...رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْ هذِهِ القَريَةِ الظَّالِمِ أَهْلُها وَ اجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيّاً وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيراً»(16).
«پروردگارا، ما را از اين شهرى كه مردم آن ستمكارند، خارج گردان و از جانب خود براى ما سرپرست و ياورى قرار ده».
البته همه مستضعفان در خور اين همه فداكارى و كشت و كشتار در راه نجاتشان نيستند. آن مستضعفى كه اهل تسليم و ذلّت و خوارى است و خود به چاكرى و نوكرى استكبار، افتخار مى‏كند و حاضر نيست در راه نجات خود قدمى بردارد و حتى به درگاه پروردگارش نيايش و استغاثه و طلب نجات نمى‏كند، ارزش اينكه انسانهاى آزاده به خاطر نجاتشان قدمى بردارند، ندارند. اينها خود حامى استكبارند.
امام صادق‏عليه السلام فرمود:
«لَولا أَنَّ بَنى‏ اُميَّةَ وَجَدوا مَنْ يكتُب لهُم و يجبى‏ لهُم الفِى‏ء و يقاتل عنهُم و يشهَدُ جماعَتَهُمْ لَما سَلبُونا حَقَّنا»(17).
«اگر بنى‏اميه كسانى نمى‏يافتند كه مكاتبات آنها را برعهده گيرند و ماليات را براى آنها جمع‏آورى كنند و از جانب آنها نبرد كنند و در جماعت ايشان حضور يابند، حق ما را سلب نمى‏كردند».
اين گروه مستضعفان به همان سرنوشتى محكومند كه پيشوايان مستكبرشان محكومند.
«...فَاُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ ساءَتْ مَصِيراً»(18).
«مأواى آنها جهنّم و بازگشت آنها به جاى بدى است».
اينان كجا و آن مستضعفانى كه آرزوى نجات دارند و راه چاره‏اى جز دعا و نيايش ندارند، كجا؟.
«إِلاَّ المُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ و النِّساء والوِلْدانِ لا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَ لا يَهْتَدُونَ سَبِيلاً»(19).
«مگر مردان و زنان و كودكان مستضعفى كه راه چاره‏اى ندارند و راه به جايى نمى‏برند».
***
آرى در ارتباط با بهره‏بردارى معقول و مشروع از جهان آفرينش بايد از هرگونه تبعيض و مزاحمت پرهيز كرد و با آنهايى كه با تبعيض و مزاحمت، راه استكبار مى‏پيمايند، جنگيد.

فتنه در معاني چندي به كار رفته است كه از جمله آن ها بلايا، شكنجه و آشوب و اخلال در نظر اجتماعي است. قرآن به مسئله فتنه از جهات مختلفي پرداخته است؛ زيرا ارتباط تنگاتنگي با مسئله امنيت و آرامش فردي و اجتماعي شخص و جامعه دارد و مي تواند تأثيرات شگرفي در امر فلسفه آفرينش به جا گذارد؛ چون هدف آفرينش، تعالي انسان به تقرب به خداوند است كه فتنه مي تواند مانع اين حركت كمالي شود.
نويسنده در اين مطلب با بررسي آيات قرآني بر آن است تا تحليل قرآن را از مسئله فتنه، عوامل و مصاديق آن ارائه دهد. با هم اين مطلب را از نظر مي گذرانيم.

فتنه در اصل به معناي قراردادن طلا و زر در آتش براي به دست آوردن خالصي آن است. از اين رو مي توان گفت با فتنه سره از ناسره، حق از باطل، خوب از بد و زشت از زيبا شناخته جدا مي شود.
اين واژه در فرهنگ قرآني در معاني چندي به كار رفته است كه از آن جمله مي توان به معناي امتحان، آزمون، عذاب و شكنجه، سوختن با آتش، بليه، سختي، اضلال (مفردات الفاظ قرآن كريم، راغب اصفهاني، ص623 ذيل واژه فتن و نيز تفسير كبير، فخر رازي، ج4، ص406)، شرك، بازداشتن از دين (مجمع البيان، علامه طبرسي، ج1 و 2، صص511 و 513)، آشوب و اخلال در امور دين (تفسير التحرير و التنوير، طاهر بن عاشور، ج4، جزء6، ص276) اشاره كرد.
اين در حالي است كه برخي از محققان دانش زبان شناسي بر اين باورند كه اصل در ماده فتن، چيزي است كه موجب اختلاف و هرج و مرج همراه با اضطراب مي شود و اموال، اولاد و كفر در قرآن از مصاديق آن است. (التحقيق، مصطفوي، ج9، صص23 تا 25 ذيل واژه فتن)
براين اساس مي توان گفت كه فتنه در فرهنگ قرآني به هر چيزي كه موجب آشوب و اخلال در نظم شخصي و عمومي شود و موجبات اضطراب و تشويش را فراهم آورد و امنيت و آرامش را سلب كند، گفته مي شود. از اين رو شكنجه و عذاب، يا بلاياي طبيعي، آشوب هاي اجتماعي، جنگ و شورش و مانند آن به عنوان فتنه در قرآن معرفي شده است؛ زيرا هر يك از اين علل و عوامل موجب مي شود تا امنيت و آرامش از شخص و جامعه سلب شود. اين كه كفر و شركت فتنه معرفي مي شود از آن روست كه آرامش و امنيت را از شخص سلب مي كند و او در آخرت نيز گرفتار فقدان آرامش و آسايش شده و ترس و خوف دايمي را به جان مي خرد. فرزندان يا اموال نيز چنين وضعيتي را براي شخص به ارمغان مي آورند و آرامش را از او سلب مي كنند. اميرمؤمنان علي(ع) مي فرمايد كه علم، حافظ و نگه دارنده انسان است، در حالي كه انسان مي بايست نگه دارنده مال باشد و همه گونه خود را در رنج و زحمت افكند تا از آن محافظت نمايد و آرامش را از خود سلب كند. از اين جا دانسته مي شود كه فتنه در فرهنگ قرآني، با همه گستردگي معنايي اش ناظر به اموري است كه آرامش و امنيت را از انسان سلب كرده و اخلال در نظم عمومي و نظام احسن ايجاد مي كند و زندگي را از حالت عادي و طبيعي اش بيرون مي برد. از اين رو آشوب ها و اغتشاشات اجتماعي را مي توان يكي از مهم ترين مصاديق فتنه دانست؛ زيرا آشوب و اغتشاش، نظم اجتماعي را از ميان مي برد و آرامش و امنيت را از جامعه سلب مي كند و بحران هاي متعدد را درپي مي آورد.

براي اين كه تصوير روشن و درستي از فتنه در فرهنگ قرآني داشته باشيم به سراغ آياتي مي رويم كه به مصاديق فتنه انگيزان توجه مي دهد؛ زيرا از اين طريق مي توان دريافت كه غير از عوامل طبيعي كه نظم را مختل مي سازد و آرامش را از آدمي سلب مي كند، چه علل و عوامل ديگري مي تواند موجبات سلب آرامش و امنيت شود و نظم را به هم ريزد؟ البته همواره بر اين نكته تأكيد مي شود كه عوامل طبيعي نيز ارتباط تنگاتنگي با رفتارها و كنش هاي انساني دارد؛ زيرا فعاليت آدمي است كه موجبات اخلال در نظم طبيعت را فراهم مي آورد و امنيت و آرامش را از او سلب مي كند؛ از اين رو خداوند از فساد و تباهي در نظم طبيعت و محيط زيست خشكي و دريايي زمين به سبب كنش هاي انساني خبر مي دهد و آدمي را مسبب اصلي بسياري از حوادث و رخدادهاي به ظاهر طبيعي زمين برمي شمارد.
1- ستمگران: خداوند در آيه 25 سوره انفال از ستمگران به عنوان فتنه انگيزان اصلي جامعه ياد مي كند. اينان كساني هستند كه به حقوق خود بسنده نمي كنند و با تجاوز به حقوق ديگران مي كوشند تا نظم طبيعي جهان و جامعه را كه بر پايه عدالت استوار است به هم ريزند. در حقيقت ظلم و ستمي كه از سوي ستمگران اعمال مي شود، خود مصادقي از فتنه است؛ زيرا هم نظم طبيعي كه بر محور عدالت است را از ميان مي برند و هم آرامش و امنيت را از ديگري و يا جامعه سلب مي كنند.
با نگاهي به تاريخ و گزارش هاي تاريخي قرآن مي توان به آساني دريافت كه چگونه ستم ستمگران، فتنه اصلي در جوامع بشري بوده است و آنان را از پيشرفت و تكامل و تعالي د رحوزه هاي فرهنگي و تمدني بازداشته است و اجازه نداده تا همه انسان ها به كمال و تعالي دست يابند. جوامع به سبب ستم ستمگران هرگز روي عدالت به خود نديده و از امنيت و آرامش سودي نبرده است.
2- منحرفان و هنجارشكنان: دسته دومي كه خداوند از آنان به عنوان فتنه انگيزان سخن به ميان مي آورد، كساني هستند كه ما آنان را به نام منحرفان و هنجارشكنان مي شناسيم. اين عده با ايجاد فتنه و فساد در جامعه، امنيت و آرامش را از آن سلب كرده و در نظم عمومي و اجتماعي جامعه اختلال ايجاد مي كنند. انحرافات ايشان كه باهنجارشكني و بهره گيري از قوانين متشابه صورت مي گيرد، به آنان اين امكان را مي بخشد تا عرف و عادت پسنديده را زير پاگذاشته و با هنجارشكني امنيت اخلاقي و هنجاري جامعه را با بحران مواجه سازند.
خداوند در آيه 7 سوره آل عمران اين افراد را كساني معرفي مي كند كه همواره دنبال متشابهات هستند و از آن پيروي مي كنند. اين در حالي است كه حقايق و اصول محكم و متقن در اختيار آنان است، ولي آنان با چشم پوشي نسبت به اين اصول، در پي متشابهات و اموري مي روند كه شك و ترديد در صحت و سقم آن وجود دارد؛ چرا كه در اين آب گل آلود بهتر مي توانند ماهي مراد بگيرند و در صورت حركت در مسير قوانين شفاف و روشن دست هاي ايشان رو مي شود. به عنوان نمونه در جامعه امروز عده اي با آن كه اصول شفاف قانون اساسي وجود دارد در پي قوانين متشابه و غيرشفاف مي روند و با هياهو و غوغاسالاري مي كوشند تا زمينه براي آشوب و هرج و مرج قانوني را فراهم آورند و جامعه را در سطح بحران قرار دهند تا بتوانند از اين وضعيت بحراني براي منافع خويش بهره گيرند. اين دسته هرگز به اصول شفاف و روشن توجهي نمي كنند و چون بيمار دل هستند و در دل هايشان زنگار كينه و كدورت است و از سلامت شخصيت و روحي و رواني برخوردار نمي باشند، تنها دنبال مصاديق غيرروشن قانوني مي روند، اين گونه است كه هنجارشكني به عمل طبيعي آنان تبديل مي شود و از جاده قانون و سلامت بيرون مي روند و منحرف مي شوند.
خداوند در اين آيه تبيين مي كند كه بددلي و بيماردلي ايشان موجب مي شود تا همواره در جايي قرار گيرند كه فتنه و اخلال در نظم و فقدان آرامش است و براي رسيدن به اين هدف از تاويل نادرست قوانين نيز خودداري نمي كنند. آنان برداشت هاي نادرست خود از قوانين را به عنوان تاويل و تفسير درست مطرح مي سازند و به موارد مشكوك شبهات و متشابهات، توجه ويژه اي دارند؛ زيرا در اين فضا مي توانند زيست كنند. اينان ميكروب ها و ويروس هاي اجتماعي هستند كه در فضاي متشابهات و تاويلات نادرست رشد مي كنند و تكثير مي شوند.
3- كافران: بي گمان كافران به سبب عدم پذيرش فلسفه و هدف آفرينش و انكار نظم كلي هستي، يكي از مهم ترين دشمنان نظم واقعي در هستي و جامعه مي باشند. اينان همواره در جست وجوي آن هستند كه نظم اجتماعي را به هم ريزند و در مسير بهره برداري خود از آن سود برند. البته اين گونه نيست كه همه كافران، ظالم به ديگري و يا جامعه باشند ولي بي گمان ايشان ظالم به خود و جان خويش هستند و در حق خود كوتاهي و ظلم روا مي دارند. از اين رو نمي توانند در مسير درست تعالي و كمال حركت كنند و با هر چيزي كه بر خلاف اعتقادات و باورهاي آنان است به مخالفت برمي خيزند و اجازه نمي دهند تا حقيقت بر ايشان روشن شود.
خداوند در آيه 91 سوره بقره فتنه اي را كه از سوي كافران ايجاد و دامن زده مي شود به عنوان بدتر از كشتار و قتل و در آيه 217 همين سوره به عنوان بزرگ تر از قتل و كشتار معرفي مي كند. دو واژه اشد و اكبر من القتل به اين معناست كه فتنه به سبب بازتاب ها و پيامدهاي خطرناك آن در جامعه مي تواند بدتر از كشتن شخص باشد؛ زيرا با اختلال در امنيت و نظم عمومي جامعه، امكان رشد و تعالي جمعي از جامعه گرفته مي شود و جامعه در شرايط فقدان امنيت نمي تواند در مسير شكوفايي و تعالي و رشد قرار گيرد. از اين رو خداوند در اين آيات فتنه انگيزي كافران را بدتر از قتل دانسته است.
كافران با بستن راه ها، جلوگيري از آزادي هاي بياني و مبادلاتي و فرهنگي، راندن شهروندان از شهر و ديار خودشان، و رفتارهايي از اين دست، فتنه گري كرده و جامعه را از حالت امنيت و آرامش و تعادل بيرون مي بردند. چنين رفتاري از نظر قرآن بدتر از كشتاري است كه برخي مرتكب مي شوند، زيرا با كشتن شخص و يا كشتار جمعي، نظم عمومي در كوتاه مدت به هم مي ريزد و آرامش سلب مي شود، در حالي كه جلوگيري از آزادي هاي اجتماعي، بستن راه آمد و شد مردم، جلوگيري از انجام اعمال عبادي از سوي مومنان و مانند آن، بحران عمومي و فراگيري را پديد مي آورد كه جامعه نمي تواند در آن احساس آرامش كرده و به سوي شكوفايي و توسعه حركت نمايد.
خداوند با آن كه قتل كافران حربي را مجاز مي شمارد، ولي به سبب آن كه حفظ حرمت و حريم برخي از مراكز عبادي و اصلي لازم است به مومنان اجازه نمي دهد تا اقدام به قتل كافران حربي در اين مراكز و محل ها نمايند. البته اين امر مشروط بر آن است كه كافران حربي، دست از فتنه انگيزي بردارند. اما همين كه فتنه انگيزي ايشان ادامه يابد حتي در اين مراكز يعني مسجدالحرام نيز جايز است كه كافر فتنه گر، كشته و مجازات شود. به سخن ديگر، فتنه انگيزي از نظر قرآن چنان بد و نادرست شمرده شده كه حتي جواز قتل فتنه گران در مسجدالحرام و مكان هاي امن ديگر صادر مي شود. (بقره آيات 191 و 193)
4- منافقان و ستون پنجم كافران: بي گمان منافقان كه از ترس قدرت و اقتدار دولت اسلامي، تابعيت امت را پذيرفته و به عنوان شهروند، خود را معرفي مي كنند تا از منافع شهروندي دولت اسلامي سود برند، از دشمناني هستند كه از نظر قرآن از كافران بدتر هستند. از اين رو خداوند در تهديدي آشكار آنان را كساني مي شمارد كه در پايين ترين و پست ترين درجه از درجات و مراتب دوزخي جاي مي گيرند.
منافقان به سبب حضور در جامعه و اطلاع كامل و كافي از نقاط ضعف و قوت نيروهاي خودي به شكل ستون پنجم دشمن عمل كرده و افزون بر ايجاد شايعات بي اساس و جنگ رواني، به جاسوسي عليه نيروهاي خودي و امت اسلام مي پردازند. خداوند منافقان جاسوس را به سبب آن كه عامل بسياري از اختلافات و آشوب ها و درگيري ها ميان امت اسلام مي باشند، سرزنش مي كند و آنان را فتنه گراني معرفي مي كند كه با حضور در صفوف نيروهاي خودي و رزمندگان اسلام از پشت به دولت و امت ضربه مي زنند.
خداوند از مومنان مي خواهد كه منافقان شناخته شده را در صفوف خود به ويژه مراكز حساس كشوري و لشكري جا ندهند و نگذارند آنان از امور پنهان آنها آگاه شده و به دشمنان كافر خبر دهند. اصولا حضور ايشان هرچند كه به ظاهر مفيد است ولي در عمل بسيار زيانبار است. اگر تخصص و توانايي دارند به سبب تعهد ايشان به كفر و كافران، هيچ بهره اي از اين تخصص و توانايي ايشان، به امت و ملت و دولت اسلامي نمي رسد. بنابراين لازم است تا اين فتنه گران منافق را از صفوف لشكري و كشوري خودي بيرون رانده و به ايشان اجازه بهره مندي از فرصت هاي به دست آمده در مكان ها و جاهاي مهم داده نشود. (توبه آيات 47 و 48)
علامه طبرسي و ابن كثير بر اين باورند كه اين آيات درباره منافقاني است كه در ميان مسلمانان حضور داشته و به جاسوسي عليه ايشان و به نفع دشمنان مي پرداختند. (مجمع البيان، ج 5 و 6، ص 55 و نيز تفسير القرآن العظيم، ابن كثير، ج 4، ص 140)
5. متخلفان: از ديگر مصاديق فتنه انگيزان مي توان به متخلفان از دستورهاي خداوند و رسول اشاره كرد. كساني كه برخلاف دستور صريح رهبر جامعه عمل مي كنند و به خود اجازه مي دهند تا راه ديگري را درپيش گيرند از كساني هستند كه خداوند آنان را به سبب اين رفتار فتنه انگيزشان سرزنش مي كند؛ زيرا تخلف از فرمان رهبر مسلمين به معناي ايجاد اخلال در نظم عمومي جامعه و فتنه فراگيري است كه ديگران را نيز به سوي تخلف از قانون و رهبري سوق مي دهد. اين گونه است كه خداوند در آيات 24 و 25 سوره انفال هرگونه تحلف از فرمان رهبري را تخلف از فرمان الهي دانسته كه موجبات فتنه در جامعه و آشوب و فقدان امنيت و آرامش آن مي شود.
بنابراين برهمگان است كه درحوزه فرمان هاي اجتماعي رهبري چون جهاد و مشاركت فعال سياسي و مانند آن، از رهبري اطاعت كرده و هيچ گونه تخلف و سرپيچي نداشته باشند؛ زيرا اين گونه رفتار موجب بحران در اطاعت از ولايت شده و به عنوان اخلال درنظم عمومي و فقدان امنيت، فتنه انگيزي تلقي مي شود. هرگونه تخلف از احكامي كه فصل الخطاب است مي تواند به معناي فتنه انگيزي بوده و مجازات خاص آن را به دنبال داشته باشد.
6. جاسوسان: از ديگر مصاديقي كه قرآن براي فتنه انگيزان برمي شمارد، جاسوسان هستند. اين گروه به سبب آن كه اطلاعاتي از مراكز حساس كشوري و امت و رهبري و نظام در اختيار دشمن قرار مي دهند، زمينه بسياري از بحران هاي اجتماعي را فراهم مي آورند. از اين رو از ايشان به عنوان فتنه انگيزان در آيات 47 و 48 سوره توبه سخن به ميان آمده است.
7. اعتمادكنندگان به خبر فاسق: امروز چون ديروز، دشمنان از جنگ رواني به خوبي سود مي برند. نقش رسانه ها در دنياي امروز بيش از آن كه اطلاع رساني باشد، ابزارهاي جنگ رواني است. بنگاه خبرپراكني بي بي سي و فاكس نيوز و مانند آن در دنياي امروز از مصاديق مخبران فاسقي هستند كه ديروز جامعه اسلامي عصر نبوي را تهديد مي كردند و امروز جامعه اسلامي را تهديد مي كنند. فاسقان به سبب خصلتشان، همواره باطل خويش را در لفافه حقيقت مي پيچند. به عنوان نمونه به اين دو خبر توجه كنيد: خبرگزاري هاي ايراني: فلسطيني ها با كمبود و بحران آب مواجه هستند. گفتني است كه دولت اسراييل اجازه ترميم چاه هاي قديمي و يا احداث و حفر چاه هاي جديد را نمي دهد.
بي بي سي: فلسطيني ها با كمبود و بحران كم آبي مواجه هستند. منابع اسراييلي علت اين بحران را سوءمديريت فلسطيني ها مطرح مي كنند.
اين دو خبر در آغاز هر انسان آزاده را از نظر احساسي و عواطف، تحت تاثير خود قرار مي دهد، ولي خبر دوم سرزنش را متوجه فلسطيني ها كرده و احساس نخست را از ميان برمي دارد و به شخص اجازه همدردي با فلسطيني ها را نمي دهد. در حالي كه خبرنگار فاسق بي بي سي اصل علت بحران را سرپوش گذاشته و آن را به شكل ديگري كه با جنگ رواني خود سازگار است تغيير داده است.
خداوند در آيه 6 سوره حجرات كساني را كه به اخبار چنين فاسقاني اعتماد مي كنند سرزنش مي كند، زيرا زمينه براي فتنه انگيزي درجامعه را فراهم مي آورند. بسياري از كساني كه در آشوب هاي اخير پس از انتخابات ايران دست داشته اند، كساني بودند كه به اخبار ماهواره اي بيگانه و دشمن فاسق و فاسقان منافق داخلي اعتماد كرده و بر اساس آن عمل كرده اند. اخبار فاسقاني كه به نام دانشجو و يا حمايت از نامزدهاي انتخاباتي، از كشته شدن دانشجويان خبر مي دادند، موجب مي شود تا شماري از اعتمادكنندگان به اين اخبار فاسقان به خيابان ها ريخته و آشوب و فتنه گري كنند.

عوامل فتنه را مي توان از مصاديقي كه قرآن بيان كرده به دست آورد ولي براي آن كه بحث جامع و كاملي داشته باشيم به اين عوامل نيز مي پردازيم و تبيين و تشريح قرآني را بيان مي كنيم.
خداوند انحراف قلبي وبيمار دلي راعامل ايجاد فتنه و فساد در جوامع معرفي مي كند و در آيه 7 سوره آل عمران مي فرمايد كه برخي از افراد بيمار دل به سبب پيروي از متشابهات در قوانين و دين، به گونه اي عمل مي كنند تا هرج و مرج در جامعه ايجاد شود. ايشان به جاي آن كه از قوانين محكم و استوار پيروي كنند تنها در جست وجوي متشابهات براي ايجاد فتنه و تأويلات ناروا هستند. اين نوع از فتنه ها، خاستگاهي در حوزه مفهومي دارند و در حقيقت مي توان از آن ها به فتنه در حوزه مفاهيم ياد كرد. اين گونه است كه با تغيير در مفاهيم و يا انتخاب مفاهيمي كه مورد ترديد و شبهه و شك است، زمينه براي تأويلات ناروا فراهم مي شود و در عمل اجتماعي، به شكل بحران ها خودنمايي مي كند.
بسياري از بحران هاي اجتماعي ريشه در تحليل هاي نادرست مفاهيمي چون آزادي و عدالت و مانند آن دارد، و لذا برخي از بيماردلان و اهل شبهه و متشابهات، مردم را به بازي مي گيرند و آنان را به سوي فضايي مي برند تا بتوانند بهره هاي خود را از ايشان بگيرند. آنان در قالب دوستان و همدلان به سراغ جامعه ايماني مي آيند و در چراگاه اختلافات و ترديدها و شبهه افكني ها جامعه را به سوي بي نظمي و اختلال و اغتشاش سوق مي دهند تا سود خود را از آشوب ها و فقدان امنيت برگيرند و بر گرده مردم سوار شوند.
به هرحال هرگونه رفتار بيماردلانه كه با القاي شبهات و متشابهات و يا پيروي از آن، بي ثباتي و تزلزل در ايمان و باورهاي مردم پديد آورد و امنيت و آرامش را از آنان سلب نمايد و به اختلافات اعتقادي و نظري و يا حتي عملي دامن زند، از مصاديق فتنه است. اين گونه است كه خداوند پيروي بيماردلان از شبهات و متشابهات را به عنوان فتنه انگيزي معرفي مي كند.
پذيرش ولايت كافران و ايجاد رابطه ولايي با آنان، از ديگر زمينه سازهاي ايجاد فتنه و فسادگري در جامعه و زمين است كه در آيه 73 سوره انفال به آن اشاره شده است. با نگاهي گذرا به فتنه هاي تاريخي در جامعه اسلامي از گذشته تاكنون مي توان به اين مسئله به عنوان يكي از مسايل مهم فتنه گري توجه داد، زيرا همين ارتباط ميان شهروند امت اسلام با كافران بوده است كه دست فتنه و تجاوزگري را باز كرده و امت را از پيشرفت و تكامل بازداشته است.
تخلف از رهبري و فرمان هاي وي به ويژه در حوزه هاي حساس و زمان هاي ويژه و مسايل اجتماعي و سياسي از ديگر علل و عوامل فتنه در جوامع است كه آيات 24 و 25 سوره انفال به آن توجه داده است.
عصيان وتخلف از فرمان هاي خداوندي نيز عامل ديگري براي فتنه وبروز اختلال در نظم اجتماعي جامعه و جهان و زمين است كه همين آيات به آن اشاره دارند.
همچنين ظلم و ستم گري از ديگر عواملي است كه آيه 25 به آن توجه مي دهد. البته از روايتي كه از رسول الله(ص) از باب جري و تطبيق در همين رابطه وارد شده است، ظلم به علي(ع) و مخالفت با خلافت او، پس از رسول خدا(ص) سبب فتنه اي دامنگير در جامعه ايماني دانسته شده است. (مجمع البيان، ج 3 و 4، ص 822) كه مي توان در زمان حال نيز به عدم اطاعت و تخلف از ولايت فقيه از سوي برخي توجه داد كه موجب برخي از فتنه ها در جامعه اسلامي شده است.
خبر فاسق (حجرات آيه 6) و اعتماد به آن (همان)، جاسوسي و خبرچيني و شايعه پراكني (توبه آيات 47 و 48) و ترك ياري رساني به مسلمان، از ديگر علل و عوامل فتنه انگيزي است كه در آيات 72 و 73 سوره انفال به آن توجه داده شده است.

بي گمان فتنه دو دسته از آثار دنيوي و اخروي را به دنبال دارد. دشمنان با فتنه گري خود مي كوشند تا از گسترش فرهنگ توحيدي اسلام و نظام عدالت پرور آن جلوگيري كنند و اجازه ندهند تا اسلام در يك فضاي روشن وسالم به رشد و بالندگي ادامه دهد و نظريه نظام سياسي مبتني بر ولايت و امامت و عدالت را در عمل به اثبات رساند. (بقره آيات 191تا 193 و 217 و انفال آيه 39)
از سوي ديگر فتنه انگيزي مشركان و كافران وهر عامل داخلي و بيروني موجب مي شود تا حكم جهاد از سوي خداوند و رهبري جامعه براي سركوب فتنه انگيزان صادر شود و موجبات قتل و يا اخراج آنان از سرزمين هاي اسلامي را فراهم آورد. (همان آيات) بنابراين مي توان گفت كساني كه در پي فتنه انگيزي هستند بايد انتظار بلا و عذاب الهي در دنيا و آخرت را نيز داشته باشند.
اين ها گوشه هايي از مسئله فتنه و فتنه گري و تحليل و احكام آن بود كه در آموزه هاي قرآني بدان اشاره شده است. بحث بيش تر، فرصتي ديگر مي طلبد كه بيرون از حوصله اين مقاله است.

يا أيُّها الّذينَ آمَنُوا لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشيطانِ وَ مَنْ يَتَّبِعْ خُطُواتِ الشيطانِ فَاِنَّهُ يَأمُرُ بِالفَحْشاءِ وَ المُنْكَرِ وَ لَوْ لا فَضْلُ اللّه‏ِ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَتُهُ ما زَكي مِنْكُم مِنْ أَحَدٍ أَبَداً وَ لكِنَّ اللّه‏َ يُزَكّي مَنْ يَشاءُ وَ اللّه‏ُ سَميعٌ عَليمٌ‏ وَ لا يَأْتَلِ اُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَ السَّعَةِ أنْ يُؤتُوا اُولِي الْقُربي وَ الْمَساكينَ وَ الْمُهاجِرينَ في سَبيلِ اللّه‏ِ وَلْيَعْفُوا ولْيَصْفَحُوا أَلا تُحِبُّونَ أنْ يَغْفِرَ اللّه‏ُ لَكُمْ وَ اللّه‏ُ غَفُورٌ رَحيمٌ.«آيات 21 و 22»

اين چهارمين و آخرين بخش از مجموعه آياتي است كه به جوانب مختلف يك توطئه تاريخي، اجتماعي، كه دسته‏اي از مسلمانان در دام آن افتادند مي‏پردازد. توطئه‏اي كه از جانب برخي منافقان شكل گرفت و به سرعت با ساده‏لوحي و سهل‏انگاري جمع ديگري از مسلمانان گسترش يافت و تبديل به يك معضل در زندگي خانوادگي پيامبر اكرم(ص) و قهرا جايگاه اجتماعي آن بزرگوار شد. جريان «اِفك» و تهمت زدن به همسر پيامبر(ص) توسط برخي منافقان، نشان داد كه هنوز بعضي از مسلمانان در برخورد با مسايل و رخدادهاي اجتماعي، بويژه مسايل پراهميتي كه به رهبري جامعه اسلامي برمي‏گردد و داوري در باره آن، از حساسيت ويژه‏اي برخوردار است، رشد و بلوغ لازم را ندارند و به سادگي در دام دشمنان گرفتار مي‏آيند. افشاگري قرآن در اين خصوص و توجه دادن مسلمانان به اهميت موضوع و عظمت اين گناه و لزوم هشياري در مقابل جريانهاي مشابه و آنگاه تأكيد بر ضرورت جلوگيري از گسترش و آشكارسازي و عمومي كردن مفاسد و گناهان و پخش شايعات و حتي بازگو كردن منكرات، بخشي از نكاتي بود كه در سه قسمت گذشته اين مجموعه آيات، به آن پرداختيم. در اين قسمت به دو آيه باقي‏مانده مي‏پردازيم. بر اين اساس كه اين دو آيه نيز جزء آيات مربوط به جريان «افك» است و با آنها نازل گشته است، چنان كه مفسّرين اشاره كرده‏اند و شأن نزول آن نيز مؤيد آن است. و پر واضح است آيات و سوره‏هاي قرآن، هر چند به مناسبتهاي خاص نازل شده است و بسياري از آنها در پي مسايل اجتماعي موجود در زماني خاص، آمده است، ولي مفاد و محتواي آنها اختصاص به آن مورد خاص ندارد.

در اين دو آيه نخست، به دنبال تذكرات و نكاتي كه در خصوص جريان افك در آيات پيش بيان كرد، به عنوان يك اصل و هشدار كلي خطاب به مؤمنان تأكيد مي‏شود كه از پيروي شيطان پرهيز كنند، چرا كه فرمان شيطان به چيزي جز فحشاء و منكر نيست و تنها لطف و رحمت الهي است كه زمينه دوري از شيطان و پاك ماندن را فراهم مي‏سازد. آنگاه در اشاره به كساني كه از سر ناداني در دسيسه منافقان گرفتار آمده و به همسر پيامبر(ص) تهمت زدند، از آن دسته از مسلمانان كه پيش از اين، به اينان كمك خرجي مي‏دادند، مي‏خواهد كه سخت‏گيري نكنند و اين كوتاهي را در آنان ناديده بگيرند و به جرم گناهي كه آنها مرتكب شدند، كمكهاي خويش را قطع نكنند و آنان را ببخشند. بنابراين، اين دو آيه از يك سو به گونه‏اي كلّي به همه هشدار مي‏دهد كه گرفتار دام شيطان نشوند و از سوي ديگر در باره آناني كه در دام توطئه گرفتار شده و مرتكب تهمت به همسر پيامبر(ص) يا پذيرش آن شدند، توصيه مي‏كند كه بخشيده شوند و از مساعدت و همراهي مسلمانان محروم نگردند.

كلمه «خُطُوات» جمع «خُطْوة» مي‏باشد. و «خطوة» به فاصله ميان دو قدم گفته مي‏شود. از اين رو «خُطُوات الشَيْطان» را به «گامها و مسير شيطان» مي‏توان معنا كرد.
«فحشاء» چنان كه در قسمت قبل اشاره كرديم عبارت است از هر گفته و كاري كه زشتي آن زياد باشد.
و «منكر» به هر كاري كه عقل صحيح يا دين، آن را زشت مي‏شمارد، گفته مي‏شود. در واقع «حُسن» آن كار از نظر عقل يا دين، مورد انكار قرار گرفته است.
«ما زَكي»، اين تعبير مركب از دو كلمه «ما» به معناي نفي، و «زكي» از ريشه «زكاء» و «زكوّ» به معناي پاك شدن است و با توجه به اضافه شدن «ما»، به معناي «پاك نشدن» خواهد بود.
كلمه «تزكيه» نيز از همين خانواده است و «يزكّي» نيز كه در اولين آيه مورد بحث آمده، از همين ريشه و فعل مضارع مصدر «تزكيه» مي‏باشد. زكات نيز از همين ريشه مي‏باشد.
«لا يَأْتَل» فعل «نهي» و مصدر آن «ايتلاء» مي‏باشد. از نظر معنا، هر چند معاني «قسم خوردن»، «كوتاهي كردن» و «ترك نمودن» براي آن ذكر شده است، ولي به نظر مي‏رسد در اينجا با معناي كوتاهي كردن و ترك نمودن تناسب بيشتري دارد.(1)

«يا ايّها الذينَ آمَنُوا لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشيطانِ وَ مَنْ يَتَّبِعْ خُطُواتِ الشيطانِ فانَّه يأمُرُ بالفحشاءِ و المنكرِ»
اين بخش از آيه شريفه، متشكل از سه نكته اصلي متصل به هم مي‏باشد. نكته اول كه جمله «يا ايها الذين آمنوا لا تتبعوا خطوات الشيطان» عهده‏دار آن است، هشدار و تكليفي مي‏باشد كه متوجه مؤمنان مي‏كند، و آن اينكه در جاي پاي شيطان گام نگذاريد. نكته دوم كه جمله «و من يتّبع خطوات الشيطان» به كمك جمله بعدي آن را مي‏رساند اين است كه هر كس دنباله‏رو گامهاي شيطان باشد، گرفتار فحشاء و منكر مي‏شود. آنچه در جمله يادشده آمده، فقط بيان شرط است و تصريح به جواب و نتيجه اين شرط نشده است. يعني فقط
جريان «اِفك» و تهمت زدن به همسر پيامبر(ص) توسط برخي منافقان، نشان داد كه هنوز بعضي از مسلمانان در برخورد با مسايل و رخدادهاي اجتماعي، بويژه مسايل پراهميتي كه به رهبري جامعه اسلامي برمي‏گردد رشد و بلوغ لازم را ندارند و به سادگي در دام دشمنان گرفتار مي‏آيند.
گفته است: «و هر كس گامهاي شيطان را پيروي كند.» اما اينكه، نتيجه اين پيروي چيست، را با توجه به قرينه سومين نكته آيه، بايد فهميد، چرا كه سومين جمله آيه، يعني «فانّه يأمر بالفحشاء و المنكر» بازگو كننده مسير حركت شيطان و گامهاي او است. پس كسي كه پيرو گامهاي او باشد. مرتكب فحشاء و منكرات خواهد شد. به عبارت ديگر، با توجه به وجود سومين فراز، كه گوياي نقش شيطان است، نيازي به آوردن جواب جمله شرطيه در دومين فراز نبود و در واقع با جمله «فانه يأمر
سياست شيطان در منحرف ساختن و دور ساختن انسان از خداي تعالي، سياست گام به گام است و شيطان، اين توقع را كه يك انسان پاكدامن و باايمان را يكباره به فساد كامل بكشاند ندارد.
بالفحشاء و المنكر»، هم نقش شيطان بيان شده است و هم نتيجه پيروي از گامهاي او. از اين‏رو، مفاد اين بخش از آيه اين مي‏شود كه اي مؤمنان! گامهاي شيطان را دنبال نكنيد و هر كس چنين كند بداند كه شيطان به فحشاء و منكر فرمان مي‏دهد. نتيجه اينكه اگر از شيطان پيروي كنيد، مرتكب فحشاء و منكر خواهيد شد.
«خطوات شيطان» عبارت از آن دسته اموري مي‏باشد كه در مقايسه با هدف شيطان، همانند گامهايي مي‏ماند كه شخص هنگام حركت به مقصد طي مي‏كند. بنابراين، گامهاي شيطان عبارت از اموري مي‏باشد كه زمينه‏هاي شرك و دوري از خداوند را فراهم مي‏سازد و از اين‏رو كسي كه قدم در جاي پاي شيطان مي‏گذارد، زمينه شرك و مقدمه دوري از خداوند را تهيه مي‏كند و اين هشداري است به همه مسلمانان كه به دقت و با اهتمام زياد، از وسوسه‏ها و حيله‏هاي شيطان برحذر باشند؛ چرا كه سياست شيطان در منحرف ساختن و دور ساختن آنان از خداي تعالي، سياست گام به گام است و شيطان، اين توقع را كه يك انسان پاكدامن و باايمان را يكباره به فساد كامل بكشاند ندارد و تلاش مي‏كند او را قدم به قدم به دام هلاكت افكند. او راه را هموار و مسير را صاف مي‏كند و گام به گام به كام جهنم مي‏كشاند؛ چنان كه اميرالمؤمنين علي(ع) مي‏فرمايد:
«اِنّ الشيطان يُسَنّي لَكُمْ طُرُقَه و يريدُ أن يُحِلَّ دينَكُم عُقْدةً عُقْدةً».(2)
«شيطان، راههاي خويش را براي شما هموار مي‏كند و مي‏خواهد دين و ايمان شما را گره گره باز كند.»
چنان كه آن حضرت(ع) در جاي ديگر
مي‏فرمايد:
«وَ اعْلَمُوا أنّ الشَيْطانَ اِنّما يُسَنّي لَكُمْ طُرُقَهُ لِتَتَّبِعوُا عَقِبَهُ».(3)
«بدانيد كه شيطان راههايش را براي شما هموار مي‏سازد تا او را دنبال كنيد.»
قرآن به جز آنچه در اين آيه با تعبير «لا تتبعوا خطوات الشيطان» از پيروي شيطان برحذر داشته، در سه جاي ديگر نيز همين تعبير را به كار برده است، از جمله اين آيه شريفه:
«يا ايّها الناسُ كُلُوا ممّا فِي الارضِ حلالاً طيّباً و لا تتّبعوا خطوات الشيطان اِنّه لَكُمْ عَدوٌّ مُبينٌ، اِنّما يأمُرُكُمْ بِالسُوءِ و الفحشاءِ و أن تَقُولُوا علي اللّه‏ِ ما لا تَعْلَمُون».(4)
«اي مردم! از آنچه در زمين است، حلال و گوارا بخوريد و گامهاي شيطان را پيروي نكنيد، چرا كه او دشمني آشكار براي شماست. او شما را فقط به بدي و فحشاء فرمان مي‏دهد و به اينكه نسبت به خداوند چيزهايي بگوييد كه نمي‏دانيد.»
در همه اين آيات از تعبير «جمع» استفاده شده است. و اين گوياي همان نكته است كه اشاره شد. شيطان، هم از راههاي بسيار متعددي براي كشاندن افراد به مسير خويش بهره مي‏برد، و هم گام به گام به دنبال خود مي‏كشد. هر دري كه به روي او بسته شود از در ديگري وارد مي‏شود و هر دري كه بسته گردد در ديگري را به روي آدمي مي‏گشايد. در گامهاي نخست، تلاش زيادي را براي به انحراف كشاندن شخص به كار مي‏بندد اما گامهاي بعدي راحت‏تر و با سرعت بيشتر طي خواهد شد. هر گناه يك گام به دنبال شيطان است. اگر به دنبال گناه، شخص اقدام به توبه و بازگشت از راهي كه به دنبال شيطان رفته است نكند، زمينه براي معصيت و انحراف بعدي هموارتر مي‏گردد و هر قدمي، مسير باقي‏مانده را هموارتر و پيروي از شيطان را آسانتر مي‏سازد تا آنجا كه انسان به ورطه‏اي از بدبختي و باتلاقي از گناه و انحراف و بي‏ديني مي‏افتد كه اميدي به نجات او نخواهد بود و هر تلاشي در نجات او، چه بسا بر سرعت غرق او خواهد افزود. اين است كه نه تنها آيات الهي در او تأثير مثبتي نخواهد گذاشت، بلكه بر لجاجت و ضلالت و عناد او خواهد افزود و حتي آيات الهي را به استهزاء خواهد گرفت. اين همان حقيقت هشداردهنده است كه آن را در آيه‏اي ديگر چنين مي‏خوانيم:
«ثُمّ كانَ عاقبةَ الّذين أساؤُوا السُوآي أنْ كَذَّبُوا بآياتِ اللّه‏ِ و كانُوا بِها يَسْتَهْزِؤُونَ».(5)
«سرانجام كساني كه مرتكب بدي و زشتي شدند اين بود كه آيات الهي را تكذيب كردند و آنها را به استهزاء گرفتند.»
اينجاست كه اهميت و نقش توبه، در جلوگيري از در افتادن به ورطه هلاكت بيشتر روشن مي‏شود، و اينكه در پاره‏اي روايات تأكيد شده است بلافاصله پس از ارتكاب معصيت، اقدام به توبه و جبران شود و حتي در جهت تشويق به آن، در برخي روايات آمده است كه گناه تا هفت ساعت ثبت نمي‏شود ناظر به اين جنبه از تأثير تخريبي گناه و هموار شدن مسير شيطان نيز مي‏باشد. سهل‏انگاري و تقصيري كه در جريان «افك»، بخشي از جامعه اسلامي را در بر گرفت و عده‏اي با اين كوتاهي قدم در مسير شيطان نهادند، يكي از همين قدمهاي خطرناكي بود كه تنها لطف و رحمت حق‏تعالي بود كه شامل حال آنان شد و از اين دام نجات يافتند و از عذاب الهي رهايي جستند.
بي‏شك، از خطرناكترين گامهاي شيطان، ايجاد ترديد نسبت به قداست و اهميت جايگاه رهبري جامعه اسلامي و سست كردن باورهاي عمومي نسبت به پاكي و منزلت رفيع آن است. چه منكري بالاتر از تضعيف اعتقاد مردم نسبت به اساسي‏ترين ركن مديريت و هدايت جامعه اسلامي، آن هم در سطح نبوّت و رسالت، وجود دارد. سست كردن رهبري و مديريت هدايت جامعه به مصالح آن، به هر بهانه و به دست هر كسي كه باشد، پرواضح است از خطرناكترين گامهايي است كه شيطان به آن فرا مي‏خواند و روشن است رهبران و
مديران جامعه اسلامي بايد همواره به گونه‏اي حركت كنند و به شيوه‏اي كاملاً روشن عمل كنند تا هيچ زمينه‏اي براي نقش‏آفريني شياطين و تأثيرگذاري آنان از اين ناحيه وجود نداشته باشد.
«وَ لَوْ لا فَضْلُ اللّه‏ِ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَتُهُ ما زَكي مِنْكُمْ مِنْ أحَدٍ أبداً وَ لكنَّ اللّه‏َ يُزَكّي مَن يَشاءُ وَ اللّه‏ِ سَميعٌ عَليمٌ».
اين سومين بار است كه در اين سوره شريف و در آيات مربوط به جريات «افك» با تعبير جمله شرطيه «و لو لا فضل اللّه‏ عليكم و رحمته» مؤمنان را متذكر فضل و رحمت الهي مي‏كند، با اين تفاوت كه در دو مورد گذشته، همان گونه كه در قسمت قبل توضيح داديم، جواب جمله شرطيه بيان نشده است و فقط به ذكر خود شرط بسنده شده، در حالي كه در آيه مورد بحث، جواب شرط نيز به صراحت آمده است. جمله شرطيه اين است: «و لو لا فضل اللّه‏ عليكم و رحمته» اگر فضل و رحمت الهي بر شما نبود. و جمله جواب اين است: «ما زكي مِنْكُمْ مِنْ أحَدٍ أبداً» هيچ كس از شما، هرگز پاك نمي‏شد و صالح نمي‏گشت.
با توجه به اينكه عده‏اي از مسلمانان در جريان افتراي بر همسر پيامبر(ص) كوتاهي كرده و موجب دامن زدن به آن شدند، طبيعي بود از جانب ديگر مسلمانان بويژه پس از نزول اين آيات توبيخ و سرزنش و حتي طرد گردند و چه بسا دسته‏اي ديگر نيز دچار غرور شوند كه ما در اين توطئه گرفتار نشديم. از سوي ديگر
هشداري كه در آغاز اين آيه، مبني بر پرهيز از دنباله‏روي شيطان و گام نهادن در مسيري كه شيطان براي انسان هموار مي‏كند، اين توهم را براي برخي پيش آورد كه بدون توفيق الهي و بدون عنايت و فضل او مي‏توان از دام شيطان فاصله گرفت. اين است كه به دنبال آيات گذشته كه سخت مرتكبين «افك» را مورد سرزنش قرار داد و به دنبال اين هشدار و با عنايت به اينكه نبايد جمعي از مسلمانان كه از سر ناداني و قصور به اين ورطه افتادند از جمع مسلمانان رانده شوند و بايد زمينه و فرصت برگشت و جبران براي آنان فراهم باشد، به گونه‏اي ملاطفت‏آميز و در عين حال هشدار دهنده يادآور مي‏شود كه اگر فضل و رحمت الهي نبود، هيچ كدام از شماها نمي‏توانستيد طهارت روح و رفتار صالح را كسب كنيد و در جرگه پاكان و صالحان در آييد. فضل و رحمت خداوند مهربان است كه منشأ هدايت و پاكي شماست. رهايي از گمراهي و در آمدن به فضاي پاك روحي و پاك شدن و پاك ماندن، همه و همه به لطف و فضل او مي‏باشد. «ولكن اللّه‏ يزكّي من يشاء». اين خداوند مهربان است كه هر كس را بخواهد هدايت
هر گناه يك گام به دنبال شيطان است. اگر به دنبال گناه، شخص اقدام به توبه و بازگشت از راهي كه به دنبال شيطان رفته است نكند، زمينه براي معصيت و انحراف بعدي هموارتر مي‏گردد و هر قدمي، مسير باقي‏مانده را هموارتر و پيروي از شيطان را آسانتر مي‏سازد.
مي‏كند و به پاكي روح و عمل مي‏رساند. اين همان حقيقت است كه قرآن در جايي ديگر از زبان بهشتيان، اين گونه بازگو مي‏كند:
«وَ قالُوا الحمدُ للّه‏ِ الّذي هَدينا لِهذا وَ ما كنّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلا أنْ هدينا اللّه‏ُ».(6)
«بهشتيان گفتند: سپاس خدايي كه ما را به اين هدايت كرد و ما هدايت نمي‏شديم اگر خداوند ما را هدايت نكرده بود.»
چنان كه در خصوص تأليف قلوب ميان مؤمنان، به همين نكته اشاره مي‏كند كه آنچه ميان آنان الفت ايجاد كرد، خداوند بود و پيامبر(ص) نمي‏توانست آن را با خرج اموال ايجاد كند:
«وَ هُوَ الّذي أيَّدَكَ بِنَصْرِهِ و بِالمؤمنين و أَلَّفَ بَيْنَ قلوبهم، لو أنْفَقْتَ ما فِي الارض جميعا ما ألَّفْتَ بَيْنَ قلوبِهم وَ لكنَّ اللّه‏َ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ اِنّهُ عَزيزٌ حَكيمٌ».(7)
«و او كسي است كه تو را با نصرت خويش و با كمك مؤمنان تأييد كرد و ميان دلهاي آنان الفت ايجاد كرد، اگر تو همه آنچه در زمين است را خرج مي‏كردي نيز نمي‏توانستي ميان دلهايشان نمي‏توانستي ايجاد الفت كني و لكن خداوند ميان آنان ايجاد الفت كرد، كه او است عزيز و حكيم.»
خداوند تعالي، علاوه بر ارسال انبياء(ع) و فرو فرستادن شرايع و احكام و دادن نيروي عقل و توان تشخيص حق و باطل، و مصلحت و مفسده، در ادامه نيز تكوينا و از سر لطف خويش، عهده‏دار هدايت و تزكيه انسان است و پرواضح است خواست و مشيّت او در اين خصوص، بي‏حساب و بي‏ملاك نيست، بلكه اين انسان است كه زمينه شمول هدايت و لطف و مرحمت حق‏تعالي را در جهت تزكيه و دور شدن و دور ماندن از سلطه شيطان را با مجاهده و تلاش خويش فراهم مي‏كند و با هر گامي كه در مسير حق مي‏گذارد، زمينه و
از خطرناكترين گامهاي شيطان، ايجاد ترديد نسبت به قداست و اهميت جايگاه رهبري جامعه اسلامي و سست كردن باورهاي عمومي نسبت به پاكي و منزلت رفيع آن است.
شايستگي عنايتها و الطاف بعدي خداوند را براي خويش فراهم مي‏سازد.
اينكه هدايت الهي به چه معناست؟ و اينكه خواست او در هدايت يافتن برخي و گمراه شدن برخي ديگر، چنان كه آيات متعددي بيان مي‏كند، بر چه اساس است؟ و با مسأله اختيار و اراده انسان كه امري مسلّم است و در آيات متعدد ديگر آمده، چگونه جمع مي‏شود؟ و اينكه به عنوان مثال، از يك سو در همين آيه مورد بحث مي‏گويد: «و لكن اللّه‏ يزكّي من يشاء» و با اين بيان، تزكيه را مربوط به خداوند مي‏داند و از سوي ديگر «تزكيه» را مثلاً در آيه «قَدْ اَفْلَحَ مَنْ زكّيها»(8) مربوط به خود انسان مي‏شمارد، اينها را چگونه بايد جمع كرد؟ همه مباحثي ارزشمند و دقيق است كه اينك از حوصله اين نوشته بيرون است.
در پايان، اين آيه با جمله «و اللّه‏ سميعٌ عليمٌ» به صفت شنوايي و آگاهي خداوند اشاره مي‏كند و همان گونه كه مرحوم علامه طباطبايي، به عنوان يك اصل بر آن تأكيد دارد، همواره اوصافي كه در پايان آيات براي خداوند ذكر مي‏شود، به تناسب نكات و موضوعاتي است، كه در آيه آمده است. در دو آيه گذشته كه سخن از فضل و رحمت الهي رفته بود ديديم كه اوصاف «تواب حكيم» و «رؤوف رحيم» آمده بود اما در اين آيه از صفت «سميع» و «عليم» سخن رفته است. و اين به تناسب موضوعي است كه در جواب جمله شرطيه آمده و سپس به صورت يك اصل كلي، «تزكيه» را از آن خداوند شمرده است. ولي خداوند در اين لطف و فضل خويش بي‏حساب و بي‏ملاك عمل نمي‏كند و همان گونه كه كلام بندگان را مي‏شنود و به رفتار و كردار آنان آگاه است، سخن فطرت آنان را نيز مي‏شنود و به مصالح و نيازهاي آنان آگاه است و خواست قولي و عملي طالبان تزكيه را مي‏شنود، و به حال افراد مستعدّ و لايق تزكيه، آگاه و داناست.
«وَ لا يَأْتَلِ اُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَ السَّعَةِ أنْ يُؤتُوا اُولِي الْقُربي وَ الْمَساكينَ وَ الْمُهاجِرينَ في سَبيلِ اللّه‏ِ»
بر اين اساس كه اين آيه نيز به دنبال آيات «افك» نازل شده و در ارتباط با همان جريان است و با توجه به آنچه برخي از مفسّرين در شأن نزول آيه بر شمرده‏اند، آيه نشان مي‏دهد كه عده‏اي از مسلمانان به دنبال قضيه افك، تصميم گرفتند كمكهاي مادي خود را به برخي از كساني كه در اين جريان دخالت داشتند و مرتكب افتراء به همسر پيامبر(ص)شده بودند، قطع كنند و ظاهرا بر اين تصميم خود نيز سوگند خوردند. و چنان كه در شرح برخي از
سست كردن رهبري و مديريت هدايت جامعه به مصالح آن، به هر بهانه و به دست هر كسي كه باشد، پرواضح است از خطرناكترين گامهايي است كه شيطان به آن فرا مي‏خواند و روشن است رهبران و مديران جامعه اسلامي بايد همواره به گونه‏اي حركت كنند تا هيچ زمينه‏اي براي نقش‏آفريني شياطين و تأثيرگذاري آنان از اين ناحيه وجود نداشته باشد.
كلمات آيه آورديم، كلمه «ايتلاء» كه مصدر «لايأتل» مي‏باشد، هم به معناي سوگند خوردن آمده و هم به معناي كوتاهي كردن و ترك كردن، و هر كدام باشد با آيه مورد بحث تناسب دارد ولي با توضيحاتي كه گذشت در اينجا بيشتر مناسب معناي دوم باشد. مفاد آيه اين است كه آنان كه از برتري مالي و گشايش زندگي برخوردار هستند، در پرداخت و كمك به خويشان و درماندگان و مهاجران در راه خدا، كوتاهي نكنند و اين كار را رها نسازند. خطاب آيه متوجه «اولوالفضل منكم و السعة»، يعني دارندگان سرمايه و آنهايي از شما كه دستشان باز است، مي‏باشد. و موضوع آيه «كمك مالي» است و اشاره به نوع كمك يا مقدار آن نشده است تا اطلاق آن شامل هر نوع و هر مقداري كه خود افراد مناسب مي‏دانند گردد. از سه دسته نيز به عنوان دريافت‏كنندگان كمك و مساعدت نام برده شده است: خويشاوندان، فقرا
اين انسان است كه زمينه شمول هدايت و لطف و مرحمت حق‏تعالي را در جهت تزكيه و دور شدن و دور ماندن از سلطه شيطان را با مجاهده و تلاش خويش فراهم مي‏كند و با هر گامي كه در مسير حق مي‏گذارد، زمينه و شايستگي عنايتها و الطاف بعدي خداوند را براي خويش فراهم مي‏سازد.
و مساكين، و مهاجرين در راه خدا. رابطه خويشاوندي و مساعدتها و رسيدگيهايي كه به مقتضاي اين رابطه صورت مي‏گيرد نبايد دستخوش برخي كوتاهيهاي طرف ديگر، حتي شركت در جريان خطرناكي چون قضيه «افك» گردد. طرد اين دسته خويشاوندان نوعا زمينه انحراف بيشتر را در آنان فراهم مي‏سازد؛ در حالي كه حفظ و تقويت رابطه و مهرباني و توجه به نيازهاي آنان، زمينه جبران ضعفها و خطاهاي آنان را نيز فراهم مي‏سازد. دسته‏اي از مسلماناني كه از سر جهالت و سادگي در اين جريان آلوده گناه شدند، معلوم مي‏شود جزء درماندگان و كساني بوده‏اند كه نيازمند كمك ديگران بوده‏اند. اينان نيز هر چند خود را آلوده اين جريان كردند، اما نبايد تنها گذاشته شوند و گرسنه بمانند. توطئه «افك» و تهمت زدن به همسر پيامبر(ص) و ناراحتي شديد پيامبر(ص) در اين جريان، هر چند بر مسلمانان گران بود و برخي از آنان از سر ناراحتي، تصميم بر قطع كمكهاي مالي خود به كساني كه در اين جريان شركت داشتند گرفتند، اما عطوفت اسلامي و گذشت و بزرگواري و ايجاد زمينه بازگشت و جبران كوتاهي توسط آنان كه فريب شيطان را خورده‏اند، اصلي است كه بايد بر جاي جاي جامعه اسلامي حاكم باشد و انتقام‏گيري، واژه‏اي است كه در فرهنگ برخورد با دشمنان سرسخت اسلام بايد آن را جست.
در كنار «خويشاوندان» و «مساكين» از «مهاجرين» نيز نام برده شده است و اين نشان مي‏دهد كه برخي از آنان نيز خود را آلوده اين جريان كرده بودند ولي به خاطر سابقه و ارزش «هجرت» كه آنان كسب كرده بودند و براي حفظ دين و در ياري پيامبر اكرم(ص)، به
جمع مهاجرين پيوسته بودند، خداوند تأكيد مي‏ورزد كه نبايد از كمك ديگران باز بمانند و در معيشت دچار تنگناي بيشتر شوند. كار اينان در اين قضيه كاملاً اشتباه، بود و فريب شيطان را خوردند اما با يك اشتباه نبايد همه فضيلتهاي آنان ناديده گرفته شود. آنان همين كه به عمق جريان پي ببرند و آگاه شوند چه كوتاهي بزرگي كرده‏اند، بويژه با سرزنشهايي كه در آيات گذشته صورت گرفت، براي آنها بس است. و اين درس بزرگي براي جامعه اسلامي و مسلمانان است كه فضيلتها و فداكاريها و خدمات و سوابق پسنديده و گذشته نيك افراد، نبايد به صرف يك اشتباه يا انحراف يا گناه كنوني، كاملاً به فراموشي سپرده شود و يا حتي مورد انكار قرار گيرد.
عطوفت اسلامي و گذشت و بزرگواري و ايجاد زمينه بازگشت و جبران كوتاهي توسط آنان كه فريب شيطان را خورده‏اند، اصلي است كه بايد بر جاي جاي جامعه اسلامي حاكم باشد و انتقام‏گيري، واژه‏اي است كه در فرهنگ برخورد با دشمنان سرسخت اسلام بايد آن را جست.
پيش از پرداختن به ادامه آيه، يادآور مي‏شود كه بر طبق حديثي كه علي بن‏ابراهيم قمّي در تفسير خود از حضرت امام باقر(ع) نقل كرده، منظور از «اولي‏القربي» در اينجا، همان خويشان و نزديكان پيامبر اكرم(ص) مي‏باشد كه بر اين اساس معلوم مي‏شود حتي برخي از خويشان پيامبر(ص) نيز از اين جريان كه سلسله جنبان آن برخي از منافقان بودند بر كنار نماندند، ولي آيه شريفه به خاطر جايگاه ويژه‏اي كه آنان داشتند، توصيه مي‏كند آنان همچنان از كمك و مساعدت برخوردار باشند.
«وَلْيَعْفُوا وَلْيَصْفَحُوا ألا تُحِبُّونَ أنْ يَغْفِرَ اللّه‏ُ لَكُمْ وَ اللّه‏ُ غَفورٌ رَحيمٌ»
در پايان آيه، به اين دسته از مسلمانان كه كمكهاي مالي در اختيار نيازمندان مي‏گذاشتند، دوباره تأكيد شده است كه عفو و گذشت كنند و لغزش آنان را ناديده بگيرند و به عبارتي، اين پرونده را مختومه تلقي نمايند. اينان گناهي كردند و خطايي را مرتكب شدند و قضيه تمام شد. همان عذاب وجدان، و همان پي بردن به اينكه در چه دامي گرفتار آمده بودند و همان سرزنشهاي قرآن، آنان را بس است. ديگر اقدام عملي، از جمله قطع كمكهاي مالي، عليه آنان صورت نگيرد و بدين گونه است كه آيه شريفه اين دسته از مسلمانان را ترغيب بيشتر به ادامه احسان و نيكي مي‏كند. سپس قضاوت در باره حُسن و ارزش اين گذشت و تأكيد قرآن بر آن را به وجدان خود آنان و يا جامعه اسلامي واگذار مي‏كند و با جمله «ألا تحبّون أن يغفر اللّه‏ لكم» آنان را بر سر اين پرسش وجداني وا مي‏دارد كه آيا دوست نداريد خداوند شما را ببخشد؟ اگر دوست داريد، كه طبعا نيز چنين است، پس، از لغزش آنان بگذريد تا خداوند نيز شما را مشمول مغفرت خويش گرداند؛ و خداوند بخشنده و مهربان است و رحمت و غفرانش شامل حال شما و آنان خواهد شد. «واللّه‏ غفور رحيم».

واژه «مستضعف» ازماده «ضعف» است، اما چون به باب استفعال برده شده به معنی کسی است که اورا به ضعف کشانده اند ودربند و زنجیرکرده اند.
به تعبیر دیگر مستضعف کسی نیست که ضعیف و ناتوان و فاقد قدرت و نیرو باشد. مستضعف کسی است که نیروهای بالفعل و بالقوه دارد، اما از ناحیه ظالمان و جباران سخت در فشار قرار گرفته، ولی با این حال در برابر بند و زنجیر که به دست و پای او نهاده اند ساکت و تسلیم نیست و پیوسته تلاش می کند که زنجیرها را بشکند و آزاد شود، دست جباران و ستمگران را کوتاه سازد و آئین حق و عدالت را برپا کند.1
همچنین اگر بشر به وظیفه خود در قبال امامت عمل نکند، پدیده «استضعاف امامت» پیش می آید.2
استضعاف امامت یعنی تضعیف امامت و بی یاور گذاشتن آن. آنگاه که جامعه ای جریان امامت را تنها گذارد و منطق آن را نپذیرد و آن را در اقلیت قرار دهد و به انزوا سوق دهد، گفته می شود که امامت را تضعیف کرده اند. استضعاف امامت، کاهش نقش آن در جامعه و به طور مشخص کنار گذاشتن آن از جریان حکومت و حاکمیت می باشد.3
ره آورد استضعاف امامت دو چیز بوده است: اول «خانه نشینی امام» و دوم «غیبت امام» بر همین اساس می توان این مقطع از تاریخ امامت را به دو دوره خانه نشینی و غیبت تقسیم کرد. دوره اول یعنی خانه نشینی امام، تا پیش از آخرین امام است و دوره غیبت، مربوط به امام آخرین. در مکتب اسلام تعداد امام، معین و محدود است، از این رو در آخرین امام، پدیده خانه نشینی که نهایت آن شهادت است رخ نمی دهد، بلکه برای وضعیت آخرین امام، تدبیر خداوند متعال غیبت و سپس ظهور است.4

در تفسیر المیزان ذیل آیه 5 سوره قصص که می فرماید: «ما اراده داریم که بر مستضعفان منت بگذاریم و آنها را پیشوایان و وارثان حکومت روی زمین قرار دهیم.» آمده است که: از امام صادق علیه السلام شنیدم می فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم علیه و آله و سلم نگاهی به علی و حسن و حسین علیهما السلام کرد و گریست و فرمود: شما بعد از من مستضعف خواهید شد. مفضل می گوید: عرضه داشتم معنای این کلام رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم چیست؟ فرمود: معنایش این است که مقصود از آیه «و نرید ان نمن علی الذین استضعفوا فی الارض» ؛ شمائید و به حکم آیه شما پیشوایان این امتید بعد از من و این پیشوایی تا روز قیامت در ما جریان دارد.5
در تفسیر نمونه ذیل همین آیه آمده است که مستضعف انواع و اقسامی دارد: مستضعف فکری، سیاسی، فرهنگی، اخلاقی، اقتصادی و آنچه بیشتر قرآن روی آن تکیه کرده است، مستضعفین سیاسی و اخلاقی است.
و روش کار مستکبران و جباران برای تحکیم پایه های سیاست جابرانه خود قبل از هر چیز سعی می کنند قربانیان خود را به استضعاف فکری و فرهنگی بکشانند سپس به استضعاف اقتصادی، تا قدرت و توانی برای آنها باقی نماند، تا فکر قیام و گرفتن زمام حکومت را در دست و در مغز خود نپرورانند.6

همان طور که اشاره شد: مستکبران برای تحکیم پایه های حکومت خود، قربانیانشان را به استضعاف می کشیدند.7 البته این روش کار مستکبران تازگی ندارد، بلکه آنچنان که از روایات نیز استفاده می شود، بعد از رحلت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم علیه و آله وسلم و با جریان سقیفه این طرح8 آغاز شده و تا کنون نیز ادامه دارد و تا ظهور امام زمان نیز بیشتر می شود و در این هنگام است که خداوند بر مستضعفان منت می گذارد و آنها را از این استضعاف نجات می دهد.
حال این پرسش مطرح می شود که مردم چگونه در این دام (استکبار) اسیر می شدند و آیا همه دورانها به یک روش عمل می کردند؟
قرآن کریم این جریان را از زمان فرعون نقل می کند که: فرعون برای اسارت بنی اسرائیل مردان آنها را می کشتند و زنانشان را برای خدمتکاری زنده نگه می داشتند که در طول تاریخ همه جباران چنین بودند و با هر وسیله نیروهای فعال را از کار می انداختند.9
و در فصلی که برای استضعاف امامت بوجود آوردند، بشر را از طرح شریعت الهی برای اداره جامعه دور ساختند و به طرحهای بشری روی آوردند و بدین سان نوع دیگری از حاکمیت شکل گرفت که در منطق قرآن به این نوع حاکمیت، طاغوت گفته می شود.
این نوع حاکمیت به دو مطلب مهم اشاره می کند: یکی این که خواست مردم را برخواست خداوند و حکم مردم را بر حکم خداوند مقدم می دارند و دیگری اینکه ماهیت این کار، مبنا قرار گرفتن، هوس به جای قرآن کریم است.10
برای تکمیل شدن بحث به دوره کنونی: آنجا که نمی توانستند (در بعضی مکانها) مردان را بکشند، مردانگی را می کشتند و با پخش وسائل فساد، مواد مخدر، توسعه فحشاء و بی بند و باری جنسی، گستردگی شراب و قمار و انواع سرگرمیهای ناسالم، روح شهامت و سلحشوری و ایمان را در آنها خفه می کنند تا بتوانند با خیالی آسوده به حکومت خود کامه خویش ادامه دهند.11
در حدیثی از امام زین العابدین علیه السلام می خوانیم که: سوگند به کسی که محمد صلی الله علیه و آله وسلم به حق بشارت دهنده و بیم دهنده قرار داد که نیکان، از ما اهل بیت و پیروان آنها به منزله موسی و پیروان او هستند و دشمنان ما و پیروان آنها به منزله فرعون و پیروان او می باشند. سرانجام ما پیروز می شویم و آنها نابود می شوند و حکومت حق و عدالت از آن ما خواهد بود.12

آنچنان که از وضع جوامع کنونی باخبریم، همواره این پرسش مطرح است که چرا عده ای در فقر و نیاز و عده ای دیگر در رفاه و بی نیازی؟ چرا این همه دوگانگی؟ چرا این همه جنگ و خونریزی؟
گفته می شود جهان کنونی هیچ گاه از نظر فقر و غنا به نابرابری زمان کنونی نبوده است و بدتر اینکه شکاف بین ثروتمندان و فقرا طی پانزده سال آینده روز به روز عمیق تر خواهد شد. به طور مثال فقط ده درصد از جمعیت کره زمین را ثروتمندان تشکیل می دهند که حدود هشتاد درصد از کل درآمد جهان را در اختیار دارند.13
همچنین کشورهای بزرگ و ابرقدرت برای کسب منافع بیشتر و بهره برداری از آن، از بمبهای هسته ای استفاده می کنند به طوری که آگاهان بین المللی می گویند، تنها حجم بمبهای هسته ای موجود در زرادخانه های دولتهای بزرگ برای نابود ساختن تمام آبادیهای کره زمین- نه یک بار بلکه هفت بار کافی است.14
با این حساب هر انسان بیداری به خوبی می تواند وضع انفجارآمیز عصر ما را دریابد و آینده تاریک بشریت را در نظر بگیرد و آنگاه به حکم وجدان در حد امکان برای پایان دادن به چنین شرایط وحشتبار کوشش و فعالیت خود را آغاز نماید. و اینجاست که ندای صلح خواهی و پایان دادن به مسابقات جنون آمیز تسلیحاتی بین بلوک شرق و غرب از حلقوم انسان دوستان واقعی بلند است. این دسته که اکثریت آنها را همواره دانشمندان دلسوز تشکیل می دادند در طول سالها برای چاره جویی و جستجوی راهی که بشر را به ریشه کن ساختن جنگها و خونریزی ها برساند سخت اندیشیدند و به این نتیجه رسیدند که باید برای پایان دادن به این جنگها و نابرابری ها ریشه اصلی را منهدم کنند و ریشه اصلی چیزی نیست جز «تضاد منافع».
بنابراین برای چاره مشکل یا باید منافع و منابع طبیعی را نامحدود ساخت تا همه ملتها و حکومتها را اشباع کند و یا آنکه راهی را در نظر گرفت که با محدود بودن منافع تضادی بوجود نیاید و برخوردی را به دنبال نیاورد. اما اول یعنی نامحدود کردن منابع و نافع- بدیهی است که امکان پذیر نیست و انجام آن در اختیار بشر نیست، پس تنها راه دوم کلید حل این مشکل است و آن حکومت واحد جهانی است.
قابل توجه است که زمانی تضاد منافع پیش می آید که حکومتهای جهان متعدد باشند، زیرا تنها در این صورت است که هر حکومتی برای تصاحب یک یا چند منعفت سعی می کنند به حق یا ناحق از نیروی نظامی و زور استفاده کنند و بر رقیب خود چیره و پیروز گردد. اما اگر حکومتهای متعدد از میان برداشته شوند و تنها یک حکومت در سراسر جهان به وجود آید و همه افراد بشر درکره زمین عضو یک کشور و به صورت یک ملت به شمار آیند در این صورت مشکل به خودی خود حل می شود.15

وقت ظهور امام مهدی علیه السلام برای هیچ کس جز خداوند متعال معلوم نیست، و کسانی که وقت ظهور را تعیین نمایند، دروغگو شمرده شده اند. ولی علائم و نشانه های بسیاری برای ظهور منجی ذکر شده است.
علائم ظهور به دو دسته کلی تقسیم می شوند: علائم حتمی و غیر حتمی. امام محمد باقر علیه السلام می فرمایند: نشانه های ظهور دو دسته است یکی نشانه های غیر حتمی و دیگر نشانه های حتمی.16
منظور از علائم حتمی آن است که به هیچ قید و شرطی مشروط نیست و قبل از ظهور باید واقع شود و مقصود از علائم غیر حتمی آن است که حوادثی به طور مطلق و حتم از نشانه های ظهور نیست.17
امام صادق علیه السلام فرمودند: پیش از ظهور قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف پنج نشانه حتمی است: یمانی، سفیانی، صیحه آسمانی، قتل نفس زکیه و فرو رفتن در بیابان.18
ابی بصیر می گوید: به امام صادق علیه السلام عرضه داشتم خروج امام قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف کی خواهد بود؟ حضرت فرمود: ما خاندانی هستیم که وقتی را معین نمی کنیم زیرا حضرت محمد صلی الله علیه و آله وسلم فرموده است وقت تعیین کنندگان دروغ می گویند و نیز فرمود: پیشاپیش این کار، پنج نشانه است: نخستین آنها ندائی است در ماه رمضان ، دوم خروج سفیانی، سوم خروج خراسانی، چهارم کشته شدن نفس زکیه و پنجم فرو رفتن زمین در بیداء. سپس حضرت فرمود: ای ابا محمد به ناچار باید پیش از این کار دو طاعون سفید و سرخ روی دهد. عرض کردم: طاعون سفید و سرخ چیست؟ حضرت فرمودند: اما طاعون سفید، مرگ همگانی خواهد بود اما طاعون سرخ عبارت از مردن به وسیله شمشیر است و قائم خروج نمی کند تا آنکه در شب جمعه، بیست و سوم ماه رمضان در دل فضا نامش را اعلام کنند.19
امام باقر علیه السلام فرمود: از امیرالمؤمنین علیه السلام معنای آیه شریفه «فاختلف الاحزاب من بینهم»20 پرسیده شد فرمود: از سه چیز به انتظار فرج باشید، عرض شد: یا امیرالمؤمنین آن سه چیز کدامند؟ فرمود: اختلاف داخلی که میان شامیان افتد و پرچم های سیاه از خراسان و وحشتی در ماه رمضان. عرض شد وحشت ماه رمضان چیست؟ فرمود: مگر نشنیده اید فرمایش خدای تعالی را درقرآن21 آن همان نشانه ای است که دوشیزگان را از پس پرده هاشان بیرون می کشد و خفتگان را بیدار و به وحشت اندازد.22
امام محمد باقر علیه السلام می فرمایند: «در کوفه، پرچمهای سیاهی که از خراسان بیرون آمده است، فرود می آید و وقتی مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف ظاهر شد برای بیعت گرفتن به سوی آن می فرستد.»23
در ضمن بررسی روایات مربوط به حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف آمده که امام صادق علیه السلام به مفضل فرمود: «هر بیعت قبل از ظهور مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف کفر، نفاق و تزویر است و لعنت بر بیعت کننده و بیعت شونده»24 و امام حسین علیه السلام فرمودند: «هر پرچم قبل از قیام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف طاغوت است.»25
ولی در علائم ظهور خروج سید خراسانی ذکر شده، چگونه با روایات قبل جمع می شود؟
گفته می شود: او جوانی خوش صورت است از طرف دیلم و قزوین خروج نماید و به آواز بلند فریاد کند که به فریاد رسید آل محمد را، که از شما یاری می طلبند و این سید حسنی ظاهراً از اولاد امام حسن مجتبی علیه السلام است و دعوی بر باطل نمی کند و دعوت بر نفس خود نکند بلکه از شیعیان ائمه اثنی عشری علیهم السلام و تابع دین حق است و دعوی نیابت و مهدویت نخواهد نمود.
امام صادق علیه السلام می فرمایند: «به خدا قسم که آن جوان آن حضرت را می شناسد و می داند که او بر حق است.»26

در اين مقاله با نگاه جامعه ‏شناختى مساله‏اى با عنوان «تضاد اجتماعى- روانى نسل جوان‏» بررسى شده است. ابتدا به تعريف و تفسير ابعاد مختلف تضاد اجتماعى از ديدگاه جامع ه‏شناسى پرداخته ‏شده و سپس ديدگاه و برداشت قرآن‏شناختى نگارنده آمده است. به نظر نگارنده با بهره ‏گيرى از آموزه‏هاى قرآنى مى‏توان به طور علمى و كاربردى از ميزان تضادهاى اجتماعى- روانى نسل جوان كاست.

تضاد اجتماعى، جوانان، فرهنگ، جامعه.

سؤال حاكم بر مباحث اين مقاله آن است كه آيا تضادهاى اجتماعى- فرهنگى و عواقب اخلاقى- رفتارى آن كه در بخش بزرگى از گروه‏هاى جوان جامعه امروز وجود دارد، با رجوع به آراى اسلامى- قرآنى قابل حل است؟
در اين مقاله به جنبه تضاد اجتماعى- فرهنگى در جامعه امروز مى‏پردازيم. در فرهنگ علوم اجتماعى ذيل عنوان تضاد آمده است:
تضاد از ريشه Conflict به معناى برخورد كردن و مبارزه كردن گرفته شده است. هرگاه دو يا چند گروه به جهت تاليف انديشه يا منافع در حال تعارض آشكار و عدم توافق آميخته با خشونت و مانند آن باشند، با وضعى مبتنى بر كشمكش مواجه خواهند بود (1) .
اين تضاد صورت‏هاى گوناگونى دارد. از تقابل‏هاى اجتماعى گرفته تا كشاكش‏هاى بين‏المللى. نظريه‏پردازان اجتماعى، موضوع تضاد در جامعه را با اعتقادى خاص مورد توجه قرار مى‏دهند.
رالف دارندروف (959م.) يكى از جامعه‏شناسان آلمانى معتقد است: تضادها در جامعه، صفت تودرتو دارند و بر يكديگر منطبق نمى‏شوند. وى مدعى است كه كشمكش اصلى در جامعه به توزيع نابرابر قدرت و اقتدار و آنچه باعث پديد آمدن منافع متعارض مى‏شود، ارتباط دارد و از رهگذر آن است كه روابط سلطه‏گر و زيردست‏بودن در جامعه بوجود مى‏آيد (2) .
سلطه‏گران جامعه، روابط اجتماعى و الگوهاى فرهنگى در جامعه را به نحوى تنظيم مى‏كنند كه توجيه‏گر قدرت‏شان باشد; هر چند كه عواقب منفى جهت ايجاد آگاهى‏هاى كاذب و دروغين، اغفال اجتماعى، تك‏بعدى شدن و سرگردانى‏هاى فراوان در مردم و افراد زير دست‏بوجود آيد.
قرار گرفتن جوامع امروز در مسير گذر و تحول به سوى رشد و توسعه صنعتى و اقتصادى، پاره‏اى از تضادهاى اجتماعى- فرهنگى را براى اعضاى اين جوامع بوجود آورده‏است; از جمله:
- تضاد سنت‏با مدرنيسم;
- تضاد قانون‏گرايى با روابط عاطفى و فاميلى;
- تضاد مصرف‏گرايى با كار و فعاليت‏خلاق علمى و فنى;
- تضاد فرهنگ ذهنى‏گرايى و تعصب‏گرايى پيشين با فرهنگ داراى سنت‏هاى عقلى، عينى و برنامه‏ريزى براى زمان حال و آينده (3) .
در چنين مناسبات اجتماعى، بخش بزرگى از نسل حاضر نمى‏داند، سنتى باشد يا متجدد; اهل قانون و ضوابط عقلى باشد يا تحت تاثير روابط فاميلى، درون‏گروهى و عاطفى; قانع به داشته‏هاى خويش باشد يا در حرص مصرف روزافزون تقليدى به سر برد و نگران از اين كه مبادا از ديگران عقب بماند و مورد بى‏احترامى و بى‏اعتنايى و تمسخر ديگران واقع شود (4) .
بنابراين نسل امروز جامعه سخت در گردونه پريشانى، ابهام و تقليد از ژست‏هاى گوناگون و متناقض قرار گرفته است و نمى‏داند كه چگونه براى رسيدن به اهداف خود در جامعه از هنجارها و شرايط موجود جامعه به درستى استفاده كند. اين نسل از يك سو نابرابرى و بى‏عدالتى اجتماعى (فقر و بيكارى و...) را مى‏بيند و حتى خود احساس مى‏كند; اما از سوى ديگر مى‏خواهد، به رفاه و منزلت‏بالاى اجتماعى برسد. ليكن نابرابريها فزونى يافته و فرصت‏ها بسيار محدود شده‏است; لذا نسل جديد خود را تنها و بيگانه و دچار مشكل احساس مى‏كند. نسلى كه خود را در معرض سيل فشار تبعيض و نابرابرى مى‏بيند، نمى‏داند چگونه و با چه ابزارى مى‏تواند، به اهداف فردى و اجتماعى‏اش برسد.
قبل از ورود به بحث اصلى، بهتر است اين سؤال را مطرح كنيم كه آيا تضادهاى اجتماعى در جامعه امروز وجود دارد؟ خاستگاه اين تضادها را در كجا بايد جستجو كرد؟ اين تضادها چه نظم‏ها و شرايط ساختارى را رقم زده است؟ آيا اين نظم‏ها و شرايط ساختارى آزار دهنده قابل تغيير و اصلاح هستند؟

متجدد بودن و در برابر آن هنجارهاى سنتى را رعايت نمودن;
عالم و كارشناس واقعى شدن، اما از تلاش براى معاش و زندگى روزمره عقب نماندن;
استقلال شخصيت انسانى و با هويت انسانى ماندن; اما ملاحظه‏كارى كردن و از صاحبان قدرت‏هاى طاغوتى و ثروت‏هاى نامشروع ترسيدن و اطاعت محض كردن از آنان;
دوستى ورزيدن و دوست داشته شدن، اما تنها كار خود را كردن و در انديشه جمع‏آورى مال و قدرت براى خود بودن;
علاقه به اظهار انديشه نمودن، اما وابسته به قول اين و آن شدن;
ايمان به پايدارى ارزشها و عقايد دينى و انسانى داشتن، اما به هر نحوى در جستجوى ثروت و قدرت بودن و...
اينها صورت‏هاى ديگرى از تضادهاى اجتماعى- فرهنگى در جامعه امروز است كه آثار روانى و اخلاقى مطابق با خود را در روحيات نسل كنونى بوجود آورده است.
اگر در ماهيت رفتار و پندار نسل جديد بيانديشيم، مى‏بينيم كه نسل جديد مى‏خواهد خود را آراسته به آداب و ابزار تمدن جديد كند. براى نمونه اين نسل مى‏خواهد تحصيلات دانشگاهى را تجربه كند و از اين‏رو اهل شك و سؤال شده‏است. فكر مى‏كند و مى‏خواهد فكر خود را عرضه كند. مى‏خواهد براى انديشه و اظهار فكر و سؤال او گوش شنوايى وجود داشته‏باشد; اما از سوى ديگر اين نسل با الگوهاى ساختارى پدرسالار و سنتى موروثى مواجه مى‏شود. نسل كنونى كمتر خود را داراى جسارت و شجاعت منطقى و انسانى در برابر صاحبان قدرت و ظاهرا داراى فضل و دانش مى‏بيند و بيشتر آموخته و عادت نموده‏است كه ساكت و صامت و محجوب باشد. اين گونه است كه قدرت‏پرستى و گاه شخصيت‏پرستى و ترويج احترام‏هاى دروغين و ايده‏هاى سنگ‏فكرانه و تنگ‏نظرانه ملوك داراى جاه و موقعيت‏برتر اجتماعى در فضاى فرهنگى جامعه شاخص مى‏شود.
جوان امروز نمى‏داند، آيا با روحيه دانشگاهى و تفكر عقلى و شك‏گراى انتقادى در روابط اجتماعى- فرهنگى پيش قدم شود؟ يا بالعكس، ساكت و زبان بسته و فكر و دل خاموش باشد تا اين‏كه مبادا با آنها برخورد شود.
ما معتقديم نسل جوان امروز در دايره تضادهاى اجتماعى و فرهنگى سنگينى قرار گرفته است. اين واقعيت مسائل و آسيب‏هاى روحى و اعتقادى فراوانى را در شخصيت اجتماعى جوانان پديد آورده است. علائم اين آسيب‏شناسى انقباض بينش و روحيه و گاه واكنش‏هاى انتقادى و هيجانى شديد و به صورت خشونت‏هاى مقطعى و ناسازگاريهاى اجتماعى با خانواده و نظام فرهنگى و قانونى جامعه خودنمايى مى‏كند.

به اعتقاد نگارنده در خصوص مسائل مذكور مى‏توان الگوها و پاسخ‏هاى مناسبى را از قرآن كريم به دست داد.
در قرآن مى‏خوانيم كه خداوند حكيم، خالق ناظر كل عالم است. ما براى رفع نقائص خويش نياز داريم، به صفات الهى تخلق پيدا كنيم. همه عالم از اوست و به سوى او در حركت است (5) .مهربان و دوست‏حقيقى آدمى تنها و تنها خداوند كريم و اولياى بر حق اوست. همه عالم و ذرات آن براى تكريم و ستايش اودر جنبش‏اند (6) ; اعم از موجودات داراى آگاهى و قوه ناطقه و فاهمه و نيز موجودات فاقد آگاهى و قوه ناطقه. خداوند جل جلاله سازنده اساس و بنياد هستى است و تنها اوست كه باقى و برقرار و جاويدان است (7) ; لذا تنها او در همه جا (8) به عنوان نيروى قادر و كامل و صانع و خالق هستى وجود دارد.
اين خالق، مخلوق خود را دوست دارد (9) و اگر مخلوق به سوى او حركت كند، او را مى‏پذيرد و به مراتب كمال مى‏رساند (10) .هرگاه آدمى بخواهد الفباى آدميت‏خود را بيابد، ضرورى است كه به سوى صانع و خالق مهربان و رحيم خويش حركت كند (11) ; زيرا اوست كه از روح خود در آدمى دميده است (12) .اگر آدمى از خدا كه از رگ گردن به او نزديك‏تر است (13) ،غفلت ورزد، از هويت‏خويش دور مى‏شود; لذا وحدت خاطر و انديشه‏اى ندارد و نهاد دل و روان او به سوى وحدت پيش نمى‏رود و بيشتر به سوى كثرت حركت مى‏كند. از اين روست كه انسانها به دام پريشانى و احساس نگرانى و خسارت مى‏افتند.
اگر آدمى نتواند اين معنا را بفهمد و نتواند خويش را به صفات الهى بيارايد، به آسيب‏هاى فراوان روحى، اجتماعى و فناپذيرى كامل در اين عالم خاكى دچار مى‏شود.
به اعتقاد نگارنده يكى و شايد مهم‏ترين زمينه قرار گرفتن در چالش تضادهاى اجتماعى و روانى، آن است كه انسان نتواند خويشتن را در وحدت قرار داده و به روى حبيب حقيقى و خالق راستين و مهربان خويش كه منشا رحمت‏ها و بركت‏هاى عالم است، باب توسل، توكل (14) ،عبادت (15) و رضايت (16) را بگشايد و از هر چه غير اوست، بپرهيزد (17) و حتى بر كافرين و ظالمين بشورد (18) .
اگر آدمى نور ايمان را در خويش نيابد، همواره در چاه ويل ناتوانى‏ها و سرگشتگى‏هاى خويش باقى خواهد ماند و فشار تضادهاى اجتماعى و روانى هرلحظه در او بيشتر شده و هيچگاه از ميان نمى‏رود.
آموزه‏هاى قرآن متاسفانه در گذشته چندان كاربرد عينى نداشته و بيشتر ظاهر آن محترم بوده‏است و در قبرستان‏ها يا در سفره‏هاى عقد و پاگشايى عروسها و منازل مسكونى جديد حضور داشته‏است.
عده‏اى به قرائت صورى الفاظ قرآن مى‏پردازند; بدون آنكه معانى آن را فهم كنند; در حالى كه كه اگر قرآن را با نياز، ايمان، تواضع، توجه و تفكر بخوانيم، مى‏بينيم كه خداوند چه زيبا و ظريف و حكيمانه پيام مى‏دهد:
1- در آيات و نشانه‏هاى او در طبيعت، فضا، زمان و مكان، جامعه و نفس انسانى و تاريخ بيانديشيد (19) .
2- چشم‏بسته چيزى را نپذيريد و از آنچه به آن آگاهى ندارى، پيروى نكنيد.
3- خود را گرفتار نياكان و اجداد خود نكنيد (20) .
4- از ابزارهاى شناخت از جمله چشم، گوش، قلب و فكر استفاده كنيد. اگر از اين ابزارها استفاده نكنيد، چون چارپايان و بلكه بدتر از آنها خواهيد شد (21) .
5- به آنچه مى‏دانيد و مى‏گوييد، عمل كنيد (22) .اگر عمل نكنيد، چون حمارى مى‏شويد كه تنها اسفار و اوراق را با خود حمل مى‏كنيد (23) .
اگر قرآن به عنوان يك اثر علمى مطالعه‏شود، آموزه‏هاى نو و پويا و متنوعى را به دست‏خواهيم آورد; البته علم نه به معناى علم رسمى روز، بلكه به معناى علمى كه بر قلب مبارك اولياى خدا القا مى‏شود و طالبان حقيقت عالم غيب را به سوى خود مى‏كشاند. شرط فراگيرى آموزه‏هاى قرآنى آن است كه با توجه و دقت تمام و تواضع و ايمان مخلصانه در آيات آن بيانديشيم. در آن صورت خواهيم توانست، پاسخ بسيارى از مسائل و بحرانهاى اجتماعى- روانى انسان و جوان امروز را در آن پيدا كنيم.
به اعتقاد نگارنده از آياتى كه پيشتر ذكر شد، مى‏توان بهره‏هاى كاربردى فراوانى را در جهت‏حل تضادهاى اجتماعى- روانى نسل جوان امروز بدست آورد. نويسنده در اين زمينه با بهره‏اى كه از آيات جان‏بخش قرآن كريم برگرفته، ملاك‏ها و نظريات ذيل را توانسته، استخراج كند:
1- با الهام از بينش قرآنى استفاده مى‏شود كه مناسب است در برنامه‏هاى آموزش و پرورش و دانش آموختگان مدارس، توجه به طبيعت و گردش‏هاى علمى و سير و سياحت در طبيعت‏به عنوان يك اصل شمرده شود تا اين‏كه نوجوان و جوان خود را در دامن طبيعت‏بشناسد.
متاسفانه يكى از فرضهاى خام ما اين است كه عقايد خودمان را بر جوانان تحميل كنيم. غافل از اين‏كه به اين وسيله ايشان را از توجه به ذات اقدس حضرت حق دور مى‏كنيم. بايد دانست كه ذهن و روح جوانان امروز همانند اسفنج نيست كه هر وقت هر كارى بخواهيم، بر روى آن انجام دهيم. بهتر آن است كه اهتمام به توصيه قرآن كنيم كه جوانان را با طبيعت و جلوه‏هاى گوناگون آن همواره آشنا كنيم. قرار گرفتن در دامن طبيعت، نشاط و شادى طبيعى ايجاد مى‏كند و روح آدمى را براى جذب و يادگيرى آماده مى‏سازد.
2- به نفس و شان انسانى جوانان پيش از بيش احترام بگذاريم. خداوند عزيز آن همه حرمت و حسن و كرامت‏براى گوهر جان آدمى قائل است. اگر ما هم قدرى از اين بينش و ادب الهى بياموزيم، اتفاقات بسيار ارزشمندى در زندگى اجتماعى رخ خواهد داد. اگر ما بزرگترها پيشقدم به تقديم رعايت ادب و احترام انسانى نشديم، چگونه مى‏توانيم از جوانان توقع رعايت آن را داشته باشيم.
سيلى نامرئى به جوان همين است كه او را بدون هيچ گونه شناختى، تحقير كنيم يا خطاب به او سخن بگوييم; بدون آنكه براى سؤال و انديشه او ارزشى قائل باشيم يا او را در طرح‏ها و برنامه‏هاى اجتماعى و فرهنگى مشاركت دهيم. جوانان گوهرهاى شريف الهى هستند كه با رشد بينش و نفس ملكوتى‏شان نعمت فرهنگ و تمدنى بزرگ و ارجمند را براى جامعه به دنبال خواهد داشت.
به اعتقاد نگارنده اگر از لحاظ تربيتى- فرهنگى جوانان را با تحقير و تمسخر ننگريم و نگرش ابزارى نسبت‏به ايشان نداشته باشيم، بسيارى از مسائل اجتماعى- روانى جوان حل مى‏شود.
بايد به فكر و انديشه و اعتقادات آنها دقيقا توجه كنيم و سپس با آنها باب گفتگو و همراهى را باز كنيم. آنها را دشمن يا مزاحم نيانگاريم. دوستشان بداريم تا آنها نيز با مربيان و مديران، احساس محبت و نزديكى كنند.
3- دستور خداوند به اهل ايمان اين است كه تنها از چيزى بايد پيروى كنند كه از آن آگاهى دارد(و لاتفف ماليس لك به علم).
اگر مسلمانان به اين آيه قرآن گوش دل سپارند و عمل كنند، بسيارى از مسائل اجتماعى، اقتصادى، صنعتى و حتى تضادها و بحرانهاى فرهنگى حل مى‏شود.
متاسفانه به جاى آن‏كه براى جوانان، توليد آگاهى و بينش كنيم و به گرايش پرسش‏گرى، كنجكاوى و جستجوى آنها پاسخ دهيم، همواره به جوان امر و نهى مى‏كنيم تا آنان را مريد و پيرو خود كنيم; غافل از اينكه جوان امروز الزاما راه پدران و گذشتگان خود را طى نمى‏كند. بايد جوان امروز را موجود چشم و گوش بسته ندانيم.
4- با الهام از پيام الهى قرآن دانستيم كه انسان‏ها در نظام آفرينش از كرامت و عزت و هويت نيكو و زيباى الهى برخوردارند و هيچ تبعيض و نابرابرى بين آنها وجود ندارد. اين خطر بزرگى است كه جوان احساس كند، در برابر ديگران فاقد كرامت و عزت انسانى است. همين احساس است كه او را به سوى تضادهاى اجتماعى- روانى عذاب‏آورى مى‏كشاند و او را از جامعه اعم از خانواده و مدرسه و... بيزار مى‏كند.
اگر مديران و مربيان جامعه خود را موجودات برترى نپندارند و با جوانان بسيار عادى و در ارتباط چهره‏به‏چهره باشند، مى‏توانند اعتماد آنها را به خود خود جلب كند.
تا بشر از انانيت‏خود نگذرد و هوسهاى خود خواهانه را در خود از بين نبرد، نمى‏تواند در مسير كمال، آزادى و دوستى حقيقى قرار گيرد و نيز نمى‏تواند، شيرينى و حلاوت عمل صالح، انصاف، تقوى، اخلاص و احسان، ارتقاى فكر و وجدان را در عالم معنا و نيز اكسير شفابخش عشق و اشتياق به ديدار دوست را بفهمد; زيرا همه چيز را براى خود مى‏خواهد; لذا چنين شخصى نمى‏تواند داور منصف و عادلى باشد. همين‏طور نمى‏تواند به طور حقيقى مهربانى و دوستى بورزد و اگر آن را ادعا كند، دروغ مى‏گويد; زيرا ديگران را براى خود مى‏خواهد. او نمى‏تواند معناى درست عشق را بفهمد; زيرا معشوق را براى كمال و جمال و جلال او نمى‏خواهد; بلكه معشوق را براى خدمت‏به نيازها و تمناهاى نفس ظلمانى خود مى‏خواهد. نمى‏تواند به سوى كمال، نور، معرفت، آزادى و رستگارى و اشتياق به عمل صالح حركت كند; چون آن قدر حوائج نفسانى از قبيل شكم‏پرستى، پول‏پرستى، شهرت يا مقام‏پرستى، جمع‏آورى اموال و توجه به زن و فرزند و امثالهم هست كه بايد در استخدام و گرفتار آنها باشد.
با ذكر چند مثال در حوزه آموزش و پرورش در زمينه جوانان بيشتر مى‏توانيم، به درستى و حقانيت پيام قرآن پى‏ببريم. آيا فكر كرده‏ايم كه چرا جوان ما در دبيرستان و دانشگاه نمى‏تواند انديشه خود را به دقت تنظيم و با جسارت به عنوان يك طرح و فكر تازه عرضه كند؟ در حالى كه مدرسه و دانشگاه جاى شكوفايى پرسشها و انديشه‏ها و نظريات اساسى او در حوزه علم و دانش است. علت آن است كه جوانان به ظاهر در مدرسه و دانشگاه هستند; اما در واقع فكر، روح و دلبستگى‏شان با مدرسه و دانشگاه نيست.
ما به پيام قرآن گوش دل نسپرده‏ايم و نگذاشته‏ايم، آن وجه خلقت عالى انسان يعنى نفخه الهى او، فرصت ظهور و بروز پيدا كند. اجازه نداده‏ايم، فطرت كريم و عزيز انسانى او فعال‏شود تا بتواند به سوى شناخت‏حقيقت‏خود و استفاده درست از گوش و چشم، تفكر و درك قلبى (شهودى) حركت كند. ما كلاسهاى درس و مدرسه و دانشگاه را فقط براى خود و رفع حوايج نفسانى خودمان مى‏خواهيم. به همين دليل است كه محيطهاى آموزشى امروز به محيطهاى تجارى تبديل شده و لذا زمينه پرورش انسانهاى فاضل و الگوى علمى- اخلاقى را نمى‏تواند تربيت كند.
5 - عالمان عامل در حل تضادهاى اجتماعى- روانى نسل جوان تاثير بسزايى مى‏گذراند. تاكيد عالمان بر حل مسائل اجتماعى، فرهنگى و اقتصادى جوانان در عمل، بركات همبستگى و وحدت ايمانى و اخوت صادقانه را در جامعه افزايش مى‏دهد; زيرا عالمان راه درمان دردها و مسائل را مى‏دانند; اما اگر عالمان سكوت كنند يا عمل مربوط به حوزه علم خود را كنار بگذراند، خسارت‏هاى اجتماعى- فرهنگى جامعه فزونى پيدا مى‏كند. جوانى كه نمى‏تواند فاصله و بيگانگى خود را با فرهنگ دينى و نظام اجتماعى حل كند، اين بيگانگى و فاصله در او بيشتر مى‏شود و جوان در لابه لاى تبعيض‏ها و نابرابريها و كشمكش‏هاى اجتماعى فرسوده‏شده، به دام مشكلاتى چون فقر، بيكارى، اعتياد و ديگر آسيب‏هاى اجتماعى- روانى گرفتار مى‏شود.

نيت‏حاكم بر اين مقاله با سبك نگارش بحث‏هاى اجتماعى طرح يك مساله جامعه‏شناختى تحت عنوان «تضاد اجتماعى- روانى نسل جوان‏» بوده است.
به علاوه در زمينه موضوع، مثالهايى مختصر از محيطهاى آموزشى- فرهنگى جوانان مطرح شده است. مبناى تحليل نگارنده، نگرش و برداشت از پاسخ‏هاى قرآنى در خصوص مساله مذكور است. ابتدا به تعريف و تفسير ابعاد مختلف تضاد اجتماعى از ديدگاه جامعه‏شناسى پرداخته شده و سپس ديدگاه و برداشت قرآن‏شناختى نگارنده به همراه استناد به چندين آيه قرآنى آمده است. به نظر نگارنده با بهره‏گيرى از آموزه‏هاى قرآنى كه در متن مقاله آمده‏است، مى‏توان به طور علمى و كاربردى از ميزان تضادهاى اجتماعى- روانى نسل جوان كاست.

بغى: شورش بر امام و حاكم مشروع اسلامى

احكام اهل بغى:

1. كفر و اسلام باغيان:

2. دعوت باغيان به سازش و خوددارى از بغى:

3. جنگ با اهل بغى:

4. ضمان باغيان نسبت به جان و مال:

5‌. تعقيب باغيان فرارى:

6‌. ممنوعيت محرمات بر باغيان در حال اضطرار:

منابع

انحصارطلبى: تلاش براى محدود ساختن برخى امتيازات به خويش و نفى آن از ديگران

منابع

اِستضعاف: ناتوانى تحميلى در شناخت حق يا عمل به آن

شرايط تحقق استضعاف:

عوامل اجتماعى استضعاف:

منابع

اختلاف: جدايى و پراكندگى عقيدتى و اجتماعى

اختلاف عقيدتى:

اختلاف اجتماعى:

ريشه‌هاى اختلاف:

1. جهل و نادانى:

2. تعصّبات جاهلى:

3. دنياخواهى:

4. رذايل اخلاقى:

5. تفسير ناصواب آيات:

6. شيطان:

تفرقه‌افكنان:

آثار زيان‌بار اختلاف

1. سيطره ستم‌گران:

2. سيطره فرومايگان:

3. جنگ و خون‌ريزى:

4. راه‌يافت ضعف و سستى ميان صفوف مسلمانان:

5. فرو ريختن هيمنه مسلمانان:

6‌. شدّت يافتن تكاليف:

مرجع و شيوه‌هاى حلّ اختلاف => اتّحاد [راه‌كارهاى اتّحاد]

قيامت، پايان اختلاف‌ها:

منابع

اذيّت

موارد و احكام اذيّت:

ريشه‌ها و عوامل آزاررسانى:

پى‌آمدهاى آزاررسانى:

پيامبرآزارى:

راه‌هاى برخورد با اذيّت:

منابع

آدم‌ربايى

پيشينه آدم‌ربايى:

آدم‌ربايى مصداق بارز ناامنى:

عوامل و زمينه‌هاى آدم‌ربايى

1. استضعاف:

2. سيطره جاهليّت:

3. مبارزه با اسلام:

ايمنى مكّه از آدم‌ربايى:

ايمنى ازآدم‌ربايى،نعمتى شايان ذكر و سپاس:

منابع:

آوارگى: بى‌خانمانى، سرگردانى و دور ماندن از خانه و سرزمين خويش

پيشينه آوارگى:

پاداش آوارگان:

اهداف آواره‌سازى:

كيفر آواره‌سازى:

آواره‌سازى در نظام تشريع:

حقوق آوارگان:

منابع:

تكدى : درخواست كمك بلاعوض از ديگران

تكدى در ميان ملل مختلف:

نكوهش تكدى در اسلام:

تكدى از ديدگاه فقهى:

گواهى دادن متكدى:

كمك رسانى به متكدى:

راه هاى رفع نياز متكدى:

آداب و شيوه هاى كمك رسانى به متكدى:

1. گفتار و كردار شايسته با متكديان:

2. حفظ آبروى متكديان:

منابع

با مراجعه به کتاب آسمانی اسلام، قرآن، مشاهده می‌شود که پیشینة عملیات روانی به پیش از هبوط انسان به زمین باز می‌گردد. در واقع، شیطان، آنچنان که خود قسم یاد کرده است، از ابتدای خلقت آدم در صدد گمراه ساختن وی برمی‌‌آید. بدین‌سان، عملیات روانی در ساحتی فرازمانی و با سرپیچی ابلیس از دستور خداوند آغاز می‌شود و در سیر تدریجی تاریخی به ویژه در اعصار انبیاء عظام و ائمه معصومین (ع) ادامه می‌یابد. مجموعه مقالات "سیری در عملیات روانی در اسلام"، با تدقیق و تدبر در آیات کتاب الهی در صدد است سیر پیدایش و فرآیند عملیات روانی را از افق آیات قرآن، روایات، احادیث و سایر منابع تحقیق اسلامی مورد مطالعه قرار دهد. رهیافت تاریخی تحقیق در مقوله عملیات روانی، توجه به ابعاد روانی را در گسترة تمام شئون فردی و اجتماعی انسان از منظر دینی برجسته می‌سازد.

عملیات روانی، شیطان، آدم، بهشت.

قرآن، به عنوان اصلی‌ترین کتاب و منبع مورد مراجعه مسلمانان، در قالب قصص انبیاء و رسل، به شرح و تبیین پدیده‌ای می‌پردازد که امروزه از آن به عملیات روانی یاد می‌شود. آنچنان که خود قرآن فرمان می‌دهد، تدبر و تعقل در آیات الهی نشانه‌های بی‌شماری از اَعلام هدایت را بر روی زندگانی بشر می‌گشاید. این مقاله با مطالعه سرگذشت حضرت آدم (ع) چگونگی اقدام شیطان و بیرون راندن او را از بهشت مورد بررسی قرار می‌دهد. امروزه نیز شیطان و استکبار جهانی در تلاشند که با انواع روش‌های عملیات روانی و با استفاده از ابزار نوین فناوری به تداوم گمراهی نخستین انسان بپردازند. هم‌اکنون انقلاب اسلامی در نوک پیکان آماج تهاجم دشمنان قرار گرفته است. رهبر معظم انقلاب در این زمینه می‌فرمایند:
...امروز مهم‌ترين ابزار جنگ بين قدرت‌ها در دنيا رسانه است... امروز تأثير رسانه‌ها ... از سلاح و از موشك و از بمب اتم بيشتر است ... امروز آرايش رسانه‌اى و فرهنگى كه در مقابل جمهورى اسلامى قرار دارد، بسيار آرايش پيچيده، متنوع، متكثر، كارآمد و فنى و پيشرفته است... (28/02/1383).
... یكى از كارهاى بسيار مهمى كه امروز در دستور كار آنهاست، تهاجم خبرى، تبليغى، فرهنگى و اخلاقى به كشور ماست... رسانه‌ ما، هم بايد ناظر باشد به خنثى كردن كار دشمن در داخل، هم بايد ناظر باشد به ضربه‌زدن به دشمن در فضاى عمومى ... امروز يكى از شگردهاى مهم دشمن، تزريق و القاء احساس عقب‌ماندگى و ناتوانى است... (11/09/1383).

برخی پيشينه استفاده از عمليات رواني را به نبرد گيدئون با ميديانيت‌ها (مادها) در حدود سال 1254ق.م نسبت مي‌دهند. در اين نبرد گيدئون بر خلاف رسوم نظامي زمان خود كه هر دستة صد نفره يك مشعل داشتند، به هر يك از سپاهيان مشعلي داد. او با اين زيركي اين توهم را در ذهن دشمن ايجاد كرد كه تعداد افرادش، صد برابر ميزان واقعي است. در نتيجه توانست بدون هيچ درگيري به پيروزي دست يابد.1 لیکن باید گفت تاریخچه عملیات روانی، به اعصار قدیمی‌تر از پیدایش انسان بازمي‌گردد و پيش از "اقدام و عملیات نظامی"، بشر از آن استفاده كرده است.
قرآن كريم وقتي داستان هبوط آدم و حوا به زمين را نقل مي‌كند، به اين مسئله اشاره مي‌نمايد که در اولین درگیری روی زمین یعنی درگیری فرزندان آدم پيش از آغاز اقدام و عملیات نظامی(تصميم قابیل به قتل هابیل) عملیات روانی از سوی قابیل انجام یافت تا‌ هابیل را از مسیر خود جدا و منحرف کند اما هنگامی که عملیات روانی او مؤثر نیفتاد، به قتل او اقدام کرد.
قرآن كريم در اين‌باره مي‌فرمايد:
وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبَا قُرْبَانًا فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمَا وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنْ الْآخَرِ قَالَ لَأَقْتُلَنَّكَ قَالَ إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنْ الْمُتَّقِينَ؛ آدم را به درستى بر ايشان بخوان، هنگامى كه ‏‏[هر يك از آن دو،] قرباني‌اى پيش داشتند. پس، از يكى از آن دو پذيرفته شد و از ديگرى پذيرفته نشد. ‏[‏‏قابيل] گفت: حتماً تو را خواهم كشت. ‏‏او گفت: خدا فقط از تقواپيشگان مى‌پذيرد (مائده/27).
در داستان درگیری دو فرزند آدم گفته‌اند که درگیری ناشی از انتخاب جانشین برای آدم بوده است. خداي متعال هابیل را به آدم معرفی نمود تا میراث نبوت را به او وصیت کند (حویزی، 1412ق؛ مازندرانی، ؟؟؟؛ مجلسی، ؟؟؟؟).2 او دستور خدا را اطاعت كرد. قابیل بر این انتخاب اعتراض کرد و به پدر گفت: من فرزند بزرگ‌تر هستم و باید وصی شما باشم. آدم فرمود: این دستور خدا است؛ اگر باور نداری برای خدا قربانی بیاورید؛ از هر یک پذیرفته شد او وصی من است. آن دو قرباني آوردند. قربانی هابیل پذیرفته شد. قابیل در رسیدن به مقام امامت از راه پدر ناامید شد و تلاش کرد تا ‌هابیل را از گرفتن وصایا منصرف نماید. از اين رو به عملیات روانی روی آورد و او را به قتل تهدید كرد. «قال لأقتُلَنَّک» تو را خواهم کشت. در اين تهديد، ملاحظه مي‌شود كه قابيل با ارسال اطلاعات تهديدآميز، در پي تأثير بر انگيزه و پذيرش ‌هابيل درباره وصايا برآمد. فرزند آدم اگر با این عملیات روانی صحنه را ترک مي‌كرد، قابيل به هدف خود مي‌رسيد. اما ‌هابیل در رويارويي با اين صحنه، تلاش کرد او را از تصمیم خود بازگرداند. از اين رو گفت:
لَئِنْ بَسَطتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِبَاسِطٍ يَدِي إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ؛ اگر دست خود را به سوى من دراز كنى تا مرا بكشى، من دستم را به سوى تو دراز نمى‌كنم تا تو را بكشم، چرا كه من از خداوند، پروردگار جهانيان مى‌ترسم (مائده/28).
این نخستين عملیات روانی و مقابله با آن روی زمین و بین انسان‌ها است. گو اينكه پيشينة عملیات روانی درباره بشر با نگاهي ديگر، به پيش از این تاریخ بازمی‌گردد و آن "عملیات روانی شیطان علیه آدم" مي‌باشد. اين جريان پيش از هبوط او به زمین و در آنجا که نام "بهشت" یا باغ را داشت روي داد. شیطان آدم را تنها با عملیات روانی از آن جنّت بیرون ساخت؛ نه با عملیات فیزیکی! قرآن در اين‌باره مي‌فرمايد:
فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ قَالَ يَا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلَى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لَا يَبْلَى؛ فَأَكَلَا مِنْهَا فَبَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَى؛ ثُمَّ اجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَتَابَ عَلَيْهِ وَهَدَى؛ قَالَ اهْبِطَا مِنْهَا جَمِيعًا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنْ اتَّبَعَ هُدَايَ فَلَا يَضِلُّ وَلَا يَشْقَى؛ پس شيطان او را وسوسه كرد، گفت:«اى آدم، آيا تو را به درخت جاودانگى و مُلكى كه زايل نمى‌شود، راه نمايم؟؛ آنگاه از آن ‏[‏درخت ممنوع‏]‏ خوردند و برهنگى آنان برايشان نمايان شد و شروع كردند به چسبانيدن برگ‌هاى بهشت بر خود. و ‏[‏اين گونه‏]‏ آدم به پروردگار خود عصيان ورزيد و بيراهه رفت؛ سپس پروردگارش او را برگزيد و بر او ببخشود و ‏[‏وى را‏]‏ هدايت كرد؛ فرمود: همگى از آن ‏[‏مقام‏]‏ فرود آييد، در حالى كه بعضى از شما دشمن بعضى ديگر است، پس اگر براى شما از جانب من رهنمودى رسد، هر كس از هدايتم پيروى كند نه گمراه مى شود و نه تيره‌بخت.
بر این اساس می‌توان ادعا كرد که پيشينه عملیات روانی به قدمت آفرينش بشر است؛ هر چند عملیات نظامی از قدیمی‌ترین اقدامات بشری است لیکن می‌توان گفت: پيش از اینکه بشر نخستين عملیات فیزیکی را انجام دهد به عملیات روانی پرداخت (طه/ 120 تا 123).

بر اين اساس به اين نتيجه رسيديم كه قدمت عملیات روانی بیش از عملیات فیزیکی است لیکن همان‌گونه که عملیات فیزیکی به تدریج مدون شده، به دانش‌هاي بشری و كرسي‌هاي تدريس راه یافته است؛ عملیات روانی نیز به تدریج شناخته شده و درباره آن تدوین، تألیف و تدریس صورت گرفته است.
بيش از يك قرن نيست كه از زمان تدوین و شکل‌گیری دانش عملیات روانی در قالب دروس جديد مي‌گذرد. به ظاهر بحثی مدون و روش‌مند با این عنوان پيش از قرن نوزدهم ميلادي مطرح نبوده است.3 از این رو عملیات روانی اگر چه در مصادیق و راهکارهای آن در شریعت اسلام قابل شناسایی و تعریف است، اما به دلیل تعریف نشدن آن در زمان شارع نمی‌توان تعریف مورد امضای او را به طور مستقیم به دست آورد، بلکه در آغاز باید طبق تعریفی جامع از عملیات روانی به اصول و کلیاتی که از شارع مقدس در ابواب گوناگون و متناسب فقهی وارد شده رجوع و احکام آن را استنباط كرد.
هر چند تعاریفی مختلف از عمليات رواني عرضه شده که تأثير بر باورها، افکار و احساسات را مدنظر قرار داده‌اند، اما بررسی مصادیق عملیات روانی در اردوگاه صاحبان این تعاریف حاکی از آن است که مقصود همة آنها تأثير بر هيجانات، احساسات و عواطف است تا بتوانند از این طريق افکار و تمایلات طرف مقابل را بر اساس خواسته‌های خویش شکل و جهت دهند و آنها را با خود و اهدافشان همراه سازند.
در تعریف عملیات روانی بايد مفردات اين اصطلاح شناخته شود؛ پس دو کلمه مورد تأمل و دقت قرار می‌گیرد:

عملیات در اصطلاح خاص نظامی، هنگامی مورد استفاده قرار می‌گیرد که برای تسلط بر منطقه‌ای خاص یا منافعی معین ستیز و نبرد به وجود آید. گاه عمليات "تهاجمی" است یعنی تصمیم بر تسخیر است و گاهی "دفاعی" که برای جلوگیری از تسخیر ناحیه توسط نیروی مهاجم انجام می‌گیرد.

مقصود از کلمه "روان" در این تعریف، اندیشه و فکر است که مبنای تصمیم و عمل قرار مي‌گيرد. رواني يعني آنچه به فكر و انديشه مربوط مي‌شود. اصل مسلم این است که اقدامات انسان‌ها بر اساس تصمیمی است که از مقدمات فکری ناشی می‌شود. هر اقدامی كه از هر انسان عاقلی سر مي‌زند، بر اساس تصورها و تصدیق‌هایی4 است که پیرامون آن برای او حاصل گشته، او را به "تصمیم بر اقدام" می‌رساند. نیز اصل مسلم است که انسان‌ها برای دستیابی به منافع و یا گریز از مفاسد اقدام به اعمال می‌نمایند و هر عملی را که انجام مي‌دهند با مقدمات فکری به این نتیجه رسیده‌اند که برای آنها جلب منفعت مي‌کند یا آنها را از مفسده‌ای دور مي‌دارد.
بر این اساس اعمال و رفتار انسان‌ها الزاماً مترتب بر تصمیمی است که ناشی از مجموعه افکار و باورها مي‌باشد؛ باورهايي كه منجر به اين گزاره مي‌گردد كه برای مثال «اين عمل برای او ارزشمند و لازم‌الاجراست». مقصود از کلمة روانی همین مجموعة افکار و اندیشه‌های تصمیم‌ساز در انسان است. البته افراد هر قدر داراي منافع بيشتري باشند، اقداماتی پيچيده‌تر انجام مي‌دهند كه ناشي از پيچيده‌تر شدن افكار و انديشه‌ها در آنهاست.

اکنون سؤال پیرامون تعریف عملیات روانی از نظر اسلام است. در معارف و آموزه‌هاي اسلام، عمليات رواني چه جايگاهي دارد؟ ديدگاه پيشوايان دين مبين اسلام درباره آن چه بوده است؟ در دوران حاضر آيا مي‌توان در اقدامات فردي يا اجتماعي، دست به عمليات رواني زد؟ در توضيح اين مطالب بايد گفت كه مفاهيم شرعي در اسلام در دو دسته تقسیم‌بندی مي‌شوند:
الف. عبادات، ب. معاملات
در تعریف امور عبادی گفته‌اند:
مفاهيمي كه در شرع مقدس اسلام آمده، گاه از سنخ احكام و گاه از سنخ حقوق است. احكام نیز، گاه احكام عبادي است و گاه احكام معاملي.
احكام عبادي آن دسته از احكام است که باید به دستور شارع بدان توجه داشت و به اين خاطر كه او امروز فرموده، مکلف باید به دقت، تصميم مورد درخواست شارع را به جای آورد. یعنی خود عمل به تنهایی مورد توجه نیست بلکه عمل با عنوان اینکه خدا خواسته، مورد طلب او است بايد برای او انجام شود.
از ديگر سو، مفاهيم شرعي، طبق تقسيمی ديگر يا تأسيسي هستند(موقوف به اختراع شرعي مي‌باشند) و يا امضايي(مفهوم رايج بين مردم مورد تأييد شرع قرار مي‌گيرد).
در باب عبادات اصل بر تأسیس است. یعنی شارع و صاحب دین اموری را ارائه كرده، مکلفین را به انجام یا ترک آن مأمور مي‌سازد. پس اگر دستور یا نهی شريعت وجود نداشت، عامه مردم به آن بی‌توجه بودند. این امور از نام تا شرایط و اجزا از طريق شارع مقدس شناخته مي‌شوند. پس طبق ويژگي‌هايي كه او ارائه مي‌كند، هر عبادت شناسایی مي‌شود. برای مثال، نماز که امری عبادی است باید توسط شارع محترم تعریف و اجزا و شرایطش مقرر گردد. پس لفظ نماز در این باب با تعریفی که شارع ارائه مي‌كند معنا مي‌يابد؛ گو اینکه اصل کلمه نماز در فارسی و صلاة در عربی یا معادل آن در هر زبان دیگری با معنایی خاص رایج است؛ اما هنگامی که به میدان شرع وارد مي‌شود آن معنا مورد لحاظ نیست. اگر چه ممکن است در به‌کارگیری جدید آن معنا نیز مفهوم شود لیکن آن استفاده ضمنی است و ربطی به اصل معنای لغوی ندارد؛ چنان‌که در مفاهيم روزه، حج و جهاد نيز چنین است و این امور اگر مورد امر و نهی شارع نبود چه بسا مورد اجرا یا ترک قرار نمی‌گرفت.

در تعریف امور معاملی گفته‌اند: آن دسته از قوانین الهي است که خود عمل مطلوب است و اینکه برای خدا یا غیر خدا آورده شود در ذات عمل دخالتی ندارد. آنچه مورد طلب او است خود عمل و کار با شرایط و مقررات خاص مي‌باشد. اما اینکه این عمل را برای خدا انجام دهد دخالتی ندارد.
امور معاملی به طور معمول از افعالی هستند که اگر دستور شارع هم نباشد مردم براي گذران و رفع نيازهاي خود آن را انجام مي‌دهند. معاملات بین جوامع رایج است و مردم آن را مي‌شناسند. این امور اگر با همان شرایطی که بین مردم در حال اجرا است در نظر شارع مقبول باشد، مورد امضای شارع قرار مي‌گیرد و اگر شرط یا جزء خاصی در نظر شارع براي صحت آن نقش داشته باشد آن را بيان مي‌كند و همراه با آن جزء یا شرط آن را امضا مي‌کند و مي‌پذیرد. برای مثال، در ميان مردم انواع داد و ستدها رواج دارد. خداي متعال در قرآن مي‌فرمايد: «أَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا» پس خداوند صحت بيع ربوي را تأييد نكرده و براي درست بودن بيع، ربا نبودن را شرط قرار داده است. در هر صورت آن چیزی را که بین مردم رایج است گرفته و مورد دخل و تصرف قرار مي‌دهد. بر این اساس، یا همان معاملة معروف بین مردم را امضا مي‌کند یا شرایطی را در صحت آن اضافه نموده یا از آن مي‌کاهد؛ اما اصل تعریف، همان مفهوم رایج است. اموری مانند خرید و فروش، ازدواج، قرض، اجاره و جنگ و صلح از اين دست هستند.

هر آفريده‌اي از هستي و منافع خود در برابر تجاوزات، دفاع مي‌كند و اين يك قانون عمومي و عقلي و مورد عمل عقلاي جهان آفرينش است. دفاع در فطرت آحاد انسان‌ها نهاده شده و همه جوامع و حكومت‌ها به آن عمل می‌کنند و به مبارزه با دشمنان و بدخواهاني كه استقلال و منافع آنان را تهديد مي‌نمايند، برمي‌خيزند. احكام اسلام براساس توحيد و فطرت الهي بنا نهاده شده، پس لزوم پيكار و عمليات فيزيكي با دشمنان را امضا نموده است. در اسلام آشكارا دستور جهاد با مشركان، اهل كتاب (اگر جزيه نپردازند)، اهل بغي و محاربان و دشمنان دين داده شده است.
همان‌گونه که عملیات فیزیکی در اسلام با عنوان "جهاد" یا "دفاع" از امور امضایی است، گو اینکه شارع شرایطی ویژه را برای آن بیان نموده است؛ عملیات روانی نیز از امور امضایی مي‌باشد. عمليات رواني بین مردم رایج و دارای تعریف، شرایط و ضوابطی مخصوص است.

آنچه باید مورد تحقیق قرار گیرد این مطلب است که شارع مقدس آن را چگونه مورد امضا قرار داده است؟ آيا عيناً همان مفهوم عمليات رواني را كه در نزد مردم و سياست‌مداران جوامع معروف است، پذيرفته يا برخي قيود و شرايط به آن افزوده است؟ اگر قيودي افزوده باشد، دخل و تصرف شارع در تعریف، اجزا و شرایط تا چه میزان است؟
براي پاسخ به اين پرسش‌هاي اساسي، لازم است تعريفی دقيق از عملیات روانی عرضه شود تا معلوم گردد شارع آن را مورد امضا قرار داده یا شرط و جزئی را بر آن افزوده یا کاسته یا به همان شکل قبول نموده و یا اصولاً تعریف را تغییر داده است.

برخی عناوین معاملات در زمان شارع نیز جریان داشته که مي‌توان در باره امضا یا عدم امضای آن با سکوت و بیان شارع نتیجه گرفت.5 اما برخی عناوین جدید بوده، و پس از شارع رایج شده است. در این صورت در امضا كردن یا امضا نكردن آن نمی‌توان به سکوت و بیان مستقیم شارع تمسک جست. پس باید در این باره از سایر عناوینی که بر عنوان نوپيدا انطباق دارد، استفاده نمود و حکم را به دست آورد.
آيا عملیات روانی از عناوین قدیم است که در زمان شارع مورداستفاده بوده یا عنوان مستحدث و نوپيدايي است؟

تا اينجا پذيرفتيم در عمليات رواني، مفاهيم و اطلاعات غير واقعي به طرف مقابل عرضه مي‌شود تا از راه ايجاد جاذبه‌هاي هيجاني و تحريك احساسات و جذب عواطف، باورها، نگرش‌ها و رفتار وي به سوي دلخواه تغيير يابد. تأثير بر انگيزه‌ها، عواطف و رفتار طرف مقابل(از راه ارسال مفاهيم غيرواقعي) پيامد عمليات رواني است. ممكن است اين پرسش مطرح شود كه در اين صورت چه تفاوتي ميان عمليات رواني و آموزش وجود دارد؟
اگر اثر آموزش و عملیات روانی، تأثير بر افکار، امیال و عقاید است تا رفتار را شکل دهد و به هدف مطلوب هدایت کند، پس چه تفاوتي ميان اين دو وجود دارد؟ برای مثال در عمليات رواني رسانه‌هاي غربي عليه جهان اسلام، از راه عوامل محرك مانند ارائه تصوير رؤيايي از شهرها و انسان‌هاي غربي و درشت‌نمايي مفاهيم قابل احترام مانند نظم يا تكامل علمي و فناوري، در كنار ترسيم چهره مشوّه و ناپسند از اسلام و مسلمانان سعي مي‌كنند فرهنگ اسلام و رسوم بومي ملل مسلمان را تضعيف و فرهنگ استكباري خود را جايگزين کنند. يك جوان تحصيل‌‌كرده كه شيفته غرب مي‌شود، اميال و عقايدش آن‌قدر تحريك شده كه نگرش‌ها و باورهاي جديد، او را وادار به بروز رفتاري غرب‌گرايانه و مرعوب از فناوري و سياست كشورهاي غربي مي‌نمايد، در نتیجه ناخودآگاه غرب را معدن و خاستگاه هرگونه تكامل و پيشرفت مي‌داند و فرهنگ اسلامي خود را مانع پيشرفت قلمداد مي‌کنند؛ در نتیجه حكم حجاب را تحجّر، غيرت را حسادت و روحيه استقامت و پايداري در برابر چپاول‌گري‌هاي زورمداران را بي‌منطقي مي‌خواند. در رفتار به بي‌حجابي و اختلاط مفرط تمايل پيدا مي‌كند، ناموس خود را در معرض قرار مي‌هد و با هرگونه سازش خفّت‌باري كنار مي‌آيد. در حالي كه در آموزش به طور معمول اعتماد بر اطلاعات واقعی و علمی است، اما در عملیات روانی اصل بر ارائه مطالب غیر واقعی و مخلوطی از حق و باطل یا مفاهيم باطل محض است.
البته ممکن است آموزش نیز ابزاري برای عملیات روانی قرار گیرد؛ بدین معنا که با وارد ساختن آموزش در مسائل فنی، علوم انسانی یا سایر علوم، این‌گونه القا کنند که دانش‌آموختگان يك كشور توان خودكفايي در فراگيري را ندارند و تا ابد باید وابسته به مدرسان و آموزش‌گران کشوری دیگر باشند. در اینجا در آموزش همان مطالب اصلی و مفاهيم واقعي و علمي بیان مي‌شود اما نفس این آموزش در خدمت عملیات روانی برای دستیابی به هدفی ديگر است.

عملیات روانی با تعریف موجود نمی‌تواند مورد تأیید شريعت اسلام باشد. دین اسلام با این تعریف وارد میدان چنين عملیاتي نمی‌شود. چون غايت دین تأثير بر عقل، خرد و اندیشه بشر و هدايت آن به وارد شدن در میدان تدبر و تعقل است. چنان‌که قرآن مي‌فرماید:
هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ؛ پيامبرانمان را با برهان‏هاى روشن فرستاديم و با آنان كتاب و ترازو فرو فرستاديم تا مردم به دادگرى برخيزند و آهن را فرو فرستاديم كه در آن نيرويى سخت و سودهايى براى مردم است و تا خداوند معلوم دارد چه كسى در نهان، او و پيامبرانش را يارى مى‏كند بى‏گمان خداوند توانمندى پيروزمند است0 (توبه/33).
اصل در حرکت همه پيامبران(ع) همین است و اختصاصی به پيغمبر خدا(ص) ندارد. خدا مي‌فرماید:
لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمْ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ ؛ همانا پیامبران را با دلایل روشن فرستادیم و همراه آنها کتاب و میزان فرستادیم تا مردم قیام به قسط نمایند (حدید/25).
"بیّنات" برای تبیین علمی و یقینی است. خداي متعال پیامبر را با شعبده6 و جادو7 و سایر اموری که تأثير بر وهميّات8 يا مخيّلات9 مردم داشته اعزام نمی‌کند، بلکه با اموری یقینی و روشن‌گر مأمور مي‌کند. گرایش به پيامبران الهي هرگز نباید بر اساس عواطف و احساسات قبیله‌ای عاطفه‌ای و فامیلی باشد، بلکه پیامبر با اموری همراه مي‌شود که اگر کسی با خرد و عقل و منصفانه به آن نگاه کند پیرو او خواهد شد. چنان‌که وقتی خداي متعال، پيغمبر (ص) را به دعوت خویشان و نزديكان خود مأمور مي‌سازد مي‌فرماید:
وَأَنذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ؛ فامیل نزدیک خود را انذار ده (شعراء/214).
"انذار" يا بيم یعنی بیان واقعیت‌هایی که موجب خروج انسان از غفلت مي‌شود. اصل انذار به معنای اعلام است. یعنی آگاه ساختن؛ گو اینکه در اطلاع‌رسانی نسبت به اموری به کار مي‌رود که موجب احتیاط و حفاظت مي‌شود. مأموریت پيامبران الهي تعلیم کتاب و حکمت است؛ چه در تربیت فردی و چه در مسائل اجتماعی در همه ابعاد آن اعم از جنگ و صلح. حرکت مؤمنین باید بر اساس بینش، دانش، معرفت و بصیرت باشد. چنان‌که مي‌فرماید:
قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنْ اتَّبَعَنِي ؛ بگو این راه من است که من و پیروانم با بینش همه را به سوی خدا مي‌خوانیم (یوسف/108) .
لیکن حرکت بر اساس احساسات و عواطف و به دور از عقل و خرد در شريعت اسلام مذموم و مردود است.
وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ؛ و چیزی را که بدان عالم نیستی پیروی مکن (اسراء/36).
بر این اساس، در توصیف نیروی مقابل آنها را به گمراهی توصيف و علت آن را پیروی از امور احساسی و دور از علم و خرد بیان مي‌کند.
وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ؛ بسیاری از اهل زمین را اگر پیروی نمایی تو را از راه خدا گمراه مي‌سازند؛ آنها تنها از گمان پیروی مي‌کنند و آنها تنها تخمین مي‌زنند (انعام، 116).
در آيه‌ای ديگر دشمن را به دليل گمان‌ورزي از حقيقت دور مي‌داند.
وَمَا يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلَّا ظَنًّا إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنْ الْحَقِّ شَيْئًا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ؛ بیشتر آنها پیرو گمان هستند در حالی که گمان از حق بی‌نیاز نمی‌سازد، همانا خداوند به آنچه انجام مي‌دهند دانا است (یونس/36).
بَلْ اتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَهْوَاءَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ؛ بلکه ستم پیشه گان بی هیچ دانشی از هوس‌های خود پیروی کردند (روم/29).
وَمِنْ النَّاسِ مَنْ يَشْتَرِي لَهْوَ الْحَدِيثِ لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَيَتَّخِذَهَا هُزُوًا أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ؛ و برخی از مردم کسانی هستند که سخن بیهوده را مي‌خرند تا بی هیچ دانشی از راه خدا گمراه کنند و آیات الهي را به ریشخند گیرند برای آنها عذابی خوار کننده خواهد بود (لقمان/6).
اسلام همگان را به فراگيري دانش دعوت و جهل و ناداني را نكوهش مي‌كند. قرآن مردم را به تفكر در آفرينش آسمان و زمين و موجودات آنها و تاريخ گذشتگان و گردش جهان طبيعت دعوت مي‌کنند. علت اين امر، حقانيت و جامعيت آموزه‌هاي اسلام است. اسلام چون به حقانيت خود اعتماد دارد، هيچ مفهوم مبهم يا دستورالعمل تاريكي را در خود نمي‌بيند. از اين رو هيچ مطلب حق و شايسته‌اي را از مسلمانان نمي‌پوشاند. از سويي به مسلمانان دستور داده دربارة حقايق و علوم و اسراسر آفرينش بينديشند و هرگز در ابهام، قدمي پيش نگذارند و اگر كوچك‌ترين نكته مبهم يا شبهه‌ناكي پيش روي آنان قرار گرفت، توقف كنند. وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ يعني چيزي را كه به آن علم نداري، دنبال نكن (اسراء/36).
دعوت اگرچه به سوی حق باشد اما اگر راه دعوت با تاریکی جهل آمیخته شود، ديگر دعوت به حق انبیایی نیست و از مسیر اسلام بیرون است. نه پیامبر(ص) و نه پیروان او حق ندارند در راهی که ناآگاهی را ابزار قرار مي‌دهد پیش روند. چنان‌که مي‌فرماید:
إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتَابُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُوْلَئِكَ هُمْ الصَّادِقُونَ؛ مؤمنین کسانی اند که به خدا و پیامبر ایمان آورند و تردیدی به خود راه ندهند و با مال و جان خویش در راه خدا تلاش کنند تنها اینها راستگویانند (حجرات/15).

از مجموع آیات پيش گفته مي‌توان این امور را استفاده كرد:
1ـ مؤمن بايد در میدان هجوم و دفاع آگاهانه وارد شود. چگونگي و ابزارهاي حضور او باید برگرفته از مبادی معرفتی باشد. ويژگي اين مبادي اين است كه همگي اموری یقینی‌اند؛ بنابراین، پس باید بدان یقین داشته باشد.
2ـ اساس حرکت در اسلام از روي معرفت است. اين معرفت از جهان‌بینی و نوع نگرش و باور به توحید و معاد نشئت می‌گیرد.
3ـ در آموزه‌هاي اسلام تعلیم و تعلم يك اصل اساسي به شمار مي‌رود. اسلام مسلمانان را به كسب معرفت و بنا نهادن همه حركات و رفتارها بر اساس معرفت، سفارش كرده است.
4ـ مؤمن واقعی کسی است که با یقین حرکت مي‌کند، نه با تردید و شک. پس جهاد در راه خدا نيز بايد از مبدأ یقین باشد، نه تردید و شک.
5ـ اساس عمل در اسلام، آموزش و ارتقاي معرفت است. بر اين اساس مؤمنین در میدآنهای مختلف عملیاتی شرکت و ادای وظیفه مي‌کنند و چنين اقدامي را "احدی الحسنیين" مي‌دانند.
سرانجام اين‌كه اساس حرکت برای هر گونه اقدامی در اسلام بر آموزش و تعلیم مبادی اسلامي استوار است. حرکت بر اساس هيجانات، احساسات و عواطف ناشی از مقدمات گمانی و دور از انديشه و عقل، امري مطرود است.

تلاش سردمداران اردوگاه باطل، دور ساختن انسان‌ها از صراط مستقيم و اختلاف‌افكني در جوامع است.
وَإِنَّ الشَّيَاطِينَ لَيُوحُونَ إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ لِيُجَادِلُوكُمْ؛ این شیاطین هستند که به دوستان خود مطالب را سری مي‌رسانند تا با شما ستیزه کنند (انعام/121).
اما در اردوگاه حق، تلاش همگان، آموزش مبانی یقینی، بیان حقیقت و نزدیک ساختن ديگران به واقعیت‌ها است.
رهبر انقلاب با هوشياري نسبت به تفرقه‌افكني دشمن مي‌فرمايند: از تاكتيك‌هاى شناخته شده و معروف و كهنه شده دنيا اين است كه سعى كنند در بين يك گروه دشمن، عده‌اى را على‌العجاله از دايرة ‌دشمنى، خارج وانمود كنند تا بتوانند آن بخش ديگر را از بين ببرند، بعد هم به سراغ اينها بيايند. تهديد هست؛ تهديد، عمومى است. راه حل آن هم حفظ و افزايش عناصر قدرت در درون نظام است. (بيانات در ديدار مسئولان و كارگزاران نظام جمهورى اسلامى (27 اسفند 1380).
از دیدگاه قرآن نماد باطل در این عالم "شیطان" است. جريانات باطل و دشمنان خدا با پیروی از او به فساد و افساد بر روي زمين مي‌پردازند. چنان‌که قرآن مي‌فرماید:
إِنَّهُمْ اتَّخَذُوا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ؛ اینها شیطان را سرپرست خویش در برابر خدا قرار داده‌اند و گمانشان این است که راه را یافته‌اند (اعراف/30).
شيطان الگوی اقدام و عمل در اردوگاه دشمنان حق مي‌باشد. با الهام و وحی او به پيروانش، کارها شکل مي‌يابد. قرآن برای بشر اقدام او را در هجوم بر انسان‌ها ترسیم نموده تا معلوم شود که او بايد از چه نوع عملیاتی بهره ببرد و کارهای خویش را به انجام برساند. به عبارتي، اسلام ساز و كاري را براي جامعه تعريف و ترسيم كرده كه سعادت آحاد جامعه، مرهون حفظ آن است. توجه به این نکته مهم است که عملیات شیطان در تهاجم به انسان‌ها در سه جهت بی‌مانند است؛
الف. "گستره میدان عملیات" که همه بشر را فرا مي‌گيرد؛
قَالَ رَبِّ بِمَا أَغْوَيْتَنِي لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ؛ گفت خدایا به دلیل آن‌که مرا از مسیر بیرون راندی در زمین زیبانمایی مي‌کنم و همه آنها را گمراه مي‌سازم (حجر/39).
ب. "زمان عملیات" که تا پایان حیات بشر بر زمین است.
قَالَ رَبِّ فَأَنظِرْنِي إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ؛ قَالَ فَإِنَّكَ مِنْ الْمُنظَرِينَ؛ إِلَى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ؛ گفت: پروردگارا، پس مرا تا روزى كه برانگيخته مى‌شوند مهلت ده؛ فرمود: در حقيقت، تو از مهلت‌يافتگانى؛ تا روز معين معلوم (ص/79تا81).
ج. "هدف عملیات" که نابودی بشر به طور کامل است. هدف شيطان از فريب انسان‌ها وارد ساختن آنان در جهنم و تباه كردن زندگي ابدي آنان است.
قَالَ أَرَأَيْتَكَ هَذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِي إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلَّا قَلِيلًا؛ گفت این را دیدی که بر من برتری دادی اگر تا قیامت به من مهلت دهی بی‌تردید همه فرزندانش جز اندکی را ریشه کن خواهم نمود (اسراء/62).

شیطان در اقدامات خود تنها از عملیات روانی استفاده مي‌کند و با این ابزار وارد میدان تخریب و انهدام بشر مي‌شود. این حقيقت از اولین اقدام او علیه خودش و انسان آشکار شد. اقدام شیطان در امتناع از سجده بر آدم علیه خود او تمام شد. او مي‌دانست باید از دستور خدا پيروي کند اما استکبار او به وی اجازه نمی‌داد این تبعیت را بر خود هموار کند. البته شيطان برای عصیان باید از گردنه‌ای سخت عبور کند که این گذار را برای خودش با عملیات روانی و شیوه اقناع هموار مي‌کند. هنگامي كه فردي در اثر ارائه اطلاعات و مفاهيم، دچار تغيير نگرش يا رفتار شود به گونه‌اي كه از نگرش و رفتار جديد خود، احساس رضايت و خرسندي نمايد، عمليات رواني به موفقيت دست يافته است. شيطان نيز دچار رفتاري متغير و طغيان‌گر شد، ولي خود را اقناع كرد و از رفتار عصيان‌گر خود، در درون خرسند شد. هنگامی که خدا از او علت امتناع از سجده بر آدم را مي‌پرسد که:
قَالَ مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ؛ علت امتناع تو از سجده چیست؟
شيطان در جواب مي‌گوید:
قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ؛ من از او برترم مرا از آتش آفریده‌ای و او را از گل (اعراف/12).
شیطان در این مورد به خیال‌پردازی و گمان زدن می‌پردازد و بر اساس این خیال، خود را قانع مي‌كند و از پيامد عصیان امر الهي احساس خرسندي مي‌نمايد. اين حالت در قرآن كريم با عنوان "تسویل" توصيف شده است. تسويل آن است كه سخن، باور يا امری نادرست را چنان در نظر انسان آراسته جلوه دهند كه به سوي آن برود و آن را انجام دهد(مجمع‌البحرین، ؟؟؟؟) 10؛ گاه نفس انسان ظنون و خيالات خود را علم مي‌بيند در نتیجه امور جزئي و ناچيز را كلي و داراي ارزش مي‌پندارد، امور ناپايدار و فاني را پايدار و باقي مي‌داند، آمال و آرزوهاي دست نيافتني و وهمي را مانند سراب، موجود و قريب مي‌داند، دشمن را دولت و مغالطات را امور علمي مي‌پندارد.11 انسان‌ها در تبعیت از شیطان خود را با همین تسویل وادار به کارهای مخالف حق مي‌کنند.
خداي متعال در نقل داستان حسادت برادران يوسف(ع) از زبان يعقوب(ع) خطاب به آنان مي‌فرمايد:
بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنفُسُكُمْ يعني بلكه نفس شما كاري بد را براي شما آراسته و شما را فريب داده است (یوسف/18).
شیطان همین عملیات را در برابر خدا به میدان آورد. شاید گمان او بر این بود که مي‌تواند خدا را نیز با این كار از تصمیم خود مبني بر سجده شيطان بر آدم باز گرداند؛ چرا که به خدا گفت:
قَالَ أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِينًا؛ آیا بر موجودی که از گِل آفریده‌ای سجده کنم؟ (اسراء/61).
گویا برای خدا توضیح مي‌دهد که دستور تو اشتباه است که من بر این آفريده دانی و پست سجده كنم.
شيطان به دنبال این عملیات روانی علیه خودش و در برابر خداي متعال وارد میدان عملیات رواني بر ضد آدم مي‌شود.
او که قسم یاد کرده تا آدم و فرزندانش را به تباهی و نابودی بکشاند، پس در نخستين گام سراغ آدم مي‌رود.
قَالَ رَبِّ بِمَا أَغْوَيْتَنِي لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ؛ گفت: پروردگارا، به سبب آنكه مرا گمراه ساختى، من ‏‏[‏‏هم گناهانشان را] در زمين برايشان مى‌آرايم و همه را گمراه خواهم ساخت (حجر/39).
تباهی آدم در این است که از بهشت رانده و وارد جهنم شود. همان سرنوشت شومی که شیطان با عصیان بدان مبتلا و از جنّت قرب الهي به جهنم دوری از رحمت حق رانده شد. او البته در فاصله ورود به جهنم، مهلتی برای گمراه ساختن آدم و فرزندانش و همراهي آنان در جهنم گرفت:
قَالَ رَبِّ فَأَنظِرْنِي إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ؛ قَالَ فَإِنَّكَ مِنْ الْمُنظَرِينَ؛ إِلَى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ؛ گفت: پس مرا تا روزى كه برانگيخته مى‌شوند مهلت ده؛ فرمود: در حقيقت، تو از مهلت يافتگانى؛ تا روز معين معلوم (ص79تا81).
آدم اکنون در بهشت است و او مي‌خواهد این آدم را از بهشت بیرون آورد. برای شيطان دو مسیر متصور است:
1ـ عملیات فیزیکی؛ پس شيطان بايد ابزار و وسایل فشار بر جسم آدم و به بند کشیدن او را فراهم آورد و وی را از این مکان بیرون ببرد و در آتش بیفکند.
2ـ عملیات روانی؛ پس شيطان بايد چنان خیال و گمان را بر فکر و اندیشه آدم مسلط سازد که آدم با اين تسویل، خیال باطل و گمان گمراه‌كننده و خواسته شیطان را برآورده سازد.
شیطان مسیر دوم را انتخاب كرد و با آدم به گفت‌وگو نشست. او مي‌دانست آدم در این بهشت در پي کمال است و وضعیت برتر، رسیدن به صفات الهي است. رسيدن به اين كمال و برتري، مسيري غیر از بندگی و اخلاص ندارد؛ مسیری که خدا برای عبودیت تعیین كرده است و باید انسان‌ها آن را طی کنند. راهی غیر از آن نیست و شیطان همین نقطه را هدف قرار داد و وارد عرصه فکر و اندیشه آدم شد و با ارائه مسیر دروغین، او را دچار اشتباه كرد. شيطان گمان را جایگزین یقین ساخت و به آدم گفت:
هَلْ أَدُلُّكَ عَلَى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَ مُلْكٍ لَا يَبْلَى؛ آیا تو را به درخت جاودانگی و فرمانروایی بی پایان راهنمایی کنم؟ (طه/120).
این دو ويژگي از مختصات خدا است؛ جاودانگی و ملک بی‌پایان. انسان اگر در مسیر عبودیت گام زند به ياري الهي بدان نایل مي‌شود؛ اما مسیر عبودیت باید طی شود. شیطان راهی را به آدم پیشنهاد مي‌کند که به گمان او بسیار سریع است. آن راه خوردن از درختی است که چنين اثري را دارد. این اطلاعات يعني رسیدن به جاودانه شدن ناشی از خوردن ميوة آن درخت، مطلبی جدید و خواستنی است.
به طور طبیعی آدم که این خواسته آرزوی او بود سخن شیطان را مورد توجه قرار داد و روانه شد و با پای خود به سوی درخت رفت. اما همین‌که درخت را دید، فهمید همان درخت ممنوع است. آدم به قطع و يقين از خداي متعال فرا گرفته بود كه نبايد به آن درخت نزديك شود. آدم با توجه به اين دستور و رعايت آن در گمراهی نخواهد افتاد. در حالی که سخن شیطان درباره مقرب بودن این درخت، گمانی و خیالی است و آدم بايد به این توجه مي‌کرد. همین را به شیطان بیان مي‌کند، اما شیطان برای این وضعیت نیز مطالب دروغین، آماده كرده و عملیات روانی را ادامه مي‌دهد و با وسوسه زمینه‌سازی مي‌کند:
فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطَانُ لِيُبْدِيَ لَهُمَا مَا وُورِيَ عَنْهُمَا مِنْ سَوْآتِهِمَا وَقَالَ مَا نَهَاكُمَا رَبُّكُمَا عَنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ وَقَالَ مَا نَهَاكُمَا رَبُّكُمَا عَنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونَا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونَا مِنْ الْخَالِدِينَ؛ شيطان آن دو را وسوسه کرد تا آنچه از عورتشان بر آنها پوشیده بود نمایان گرداند و گفت: پروردگارتان شما را از این درخت منع نکرد مگر برای آنکه شما فرشته مي‌شدید یا به جاودانگی مي‌رسیدید (اعراف/30).
زیبایی رسيدن به اسما و صفات الهي از مسیر کوتاه و سریع، از راه خوردن از این درخت به اندازه‌ای است که آدم را از انحصار مسیر وصول به آن مقام از مسیر عبودیت غافل می‌كند. پس در مسیر پیشنهادی شیطان قرار می‌گیرد. اما یک مانع بر سر راه او به نام شیطان وجود دارد که دشمن او است. چرا که خدا او را به عنوان دشمن معرفی کرده است:
فَقُلْنَا يَا آدَمُ إِنَّ هَذَا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ فَلَا يُخْرِجَنَّكُمَا مِنْ الْجَنَّةِ فَتَشْقَى؛ ما به آدم گفتیم: این دشمن تو و همسر توست. مراقب باش تو را از بهشت بیرون نکند که در این صورت، تیره بخت خواهی شد (طه/117).
این توصیه و خبررسانی برای آدم، مانعی از قبول بود؛ اما شیطان برای این مانع نیز در طرح عملیات روانی خود چاره‌اي انديشيد. پس برای آدم و حوا(ادعای) نصیحت‌گری کرد و چنين جلوه داد كه این نصیحتی است از سوی من برای شما و برای خیرخواهی است. در فريب‌كاري كوشش مي‌شود تا طرف مقابل در فضاي رواني مخالف واقع قرار گيرد؛ بنابراین، بايد اطلاعاتي به او رسانده شود كه بدون مقاومت آن را قبول کند. براي اين امر، بايد فرصت تفكر و تأمل درباره درستي يا نادرستي اطلاعات، مفاهيم يا پيام‌هاي انتقالي را از او گرفت. پس با هدف قرار دادن احساسات و عواطف طرف مقابل و جذب آن به سمت خود، به نتيجه از پيش تعيين شده مي‌توان رسيد.
روش ديگري كه شيطان در عمليات رواني طرح فريب خود به كار بست تا مقاومت رواني آدم را بشكند، اين بود كه خود را در مقام پند و اندرز و خيرخواه او جلوه داد. اگر آدم، دشمني و كينه شيطان نسبت به خود را همواره به ياد مي‌داشت و از آن غافل نمي‌شد، بديهي است كه هميشه موضع هوشياري خود را در برابر او حفظ مي‌كرد. پس هر لحظه خود را در معرض خطر مي‌ديد و محتاطانه همه حركات و اقدامات او را با ديده ترديد مي‌نگريست. شيطان اين فريب را تا آنجا ادامه مي‌دهد که سستی در اراده آدم و حوا ایجاد کرد و مقاومت آنان را شكست. آن‌گاه سراغ ارزش مورد قبول آنها رفت و به همان ارزش برای آنها قسم یاد کرد که من برای شما نصیحت‌گر هستم.
وَقَاسَمَهُمَا إِنِّي لَكُمَا لَمِنْ النَّاصِحِينَ؛ برای آنها قسم یاد کرد که من برای شما نصیحت‌گر هستم (اعراف/21).
اين‌گونه او توانست با عملیات روانی و بدون بکارگیری کوچک‌ترین اقدام فیزیکی، آدم را با پای خود به سوی درخت ممنوع بکشاند:
فَدَلَّاهُمَا بِغُرُورٍ فَلَمَّا ذَاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَنَادَاهُمَا رَبُّهُمَا أَلَمْ أَنْهَكُمَا عَنْ تِلْكُمَا الشَّجَرَةِ وَأَقُلْ لَكُمَا إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمَا عَدُوٌّ مُبِينٌ؛ آن دو را با فریب به سقوط کشانید و چون از آن میوه خوردند برهنگی‌هایشان بر آنان آشکار شد و به چسبانیدن برگ بهشت بر خویش پرداختند و خدا آنها را ندا داد: مگر شما را از این درخت منع نکردم و به شما نگفتم که شیطان برای شما دشمنی آشکار است؟ (اعراف/22).
این نخستين اقدام خصمانه شیطان علیه انسان در دنیا است که با موفقیت روبه‌رو شد. شيطان اين‌گونه اولین عملیات روانی را در برابر دیگران به نمایش گذارد و توانست بدون صرف هزینه، طرف مقابل را شکست بدهد و او را به خواسته خود وا دارد.
از این پس و برای همیشه در تاریخ، شیطان با عملیات روانی به اقدام علیه بشر پرداخت و با این شیوه سپاه خود را گسیل داشت. چنانجه رهبر معظم انقلاب فرمودند: شناختن دشمن از همه مهم‌تر است. دشمن سعى مى‌كند خود را دوست جلوه دهد 12(12 آبان 1378).

توجه به محتواي عملیات روانی شیطان مهم و درس‌آموز است.
شیطان برای ورود در فکر و تغيير اندیشه آدم در راستاي جایگزین ساختن خیال و گمان به جای عقل و یقین از همان محورهایی وارد مي‌شود که برای آدم داراي ارزش و خواستنی است. هرگز او در عملیات روانی از مطالبی که برای آدم به وضوح با طل است و بدی و پلشتی آن روشن است، استفاده نمی‌کند.
پيامدهاي ورود به جهنم برای آدم روشن و معلوم است. پس اگر شیطان به نوعی آدم را به سوی درخت فراخوان کند که برای آدم پيامد نزديك شدن به آن مساوي ورود به جهنم باشد، بدیهی است که او اقدام نمی‌کند، بنابر این شیطان باید با دروغ، فریب و القای مطالب نادرست پیرامون درخت آن را در ذهن آدم داراي ارزش، راهگشای بهشت و رسيدن به درجات بالای کمال انسانی نشان دهد. این اصلی‌ترین بخش درعملیات روانی است. ابزار دروغ بايد با دقت و ظرافت‌های خاص هنری به كار برده شود. به گونه‌ای که حريف متوجه دروغ بودن آن نشود. اين امر زماني روي مي‌دهد كه طرف مقابل اطلاعات روشن و تردیدناپذیر خویش را در برابر اين دروغ، نادیده بگیرد و حتي به عنوان ارزش آن را بپذيرد.
آدم به دو دليل باید از درخت دوری مي‌کرد؛
1ـ باريتعالي او و همسرش را از این عمل منع كرده و فرموده بود كه به این درخت نزدیک نشوید که شما را در زمره ستمكاران قرار مي‌دهد.
2ـ پیشنهاد تناول و راهنمایی به سوی درخت و توصیف آن به نافع بودن از سوي شیطان است. خداي متعال او را به عنوان دشمن معرفی كرده و فرموده است:
أَلَمْ أَنْهَكُمَا عَنْ تِلْكُمَا الشَّجَرَةِ وَأَقُلْ لَكُمَا إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمَا عَدُوٌّ مُبِينٌ؛ مگر شما را از اين درخت منع نكردم و به شما نگفتم كه در حقيقت شيطان براى شما دشمنى آشكار است (اعراف/22).
بر این اساس، شیطان دشمن آدم بود و دشمن نمی‌تواند برای شخصي نصیحت، پند و اندرز دهد؛ چرا که در اين صورت ديگر دشمن نیست. دشمن کسی است که نیستی و نابودی حريف را طلب مي‌کند. پند و اندرز دادن به معنای ارائه راه بقا و ماندگاری است. پس همین‌که انسان، طرف مقابل خود را دشمن یافت، همه گفته‌های او را باید با دیده تردید و خطر ارزیابی کند. از اين رو حق‌تعالي فرموده است:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِيَاءَ تُلْقُونَ إِلَيْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَقَدْ كَفَرُوا بِمَا جَاءَكُمْ مِنْ الْحَقِّ يُخْرِجُونَ الرَّسُولَ وَإِيَّاكُمْ أَنْ تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ رَبِّكُمْ إِنْ كُنتُمْ خَرَجْتُمْ جِهَادًا فِي سَبِيلِي وَابْتِغَاءَ مَرْضَاتِي تُسِرُّونَ إِلَيْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَأَنَا أَعْلَمُ بِمَا أَخْفَيْتُمْ وَمَا أَعْلَنتُمْ وَمَنْ يَفْعَلْهُ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ؛ اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد، دشمن من و دشمن خودتان را به دوستى برمگيريد ‏[‏به طورى‏]‏ كه با آنها اظهار دوستى كنيد، و حال آنكه قطعاً به آن حقيقت كه براى شما آمده كافرند ‏[‏و‏]‏ پيامبر ‏[‏خدا‏]‏ و شما را ‏[‏از مكه‏]‏ بيرون مى‌كنند كه ‏[‏چرا ‏]‏به خدا، پروردگارتان ايمان آورده‌ايد، اگر براى جهاد در راه من و طلب خشنودى من بيرون آمده‌ايد. ‏[‏شما‏]‏ پنهانى با آنان رابطه دوستى برقرار مى‌كنيد در حالى كه من به آنچه پنهان داشتيد و آنچه آشكار نموديد داناترم. و هر كس از شما چنين كند، قطعاً از راه درست منحرف گرديده است (ممتحنه/1).
با توجه به این دو واقعیت اگر آدم به سوی درخت حرکت و با میل و رغبت از آن تناول كرده است، نشان از آن دارد که شیطان در "با ارزش نشان دادن درخت" و "پوشیده نگاه داشتن دشمنی خود" بسیار موفق بوده است.
این دو امر، در سایه دروغ‌گویی و چگونگي آن پديد مي‌آيد و خمیرمایه عملیات روانی را تشکیل مي‌دهد. در رويارويي با عملیات روانی اين مسائل باید مورد توجه قرار گیرد.

قرآن کریم با نقل داستان هبوط آدم و حوا به زمین، نخستین عملیات روانی اجرا شده بر روی زمین را به قابیل نسبت می‌دهد. لیکن پیش از آن نیز شیطان با اقدامی روانی موجب بیرون راندن آدم (ع) از بهشت شده بود. با وجود ریشه‌های قرآنی مسئله عملیات روانی و شناسایی آن در مصادیق و راهکارهای شریعت اسلام، به دلیل تعریف نشدن آن در زمان شارع، تعریف مورد امضای او به طور مستقیم در دست نیست، بنابراین به نظر می‌رسد باید طبق تعریفی جامع از عملیات روانی به اصول و کلیاتی که از شارع مقدس در ابواب گوناگون و متناسب فقهی وارد شده رجوع و احکام آن را استنباط کرد. اما از آن‌رو که احکام اسلام بر اساس توحید و فطرت الهی بنا شده، پس لزوم پیکار و عملیات فیزیکی با دشمنان را نیز امضا نموده است. در اسلام آشکارا دستور جهاد با مشرکان، اهل کتاب (اگر جزیه نپردازند)، اهل بغی و محاربان و دشمنان دین داده شده است. همان‌گونه که عملیات فیزیکی در اسلام با عنوان "جهاد" یا "دفاع" از امور امضایی است، گو اینکه شارع شرایطی ویژه را برای آن بیان نموده است، عملیات روانی نیز از امور امضایی می‌باشد. اما در پرسش از چگونگی امضاء شارع و اینکه آیا همین معنای متداول در نزد سیاست‌مداران مورد تأیید و امضا قرار گرفته یا برخی قیود و شرایط به آن افزوده شده است، باید گفت، عملیات روانی با تعریف موجود نمی‌تواند مورد تأیید شریعت اسلام باشد، چون غایت دین، تأثیر بر عقل، خرد و اندیشه بشر و هدایت آن به وارد شدن در میدان نبرد و تعقل است. در اسلام حرکت برای هرگونه اقدامی بر آموزش و تعلیم مبادی اسلامی استوار است. حرکت بر اساس هیجانات، احساسات و عواطف ناشی از مقدمات گمانی و دور از اندیشه‌ و عقل، مطرود است.

- قرآن کریم
- جنگ رواني، لاين برگر، ترجمه گروه علوم انساني دفتر مركزي جهاد دانشگاهي.
- حويزي، عبد علی بن جمعه، عبد علی بن جمعه؛ تفسير نورالثقلين؛ مؤسسه اسماعيليان، قم، ط الرابعة، 1412ق، ج1، ص612؛
- (مازندرانی، محمدصالح) مازندراني (محمد صالح مازندرانی) محمدصادق؛ شرح اصول الكافي، ج12، ص52؛
- مجلسي، محمدباقر بن محمدتقي؛ بحارالانوار، ج11، ص228.
- ر.ك: شرح الأسماء الحسني، ملاهادي سبزواري، مكتبة بصيرتي، ج2، ص62.
- بیانات در دیدار دانشجویان و دانش‌آموزان به مناسبت سالروز تسخیر لانه جاسوسی امریکا (روز ملی مبارزه با استکبار جهانی) 12 آبان 1378.
- بيانات رهبر معظم انقلاب اسلامى در جمع كاركنان سازمان صدا و سيما 28/2/1383.
- بيانات رهبر معظم انقلاب اسلامى در ديدار رئيس و مديران سازمان صدا و سيما‏‏ 11/9/1383.