اِستغفار: آمرزش خواهى

تفاوت استغفار و توبه:

اهمّيت استغفار:

آثار استغفار: استغفار آثار مهم معنوى و مادّى را در پى دارد; مانند:

1. پيشگيرى از عذاب الهى:

2. آمرزش گناهان:

3. افزايش روزى:

4. ازدياد فرزندان:

5. رفاه و عمر طولانى:

ضرورت استغفار:

برترين زمان استغفار:

اجابت استغفار:

وساطت در استغفار:

ممنوعيّت استغفار براى مشركان:

بى‌تأثير بودن استغفار براى منافقان:

استغفار كنندگان:

1. ‌پيامبران(عليهم السلام):

2. فرشتگان:

منابع

بسياري ازمردم هنگامي كه با مشكلي مواجه مي شوند از خود مي پرسند: چرا اين گرفتاري و مشكل برايم پيش آمده است؟ بي گمان بسياري از پاسخ ها نيز بر اين مبتني است كه گناهي را مرتكب شده ايد و اين پيامدهاي طبيعي گناهان است. بنابراين لازم است كه از گناه خويش توبه و استغفار كنيد و با اعمال نيك و صالح، زشتي گناه را بپوشانيد و محبت و رحمت الهي را به سوي خود جلب نماييد.
در اين صورت است كه شخص از شما مي پرسد: چگونه مي بايست استغفار كنم و چه آدابي را بايد مراعات كنم تا از پيشگاه الهي طلب رحمت و مغفرت نموده و مهر و محبت او را به سوي خويش جلب نمايم؟
نويسنده در نوشتار حاضر كه در واقع ادامه بخش پيشين است كه روز سه شنبه 91.6.78 به چاپ رسيد مي كوشد تا با بهره گيري از آيات قرآن و روايات آداب و شرايط استغفاررا بيان كند تا سرعت تأثير استغفار و آثار آن بيش تر از پيش نمايان شود. باهم اين نوشته را ازنظر مي گذرانيم.

برخي از مردم براساس شعر مولوي بلخي شاعر پرآوازه و عارف ايراني، در پاسخ اين كه چه آدابي را مي بايست در استجابت دعا و رهايي از گناه و باز شدن درهاي توبه، به جا آورد؟ مي گويند در انجام دعا و نيايش هيچ ترتيب و آدابي مجوي و به همان عمل باطني و اخلاص بسنده كن؛ زيرا آن چه مهم و اساسي است نيت خالص و اخلاص در عمل است و هرگونه آداب و آييني حتي مي تواند سد راه استجابت و تأثيرگذاري باشد.
بي گمان آن چه كليد اساسي است همان اخلاص عمل است. اما اين بدان معنا نيست كه آداب و آيين هاي خاص تأثيرگذار نمي باشند؛ زيرا هر عملي مي تواند به شكل كامل و يا اكمل انجام پذيرد و يا اين كه برخي از امور شرط لازم براي چيزي باشد ولي شرط كافي نيست. به اين معنا كه وجود اخلاص براي عملي شرط لازم و ضروري استجابت دعا و نيايش و استغفار و يا قبول و پذيرش هر عملي است ولي اين گونه نيست كه شرط كافي نيز باشد. بنابراين مي توان گفت كه امور ديگري نيز به عنوان شرط مي بايست وجود داشته تا عمل به شكل كامل و يا اكمل خودنمايي كند.
بي گمان آن چه در درستي و صحت عمل لازم و ضروري است ايمان و اخلاص است و اين مسأله، امري قلبي و باطني مي باشد ولي اين دليل نمي شود كه امور ديگري نيز در تحقق و يا تأثيرگذاري آن دخيل نباشد.

بارها از كساني شنيده ايد كه مي گويند آن چه مهم است دل پاك و خالص است. زنان و مرداني را ديده ايد كه با آن كه نامحرم هستند به هم دست مي دهند و هنگامي كه از ايشان پرسيده مي شود كه اين عمل گناه است مي گويند: ما كه قصد گناه نداريم آن چه مهم است دل پاك است كه ما آن را داريم و بي قصد و نيت گناه و يا تهييج شهوت اين كار را انجام مي دهيم.
در برابر اين گفتار و رفتار اين دسته از اشخاص مي بايست گفت كه قصد و نيت پاك و خالص در ديدار با نامحرم شرط لازم است ولي اين شرط كافي نيست و مي بايست حدود شرعي چون عدم تماس بدني ميان نامحرم انجام پذيرد تا گناهي تحقق نيابد.
درگذشته برخي از صوفيان و درويشان بر اين باور بودند كه آن چه مهم است دست يابي به يقين از راه عبوديت است و چون ايشان به مقامات عالي يقين يعني فراتر از علم اليقين و عين اليقين به مرتبه حق اليقين رسيده اند، ديگر نيازي نيست كه مسايل شريعت را مراعات نمايند و نماز و روزه بگيرند؛ زيرا اين امور براي كساني است كه در راه هستند و كسي كه به مقصد و مقصود رسيده است اين امور مانع مي باشد و هيچ تأثيري در زندگي كمالي شخص ندارد.
اين درحالي است كه يقين كامل براي همگان مؤثر نمي شود و اين يقين چنان كه از آيات قرآني به دست مي آيد در زمان مرگ است كه ديده ها به حقايق ملكوتي گشوده مي شود. اين در حالي است كه حتي اگر شخصي به مرگ اختياري به اين مقام برسد و داراي قيامت صغرا و حتي قيامت كبراي اختياري شود و در زندگي دنيوي خويش قيامت كبرا را تجربه كند و ببيند، باز بي نياز از شريعت نيست؛ زيرا انسان تا زماني كه در جهان مادي است در معرض خطر است و اين خطر نسبت به اهل بصيرت و كساني كه مردگان بيدار هستند بسي بيش تر است و احتمال گمراهي آنان بيش تر مي رود چنان كه داستان بلعم باعورا در قرآن حكايت از همين جماعتي دارد كه به مقام شهود و حق اليقين رسيده بودند ولي در نهايت گرفتار دنيا شدند و نتوانستند از خطر وسوسه هاي ابليسي بگريزند.
از اين مهم تر، كساني از اولياي به حق الهي همانند امير مؤمنان علي(ع) با اينكه در مقام شهودي نشسته است كه: لو كشف الغطاء لما ازددت يقينا؛ اگر پرده ها كنار رود چيزي بر يقين من افزوده نمي شود، با اين همه كه در اوج نشسته است ولي نه تنها دست از شريعت باز نمي دارد بلكه به آن بيش تر تمسك مي كند و عبادت هايش را افزايش مي دهد كه هيچ كسي جز همان معصومان(ع) به آن نمي رسند.
بنابراين نمي توان از آداب به عنوان شرط كافي گذشت هر چند كه نياز به شرط لازم و ضروري به نام اخلاص وجود دارد؛ زيرا اخلاص است كه به عنوان عمود و ستون خيمه استغفار آن را برپا مي دارد و اصولا نتايج و پيامدهايي كه براي استغفار بيان مي شود در صورت تحقق آن است و اما آداب تنها به عنوان علل تسريع بخش و مانند آن عمل مي كند.
با اين همه كسي منكر اين نيست كه نمي بايست براي برپايي خيمه استغفار تنها به ستون خيمه بسنده كرد و به سراغ طناب هاي نگه دارنده در چهار سوي چادر نرفت و آن را به زمين ميخكوب نكرد؛ زيرا هر يك از اين طناب هاي كناري، افزون بر زيباسازي و آراستن چادر به شكل مطلوب، موجب مي شود كه چادر در برابر باد، مقاومت بيش تري داشته باشد.
آداب استغفار نيز اين گونه است كه هم موجبات آراستن آن را فراهم مي آورد و هم موجبات تسريع و استواري آن را سبب مي شود. بر اين اساس است كه آيات قرآني با آن كه اصل را بر اخلاص مي گذارد ولي از آداب آن نيز چشم نمي پوشد و اين گونه نيست كه آداب استغفار امري تفنني و از سر آراستن محض و صرف باشد.
به هر حال براي هر عبادت، ذكر و عملي كه بنده مومن انجام مي دهد، آداب و شرايطي است و در صورتي آن عمل براي او مفيد خواهد بود كه با شرايط و آرامش به جا آورده شود و استغفار به درگاه الهي نيز از اين قاعده مستثنا نيست و آداب و شرايطي دارد.

از مهم ترين شرط استغفار كه در آيات بدان اشاره شده اين است كه بنده واقعا از گناه و خطاهاي خود پشيمان باشد و به سوي خدا بازگردد. در حقيقت معناي جمله «استغفرالله ربي و اتوب اليه» اين است كه خدايا من از تو طلب آمرزش مي كنم و به سوي تو بازمي گردم. بازگشت به سوي خدا زماني به طور واقعي محقق خواهد شد كه بنده از صميم قلب از گناهان و راه خطايي كه در پيش گرفته پشيمان باشد و كوتاهي هايي را كه تاكنون مرتكب آن شده جبران كند و به معناي واقعي به سوي خدا بازگردد.
بر همين اساس در آيات فراواني كه سخن از استغفار و توبه به ميان آمده بي درنگ، كلمه «اصلح» به كار رفته است و معناي اصلاح همان جبران خرابي ها و خطاهاي گذشته است.
در روايتي نيز نقل شده كه شخصي بدون توجه به معنا و شرايط استغفار، ذكر «استغفرالله ربي و اتوب اليه» را در حضور علي(ع) بر زبان جاري مي كرد. حضرت بشدت بر او خشم گرفت و فرمود: آيا مي داني حقيقت و معني و شرايط استغفار چيست؟ استغفار شش شرط دارد: اول: پشيماني از گناه، دوم: تصميم بر عدم بازگشت به گناه، سوم: حقوق مردم را كه از آنان ضايع كرده اي جبران كني، چهارم: هر تكليف واجبي را كه از تو فوت شده قضا نمايي، پنجم: گوشت هايي را كه از حرام بر اندامت روييده است با اندوه ذوب نمايي، ششم: به همان اندازه كه جسم تو شيريني معصيت را چشيده ، سختي طاعت به او بچشاني. (نهج البلاغه، كلمه 714).
در روايتي نيز امام رضا (ع) فرمود: كسي كه از گناهي استغفار مي كند، در حالي كه آن را مرتكب مي شود، مانند كسي است كه خدا را به مسخره گرفته است.
بنابراين با توجه به اين آيات و روايات، استغفار حقيقي استغفاري است كه انسان واقعا از گناهي كه مرتكب شده پشيمان باشد و به آن باز نگردد و حقوق مردم و حقوق الهي را كه ضايع كرده، جبران كند و بدهي مردم را بپردازد، اگر حق كسي را ضايع كرده از آنان طلب رضايت نمايد و اگر خمس يا زكاتي بدهكار است، پرداخت كند، نماز و روزه قضايش را به جا آورد يا تصميم بگيرد كه همه اين امور را انجام دهد و در اين صورت استغفار او استغفار واقعي خواهد بود.
قرآن در آيات چندي شرايط و آداب استغفار را برمي شمارد كه مهم ترين آن ها پس از اقرار به ايمان و تسليم واقعي در برابر خداوند (آل عمران آيه 391 و مومنون آيه 901) توجه به ربوبيت خداوندي است و اين كه باور كند خداوند همان پروردگاري است كه همه هستي را مديريت و تدبير مي كند تا هر موجودي با توجه به ظرفيت ها و استعدادهاي خويش به مقام شايسته و بايسته خويش دست يابد و اين كه خداوند هيچ چيزي را ناديده نمي گيرد و از كوچك و بزرگ و خرد و كلان آگاه است و هيچ امري بيرون از دايره اذن و مشيت او اتفاق نمي افتد.
بنابراين همان خداوند است كه براي رهايي بشر از تبعات و آثار گناه به ياري او مي شتابد و با پذيرش استغفار وي مي كوشد تا او را در مسير كمالي قرار دهد و آثار گناه را از وي و پيرامونش بزدايد. (آل عمران آيه 741 و 391 و اعراف آيات 32 و 151 و آيات ديگر).

شرط ديگر آن كه به ولايت مطلق خداوند باور داشته باشد و به اين مساله متوجه گردد كه خداوند از بنده خويش چيزي فراتر از توان و قدرتش نخواسته است و اگر خطا و اشتباهي كرده اگر توبه طلب آمرزش كند خداوند به رحمانيت و غفوريت خويش او را مي آمرزد و از سر تقصيرات وي مي گذرد. (بقره آيه 682 و اعراف آيه 551) زيرا ولايت خداوند تنها ولايت قدرت و اقتدار نيست بلكه ولايت دوستي و محبت و مهر نيز است و تنها چيزي كه از بنده خويش مي خواهد دست يابي به مقام عبوديت و تقرب ذات و بهره مندي از كمالات است. (همان).
براي اين كه انسان همواره ملتفت خداوند باشد و ولايت الهي و ربوبيت او را در پيش چشم خويش داشته باشد بهتر آن است كه ذكر خداوندي را بسيار كند تا غفلت بر دلش خانه نكند. از اين رو از آداب استغفار ذكرالله بيان شده است و خداوند در آيه 531 سوره آل عمران از مومنان مي خواهد كه پس از هر گناه و خطايي نسبت به ديگري و يا ستم به خود با ذكرالله خود را در جايگاه استغفار قرار دهند.
در آن هنگام كه شخص استغفار كننده مي كوشد تا به خدا نزديك شود، دو كار مثبت را مي تواند انجام دهد 1- ذكر صفات كمالي خداوند است تا با بهره گيري از آن صفات خود را به وي نزديك كند. در برخي از روايات بيان شده است كه انسان مومن مي بايست از خدا به سوي خدا بگريزد. اين كه در آيه آمده است «ففروا الي الله» و مشخص نساخته از چه كسي به سوي خدا بايد گريخت، برخي گفته اند كه مراد آن است كه از غير خدا به خدا بايد گريخت و اين غير خدا شامل همه چيز است ولي مي توان گفت كه گاه مي بايست از خدا به سوي خدا گريخت و اين همان دعاي معروف است كه مي فرمايد: اني اعوذ بك منك؛ من از خودت به خودت پناه مي برم. به اين معنا كه از اسماي جلالي چون خشم و غضب و انتقام به اسماي جمالي چون رحمت و غفوريت پناه مي برم.
بنابراين شخص مي بايست با تمسك و توسل به اسما و صفات جمالي بكوشد تا از صفات جلالي خداوند در امان باشد. آيه 151 تا 551 سوره اعراف و نيز 901 سوره مومنون و هم چنين 811 همين سوره به خوبي بيان مي كند كه بيان صفات كمالي خداوند در هنگام درخواست آمرزش بسيار نقش سازنده و تاثيرگذاري را ايفا مي كند. بنابراين با بيان اين كه خداوندا تو ارحم الراحمين و خيرالراحمين هستي (مومنون آيه 901 و 811) و يا اين كه تو خيرالغافرين و بهترين آمرزش كنندگان مي باشي، مي توان به او نزديك شد و از اسماي جلالي چون انتقام و مانند آن در امان ماند.
2-از آن جايي كه انسان خطاكار و گناهكار براي خود در پيشگاه ايزد منان جايگاه و مقامي نمي يابد بهتر آن است كه براي بهره مندي كامل و سريع از رحمت و غفوريت خداوند، ديگران را كه در پيشگاه وي داراي ارج و مقام و منزلت هستند واسطه و وسيله ساخت. از اين رو آياتي نيز به اين مسئله به عنوان يكي از آداب استغفار توجه مي دهد و از آنان مي خواهد كه در هنگام استغفار از انسان هايي كه در پيشگاه خداوند از محبوبيت و قرب منزلت بهره مند هستند استفاده كنند. از جمله اين آيات مي توان به آيه 46 سوره نساء اشاره كرد كه تمسك و توسل جستن به پيامبران را براي آمرزش خواهي بيان مي كند.
البته آيه 79 و 89 سوره يوسف نيز كه درباره طلب استغفار فرزندان يعقوب(ع) مي باشد مي تواند در اين مسئله مفيد باشد؛ زيرا اين درخواست برادران كه در آيات گزارش شده و خداوند در برابر آن تنها به نقل بسنده كرده خود بيانگر اين مطلب است كه دعاي اشخاصي كه در پيشگاه خداوند از جايگاه بلندي برخوردار هستند مي تواند بسيار مفيد و سازنده باشد و در استجابت دعا و پذيرش استغفار تأثيرگذار گردد.
از نظر قرآن در ميان اولياي الهي و پيامبران (ص) نمي توان نقش ويژه پيامبر ختمي مرتبت(ص) را ناديده و دست كم گرفت. از نظر قرآن، پيامبر اكرم(ص) از كساني كه استغفار و واسطه شدن او چنان با ارزش است كه هيچ كسي را نمي توان در سطح وي برشمرد. از اين رو برخي از مردم را كه گمان مي كردند توسل به ايشان همانند عدم توسل به آن حضرت در استجابت و پذيرش استغفار است، مورد سرزنش قرار مي دهد و بيان مي كند كه نمي توان استغفار آن حضرت(ص) را همانند استغفار ديگران برشمرد. و لذا از مردم مي خواهد تا آن حضرت را براي پذيرش استغفار، واسطه و وسيله قرار دهند.(فتح آيه 11)

از آداب استغفار آن است كه شخص افزون به اعتراف به خطا و گناه (اعراف آيه 32 و انبياء آيات 78 و 88 و قصص آيه 61) در زمان هاي خاصي چون شب جمعه (يوسف آيه 89) و هم چنين هنگام سحرگاهان (آل عمران آيه 71 و يوسف آيه 89) بدان بپردازد؛ زيرا نقش و اقتدار زمان ها و يا مكان هاي خاص قابل انكار نيست.
به سخن ديگر، گرچه استغفار محدود به زمان و مكان خاصي نيست، اما خداوند براي برخي زمان ها و مكان ها اقتدار و قداست خاصي قائل شده است و استغفار در اين زمان ها و مكان ها را زودتر اجابت مي كند.
از جمله اوقاتي كه استغفار در آن بسيار سفارش شده، استغفار در سحرگاهان است. قرآن كريم در آيه 61 ذاريات به متقين وعده بهشت جاويدان را مي دهد و سپس علت چنين پاداشي به آنان را شب زنده داري و استغفار در سحرگاهان برمي شمارد: آنان اندكي از شب را مي خوابيدند و در سحرگاهان استغفار مي نمودند.
در آيه اي ديگر نيز قرآن به يكي از مكان هاي استغفار يعني سرزمين مني اشاره مي كند و مي گويد: سپس از همان جا كه مردم (به سوي مني) كوچ مي كنند، كوچ كنيد و از خدا آمرزش بطلبيد كه خدا آمرزنده مهربان است. مني، مشعر و عرفات از جمله سرزمين هاي بسيار مقدسي هستند كه دعا و استغفار در آن تأثير فوق العاده اي دارد. از اين رو در روايتي اميرالمؤمنين(ع) نقل مي كند: از پيامبر اكرم(ص) سؤال شد: گناه چه كسي در اين سرزمين بزرگتر است؟ آن حضرت(ص) فرمود: گناه كسي كه از اين سرزمين (مقدس) خارج شود و گمان كند خدا او را نيامرزيده است.
البته زمان و مكان هاي مقدس اختصاص به اين موارد مذكور ندارد، بلكه زمان و مكان هاي ديگري از جمله ماه مبارك رمضان، شب هاي قدر، بارگاه مطهر هر يك از اهل بيت(ع) و عتبات عاليات و هم چنين برخي از اولياي ديگر نيز وجود دارد كه مومنان مي توانند به ريسمان رحمت خدا در اين زمان ها و مكان ها چنگ بزنند و آمرزش گناهان خود را طلب كنند.

براي چنين استغفار كاملي مي توان آثار و دستاوردهاي مختلفي برشمرد كه در سه دسته تقسيم مي شوند:
1- آمرزش و عفو گناهان يا دفع آثار گناه: مهم ترين دستاورد استغفار اين است كه خداوند از خطا و تقصير بنده مي گذرد و او را در مقام غفران خويش قرار مي دهد.
قرآن كريم در اين باره مي گويد: كسي كه كار بدي انجام دهد يا به خود ستم كند، سپس از خداوند استغفار نمايد خداوند آمرزنده و مهربان است (نساء آيه 011) البته آياتي ديگر چون آيه 46 سوره نساء و آيه 61 سوره قصص و 391 تا 591 سوره آل عمران و نيز آيه 85 سوره بقره و آيه 32 سوره اعراف و 78 و 88 سوره انبياء نيز بر اين نقش سازنده استغفار در زندگي دنيوي و اخروي بشر اشاره مي كند.
بنابراين بندگان گناهكار خداوند بايد براي آمرزش گناهان خويش به درگاه او روي آورند و بدانند كه خداوند، گناهان آنان را هر چند زياد و عظيم باشد خواهد بخشيد؛ زيرا خود در آيات فراوان ديگر اين وعده را به مومنان داده است كه از جمله مي توان به خطاب خداوند در سوره «زمر» به پيامبر(ص) اشاره كرد كه مي گويد: بگو اي بندگان من كه بر خود اسراف و ستم كرده ايد از رحمت خدا مأيوس نشويد كه خداوند همه گناهان را مي آمرزد. در روايتي نيز پيامبر اكرم(ص) فرمود: براي هر دردي دارويي است و داروي گناهان، استغفار است. از امام صادق(ع) نيز روايت شده كه آن حضرت فرمود: هر كس در شبانه روز هفتاد مرتبه استغفار نمايد، خداوند هفتصد گناه از گناهانش را محو مي كند.
تأكيد بر استغفار ازهر خطا و گناهي آن چنان در روايات زياد است كه در برخي از روايات از انسان خواسته شده كه هرگاه از جمعي جدا شديد، آغاز به استغفار كنيد كه شايد گناه و خطايي را مرتكب شده باشيد كه آثار و تبعات آن بماند و خود از آن آگاه نباشيد؛ زيرا به طور طبيعي در هر مجلس و نشستي انسان سخناني مي گويد كه گاه لغو و بيهوده است هر چند كه تهمت و غيبتي نداشته باشد. هم چنين در روايات است كه پيامبر بسيار استغفار مي كرد و يكي از اعمال شبانه روز ايشان استغفار بود.
درباره نقش استغفار همين بس كه آدمي براي دست يابي به مقامات كمالي، لازم و ضروري است كه همواره خود را در پوشش غفران الهي قرار دهد و اين با بهره مندي از استغفار شدني است.
2- رفع عذاب و بلا: گناه و معصيت به طور يقين عذاب الهي را در دنيا و آخرت به دنبال دارد و بسياري از بلاهاي آسماني از جمله زلزله و سيل، جنگ هاي ويرانگر و مرگ هاي ناگهاني، معلول گناهان و طغيان بشر است و يكي از عواملي كه نقش به سزايي در رفع اين بلاها و نيز عذاب اخروي دارد، استغفار است. قرآن كريم مي گويد: ]اي پيامبر[ تا تو در ميان مردم هستي خداوند آنها را مجازات نخواهد كرد و نيز تا آنها استغفار مي كنند خداوند عذابشان نمي كند. (انفال آيه 33)
از اميرالمومنين علي(ع) در اين باره نقل شده كه فرمود: روي زمين دو ابزار امنيت از عذاب الهي بود كه يكي از آنها وجود پيامبر اكرم بود كه با رحلت آن حضرت برداشته شد ولي ديگري استغفار است كه براي همگان وجود دارد.
خداوند در آيه 85 و 98 سوره بقره و هم چنين آيات 161 و 261 سوره اعراف و آيات 25 تا 85 سوره هود، ترك استغفار از سوي امت هاي پيشين را از عوامل گرفتاري آنان به عذاب هاي سنگين و سخت برشمارد و بيان مي كند كه چگونه آنان با ترك استغفار، خود را به نابودي و نيستي سوق دادند.
3-نزول نعمت و جلب بركات: استغفار افزون بر اين كه آمرزش گناهان و رفع بلاهاي آسماني را درپي دارد، نزول نعمت هاي بي پايان الهي را نيز به همراه خواهد داشت. از اين رو حضرت نوح به قوم گناهكار خويش مي گويد: از پروردگار خود طلب آمرزش كنيد كه او بسيار آمرزنده است تا باران هاي پربركت آسمان را پي درپي بر شما بفرستد و شما را با دادن اموال و فرزندان فراوان، كمك كند و باغ هاي سرسبز و نهرهاي جاري دراختيارتان قرار دهد. (نوح آيات 01 تا 21).
گناه چنان كه آيات بسياري در قرآن بيان مي كند، از مهم ترين علل و عوامل بسته شدن درهاي رحمت است و موجب مي شود تا زمين از رويش مفيد بازماند و آسمان در روزي خويش را بر آفريده ها ببندد و در اين ميان نه تنها انسان آسيب مي بيند بلكه ديگر آفريده هاي موجود در زمين نيز گرفتار خشم الهي مي شوند و آسيب مي بينند. خداوند ريزش باران و بسياري از نعمت ها را، در زمان استغفار دانسته و با اشاره به نقش كليدي و اساسي استغفار مردم را به انجام آن دعوت مي كند. اين مطلب به عناوين مختلف در آياتي چون آيه 01 تا 31 سوره نوح و نيز آيه 3 سوره هود و هم چنين روايات و ادعيه بيان شده است.
در آيات و روايات عامل مهم كاهش بركات و نزول بلاهاي مختلف را گناه برشمرده است كه ترك زكات و انفاق هاي مالي يكي از آن ها مي باشد. در دعاهاي ماثور بيان شده است كه گناه، عامل جلب خشكسالي و فقر و نكبت و عذاب هاي گوناگون است كه از آن جمله مي توان به دعاهاي علي(ع) به ويژه دعاي كميل كه حضرت آن را از خضر براي كميل بن زياد نخعي نقل مي كند اشاره كرد. آن حضرت مي فرمايد: خدايا گناهاني را بيامرز كه بلاها را نازل مي كند و خدايا بيامرز گناهاني كه موجب دگرگوني نعمتها مي گردد.
فقيه و عارف بزرگ، فيض كاشاني(ره) درباره اهميت و ارزش استغفار چنين مي سرايد:
ز هر چه غير يار، استغفرالله
ز بود مستعار، استغفرالله
دمي كان بگذرد بي ياد رويش
از آن دم بي شمار استغفرالله
سرآمد عمر و يك ساعت ز غفلت
نگشتم هوشيار، استغفرالله
نكردم يك سجودي در همه عمر
كه آيد آن به كار استغفرالله
ز كردار بدم صدبار توبه
ز گفتارم هزار استغفرالله
شدم دور از ديار يار اي فيض
من مهجور زار استغفرالله

امام زمان حضرت مهدي- عجل الله تعالي فرجه الشريف- فرموده اند: لو لا استغفار بعضكم لبعض لهلك من عليها؛ اگر طلب مغفرت و آموزش برخي از شما براي يكديگر نبود، تمام اهل زمين هلاك مي گشتند. (دلائل الامامه، ص 792).
اين مطلب ا زامام زمان(عج) در حديثي طولاني كه خطاب به فرزند مهريار است، بيان شده است. آن حضرت(عج) شيعيان را به استغفار و دعا در حق يكديگر ترغيب مي كند؛ زيرا از آثار و بركات آن رفع عذاب از روي زمين و اهل آن است، چنان كه از آيات قرآن استفاده مي شود كه دو چيز عامل ايمني زمين از عذاب الهي در اين دنياست:
1-وجود پيامبر(ص) آنجا كه خداوند متعال مي فرمايد: تا تو در ميان مردم هستي، هرگز خداوند آنان را عذاب نخواهد كرد.
2-استغفار: خداوند متعال مي فرمايد: خداوند آنان را درحالي كه استغفار مي كنند، هرگز عذاب نخواهد كرد.(انفال.33)
بنابراين از اين حديث دو نكته استفاده مي شود: 1. گناه باعث هلاكت و عذاب مردم در همين دنيا مي شود. 2. استغفار سبب مغفرت است، خصوصاً اگر در حق همديگر استغفار كنند. درباره اهميت استغفار و آثار مثبت آن براي آدمي رواياتي نقل شده كه برخي از آن ها عبارتند از:
1-علي(ع) فرمود: «الاستغفار يمحوالاوزار: «استغفار، گناهان را پاك مي كند» (ميزان الحكمه، ج9، ص84.43
2-و نيز فرمود: «عجبت لمن يفنط و معه الاستغفار: در عجبم از كسي كه نوميد است، در حالي كه او استغفار را دارد». (نهج البلاغه، حكمت 78)
3-پيامبر اكرم(ص) فرمود: «ادفعوا ابواب البلايا بالاستغفار: درهاي بلا را با استغفار ببنديد». (مستدرك الوسائل، ج5، ص813)
4-و نيز از آن حضرت اين گونه روايت شده است:
انه ليغان علي قلبي و اني لاستغفرالله في كل يوم سبعين مره : گاهي قلبم را غبار مي گيرد و من به همين سبب روزي هفتاد بار استغفار مي كنم. (ميزان الحكمه، ج9، ص6435)
امام خميني(ره) در تبيين اين روايت در تفسير سوره حمد چنين مي فرمايد: «پيغمبر اكرم(ص) در عين حالي كه يك موجود الهي بود، به ايشان نسبت مي دهند كه فرمود: ليغان علي قلبي و اني لاستغفرالله في كل يوم سبعين مره . همين معاشرت كردن با افراد ناباب، همين موجب يك كدورتي مي شود. اين، باز مي دارد او را به همان مقدار، از آن مرتبه اي كه مي خواهد باشد. به همين سبب هر روز هفتاد بار استغفار مي نمود. (امام خميني(ره)، تفسير سوره حمد، ص 65)

  عنوان مقاله : جرعه اى از زلال وحى (1)

اِستعاذه: پناه بردن به خدا

استعاذه در قرآن:

1. پناه بردن به خدا:

2. پناه بردن ممدوح به غير خدا:

3. پناه بردن مذموم به غير خدا:

اهميت و آثار استعاذه:

اركان استعاذه:

1. مستعيذ (پناهنده):

2. مستعاذٌ به (پناهگاه):

3. مستعاذٌ منه (امورى كه بايد از آنها پناه‌برد):

1. شيطان:

2. متكبّران:

3. خطر:

4. جهالت:

5. آلودگى دامن:

6. ظلم:

7. موجودات شرور:

الف. تاريكى فراگير:

ب. جادوگران:

ج. حسودان:

8. عناد كافران:

مراتب استعاذه:

1. استعاذه زبانى:

2. استعاذه قلبى:

منابع

یکی از جلوه‏های نور و ظلمت، اخلاص و شرک است. اخلاص بالاترین مرتبه توحید به شمار می‏آید.این دو مفهوم زمانی قابل درک و فهم عمیق هستند که در آیات قرآن کریم در مقابل هم و با دقت مورد پژوهش قرار گیرند.چرا که قرآن در بسیاری از آیات شریفه، تمامی انسان‏ها را به وحدانیت خداوند سبحان دعوت می‏فرماید.از این‏رو باید دانست که منظور از این وحدانیت چیست و قرآن کریم در مسیر این دعوت، آدمی را از چه چیزی بر حذر می‏دارد؟به عبارت دیگر، از دیدگاه قرآن چه چیزی شرک تلقی می‏شود تا از رهگذر چنین پژوهشی، مرز بین شرک و اخلاص روشن شود؟در این نوشتار برآنیم که معنای حقیقی«شرک»را از میان آیات شریفه استخراج کنیم و به بررسی انواع و مراتب آن بپردازیم.آن‏گاه استدلال قرآن کریم را بر نفی شرک، و سپس مفهوم حقیقی اخلاص را تبیین کنیم.
با توجه به این‏که پیام قرآن در این راست«لا تعبدوا إلاّ اللّه» است، باید معنای عبادت نیز روشن شود، تا مرز بین این دو مفهوم-شرک و اخلاص-بارز گردد.لیکن قبل از هر کلام دیگر، ابتدا گزارش کوتاهی از معنای لغوی این دو واژه ارائه می‏دهیم.

شرک، اخلاص، انواع شرک، مراتب شرک و اخلاص، نفی شرک، مرز بین آن دو، عبادت.

یکی از جلوه‏های نور و ظلمت، اخلاص و شرک است. اخلاص بالاترین مرتبه توحید به شمار می‏آید.این دو مفهوم زمانی قابل درک و فهم عمیق هستند که در آیات قرآن کریم در مقابل هم و با دقت مورد پژوهش قرار گیرند.چرا که قرآن در بسیاری از آیات شریفه، تمامی انسان‏ها را به وحدانیت خداوند سبحان دعوت می‏فرماید.از این‏رو باید دانست که منظور از این وحدانیت چیست و قرآن کریم در مسیر این دعوت، آدمی را از چه چیزی بر حذر می‏دارد؟به عبارت دیگر، از دیدگاه قرآن چه چیزی شرک تلقی می‏شود تا از رهگذر چنین پژوهشی، مرز بین شرک و اخلاص روشن شود؟در این نوشتار برآنیم که معنای حقیقی«شرک»را از میان آیات شریفه استخراج کنیم و به بررسی انواع و مراتب آن بپردازیم.آن‏گاه استدلال قرآن کریم را بر نفی شرک، و سپس مفهوم حقیقی اخلاص را تبیین کنیم.
با توجه به این‏که پیام قرآن در این راست«لا تعبدوا إلاّ اللّه» است، باید معنای عبادت نیز روشن شود، تا مرز بین این دو مفهوم-شرک و اخلاص-بارز گردد.لیکن قبل از هر کلام دیگر، ابتدا گزارش کوتاهی از معنای لغوی این دو واژه ارائه می‏دهیم.
کلید واژه‏ها:شرک، اخلاص، انواع شرک، مراتب شرک و اخلاص، نفی شرک، مرز بین آن دو، عبادت.

کلمه«الشرک»به معنای بند کفش و شرکت النعل به معنای بند کفش پاره شده است.الشرک نیز به معنای دام و ریسمانی است که صید در آن گیر می‏کند. 1 وقتی گفته می‏شود: «أصلحوا شرک نعالکم»، یعنی بندهای کفش‏هایتان را ببندید. و بالأخره، «الشرک»اسم است از«شرک»به معنای بهره و سهم و نصیب.زمانی که می‏گوییم:«ولی فیه شرکة»، یعنی‏ برای من در آن نصیبی است. 2 اصل در این ماده، تقارن دو شخص یا اشخاصی در یک عمل یا یک امر است؛به طوری که بر هر یک از آن‏ها در آن امر، نصیبی یا تأثیری موجود است و به این مناسبت، بر سهم و نصیب اطلاق شده است. 3
در نتیجه، در یک جمع‏بندی می‏توان گفت که«شرک» یعنی گرفتاری در بند غیرخدا، یعنی:کسی را در عرض خدا در نظر گرفتن و او را منشأ حوادثی فرض کردن و سهمی برای اراده جهان به او دادن.
در مقابل، واژه«اخلاص»در اصل به معنای روغن(کره) شیر است که از آن خارج می‏شود و«خلص الشی‏ء»یعنی از گرفتاری نجات و سلامت یافت. 4 و«خلصت الیه»یعنی بدو رسیدم. 5 بدین سان باید گفت که اخلاص یعنی رهایی و نجات از بندها و دام‏های غیرخدایی و توحید خالص برای خدا.اکنون ببینیم که از نظر قرآن تعریف شرک و اخلاص چیست؟

قرآن کریم برای بیان اخلاص چهره‏های شاخصی ارائه می‏فرماید.این چهره‏های والامقام، بندگان مخلص خدایند که پروردگار سبحان ایشان را بدین وصف معرفی می‏نماید که: «و اذکر فی الکتاب موسی إنّه کان مخلصا و کان رسولا نبیّا.» 6 یعنی:و موسی را که بنده‏ای مخلص و فرستاده‏ای پیامبر بود، در این کتاب یاد کن.
ملاحظه می‏شود که این آیه، پیامبر عظیم الشأن خدا، موسی بن عمران(ع)را با عنوان«مخلص»معرفی فرموده و این بالاترین وصف برای انبیاست.پیامبر اکرم(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)، نیز نمونه بارز مخلصان هستند؛زیرا شاخصه اول ایشان بندگی تمام عیار خدای سبحان است. 7 بنابراین باید گفت که ارزش و برتری مقام انسان، به میزان اخلاص(درجه بندگی)او در پیشگاه خداوند متعال بستگی دارد؛یعنی هر چه درجه بندگی انسان در میان بندگان خدا بالاتر برود، به همان نسبت مقام او نیز فزونی می‏یابد.می‏دانیم که تجلی بندگی خدا در مرحله عبادت خداست و درست به همین دلیل است که اولین پیام قرآن، توسط مبشرین و منذرین از جانب خدای سبحان، «نهی از پرستش غیر خداست.» 8 و همواره در طول تاریخ بشریت اولین فریاد انبیای الهی، از اولین پیامبر صاحب شریعت، حضرت نوح(ع)، 9 تا آخرین پیامبر حضرت محمّد مصطفی(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)همین پیام بوده است. پس نکته اصلی پیام قرآن«انحصار عبادت در خداوند سبحان» است.
با دقت در قرآن کریم، دیده می‏شود که پیامبران الهی حتی یک‏بار هم به قوم خود نفرموده‏اند، به وجود خدا اقرار کنید. گویی همگان این معنا را قبول داشته‏اند و هیچ قومی به عدم وجود خدا معتقد نبوده است.اما، این اقوام«مشرک» بوده‏اند؛یعنی برای خداوند شریک قائل بوده‏اند و بدین جهت از خط دین الهی خارج شده بودند.البته این بدان معنا نبوده است که ذات احدیّت را قبول نداشته‏اند.مشرکان حجاز مردمی بودند که آثاری از آئین حضرت ابراهیم(ع)در میان آن‏ها بود.مثلا حج به جا می‏آوردند، اما حجّی تحریف شده.طواف می‏کردند، اما با مناسکی نابجا.قربانی می‏کردند، لیکن با گمانی خام. 10 کعبه را هم به بتکده‏ای تبدیل کرده بودند. 11 تمام این رفتارها شاهدی بر این است که آنان ذات احدیت را قبول داشتند؛چنان که قرآن می‏فرماید:«و لئن سألتهم من خلق السّموات و الأرض و سخّر الشّمس و القمر لیقولنّ اللّه فأنّی یؤفکون.» 12 یعنی:و اگر از آن‏ها بپرسی چه کسی آسمان‏ها و زمین را آفریده و آفتاب و ماه را رام کرده است؟آن‏ها حتما خواهند گفت:«الله».پس به کدام راه افترا و دروغ می‏روند؟
از این‏رو است که می‏بینیم در تاریخ انبیا(علیهم السلام)و در قرآن کریم، محل بحث، مسأله وجود خدا نبوده است؛ چنان‏که در سوره«ابراهیم»آمده است:«قالت رسلهم أفی اللّه شک فاطر السّموات و الأرض...» 13 یعنی:
پیامبرانشان گفتند:آیا در خدا، آفریننده آسمان‏ها و زمین، شکی هست؟
با این سخن، پر واضح است که پیامبران به وجود خدا استدلال نمی‏کردند، بلکه وجود او را مسلم می‏انگاشتند و اینک متذکر آن می‏شوند.از سوی دیگر، همگان به وحدانیت دعوت می‏شدند.اینک باید دید که آنچه در قرآن کریم به عنوان وحدانیت مطرح می‏شود چیست؟و قرآن چه چیزی را شرک می‏داند که انسان‏ها را از آن برحذر می‏دارد؟
ابتدا باید دانست، اگر به معیارهایی که خداوند برای بشر بیان فرموده است، توجه نکنیم، تعدادی به سمت شرک و عده‏ای نیز به سوی نفی مقدسات دین گام برمی‏دارند؛ همان‏طور که این معنا در یک جهان‏بینی مادی مشهود است. در کتاب«جهان‏بینی و ایدئولوژی»آمده است:«در گذشته قدرت‏های سه‏گانه حاکم بر تاریخ، بیش‏تر عوام را می‏فریفتند و به نام کلام(فلسفه دینی)و به نام نیروی احساس(روح مذهبی)شرک را جانشین توحید می‏کردند یا به آن جامه توحیدی می‏پوشاندند.اما پس از رنسانس و در اوج آن در قرن‏های 18 و 19، روشنفکران را فریفتند و به نام علم که فلسفه اقتصادی بود و به نیروی عقل یعنی منطق مادی یا روح غریزی، مادیت را جانشین مذهب کردند، یا آن را جامه معنویت یعنی انسانیت(اومانیسم)پوشاندند.» 14

در یک تقسیم‏بندی می‏توان شرک را دو نوع دانست:
الف)شرک جلّی، ب)شرک خفّی.

1.در مرحله اعتقاد مقابل اخلاص در اعتقاد
2.در مرحله عمل مقابل اخلاص در عمل

1.در مرحله اعتقاد مقابل اخلاص در اعتقاد
[به تصویر صفحه مراجعه شود]
2.در مرحله قلب مقابل اخلاص در قلب
3.در مرحله عمل مقابل اخلاص در عمل

شرک جلی در مرحله اعتقاد این است که انسان‏ها هم‏شأن خداوند، همانندهایی برای او قائل شوند و معتقد به «رب النوع‏هایی»باشند.در قرآن کریم با بررسی وضع مشرکان مکه به خوبی روشن می‏شود که آنان به لحاظ اعتقادی، قائل به انواع خدایان و الهه‏ها بودند.و زمانی که پیامبر اسلام (صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)ایشان را به وحدانیت خداوند سبحان دعوت می‏فرمود، می‏گفتند:«أجعل الألهة إلها واحدا انّ هذا لشی‏ء عجاب.» 15 یعنی:آیا همه خدایان را یک خدا گردانیده است؟سخن بسیار عجیبی است.
بنابراین مشرکان مکه خدا را قبول داشتند، لیکن هم‏سطح او شرکا و اندادی 16 برای او قائل بودند.از این‏رو پیامبر اکرم (صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)اولین پیام توحیدی خود را بر فراز کوه صفا، 17 با ندای بلند چنین اعلام فرمودند:«أدعوکم علی شهادة أن لا إله إلاّ اللّه و خلع الأنداد.»یعنی:شما را به وحدانیت خدا می‏خوانم که بگویید الهی غیر از الله نیست و الهه‏های غیر از خدا را کنار بگذارید.
با این ندای توحیدی، مشرکان مکه عصبانی شدند و بر سر آن حضرت(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)ریختند و با تهاجمی سخت بدن مبارک آن سرور را زخمی کردند...
باری آنچه که بر ایشان گران آمده بود و حاضر به پذیرش آن نبودند، کنار گذاردن الهه‏ها بود.
اصل اعتقاد مشرکان به«رب النوع»از جمله افکار وارداتی از یونان بود.خدای آفتاب، خدای آتش، خدای باد، خدای رحمت و...که برای هر یک از آن‏ها به طور مستقل شأنی در عالم قائل بودند.این اعتقاد در عربستان به صورت جاهلانه‏تری مطرح شد، تا جایی که هر قبیله‏ای برای خود بتی را به عنوان مظهر رب‏النوع می‏پرستید.
به عنوان مثال، «در جنوب عربستان جرم‏های آسمانی چون ماه و ستاره و خورشید را می‏پرستیدند. و یا بیابان نشینان پاره‏ای چیزها را منشأ خیر و شر می‏دانستند.» 18
بت‏هایی چون لات، عزی، منات، ود، سواع، یغوث، یعوق، نسر، هبل، از جمله بت‏های قبیله‏های موجود در عربستان بودند 19 و در کنار خدا پرستیده می‏شدند.یعنی در مقام اعتقادی، چنین فکر می‏کردند که الهه‏ها در اداره عالم همانند خداوند دارای شؤونی هستند.البته نه به این معنا که از خداوند اجازه می‏گیرند و به اذن او فرمان‏هایش را اجرا می‏کنند، که این معنا را ما درباره فرشتگان باور داریم.ما معتقدیم که:«فرشتگان مدبّرات امر خدایند.«فالمدبّرات أمرا» 20 و ایشان امر تدبیر شده نازله از خدای سبحان را در زمین به مرحله اجرا می‏گذارند و سپس به پایگاه خود برمی‏گردند: «یدبّر الأمر من السّماء إلی الأرض ثمّ یعرج إلیه فی یوم کان مقداره ألف سنة ممّا تعدّون.» 21 یعنی:خداوند امر را از آسمان به سوی زمین تدبیر می‏کند، سپس(همین امر)به سوی خدا برمی‏گردد؛در روزی که از نظر شما هزار سال است.بله، و مأموریت یک روزه ایشان معادل هزار سال کار در زمین است.
از طرف دیگر، «روح القدس»در مقام فرمانروایی فرشتگان قرار دارد و در عالم امر، در بارگاه قدس، مقام والایی در پیشگاه خداوند دارد:«ذی قوّة عند ذی العرش مکین مطاع ثمّ أمین.» 22 یعنی:نیرومند، نزد خداوند عرش، صاحب منزلت و فرمانبرداری امین است.و بسیاری از امور عالم، توسط فرشتگان تحت فرماندهی روح‏القدس انجام می‏گیرد. 23
و این معنا را خود قرآن نقل می‏کند و آن را برای فرشتگان به ثبوت می‏رساند.لیکن حرف مشرکان و اعتقاد ایشان چیز دیگری است.آنان معتقد بودند که«رب النوع»و الهه، فرامین ذات احدیت را به مرحله اجرا درنمی‏آورند.بلکه برای این الهه و خدایان به طور مستقل شأن و تقدّسی قائل بودند و فکر می‏کردند که این‏ها در کنار خدا نشسته‏اند-نعوذ باللّه-و در اداره امور عالم مانند خدا فرمان می‏رانند.این همان چیزی است که قرآن به شدت آن را نفی می‏کند:«لو کان فیهما الهة الاّ اللّه لفسدتا...» 24 یعنی:اگر الهه‏ای غیر از اللّه می‏بود، آن دو تباه می‏شدند(به فساد کشیده می‏شدند).می‏دانیم که اگر الهه دوم فرمان خدا را اجرا کند، فسادی ایجاد نمی‏شود.فساد هنگامی به وجود می‏آید که دو فرمان مستقل بخواهند در عالم جریان یابند که در این صورت با هم تضاد پیدا می‏کنند و موجب تباهی می‏شوند.
و نیز می‏فرماید:«...و ما کان معه من إله اذا لذهب کلّ إله بما خلق و لعلا بعضهم علی بعض...» 25 یعنی:...و با او
استدلال قرآن کریم بر نفی شرک، این‏گونه است که ثابت می‏کند: 1.تنها کسی که خالق است، سزاوار پرستش است.
2.تنها کسی که خالق است، موقعیت ربوبیت و قانونگذاری دارد.
3.الوهیت و ربوبیت تنها منحصر به خداست. نتیجه این‏که عبودیت نیز در خدای سبحان منحصر است.«و این است مفهوم اخلاص.»
معبودی نیست.اگر جز این بود، قطعا هر خدایی آنچه را آفریده (بود)با خود می‏برد، و حتما بعضی از آنان بر بعضی دیگر تفوق می‏جستند...یعنی دیگر این نظم و وحدت و انسجام در عالم نبود.
نتیجه این‏که:ایشان در مرحله اعتقاد، شرک در ربوبیّت خداوند سبحان داشته‏اند.یعنی معتقد بوده‏اند که «رب‏النوع»هایی که بت‏ها مظاهر آن‏هایند، هم‏سطح خدا درباره اداره عالم، مستقل از خدای رحمان و نه در لوای مسؤولیت الهی، فرمان می‏رانند، قانون می‏گذارند و تدبیر می‏کنند.
قرآن کریم با بیانی شیوا در قالب مثالی زیبا، این مطلب را بیان می‏فرماید که:
«ضرب لکم مثلا من أنفسکم هل لکم من ما ملکت أیمانکم من شرکاء فی ما رزقناکم فأنتم فیه سواء تخافونهم کخیفتکم أنفسکم کذلک نفصّل الأیات لقوم یعقلون.» 26 یعنی:خداوند برای شما از خودتان مثالی می‏زند.آیا برده‏های شما، هرگز در آنچه به شما روزی داده‏ایم شریک شما هستند، آن‏چنان که با شما مساوی باشند تا آن‏جا که از آن‏ها بترسید، همان‏طور که از خودتان می‏ترسید!؟این چنین آیات خود را برای کسانی که تعقل می‏کنند، شرح می‏دهیم.
خداوند این گونه با مشرکان سخن می‏گوید تا بطلان اعتقاد شرک را برای ایشان اثبات کند.برای آن‏ها مطابق با رسومات آن زمان حجاز در نظام برده‏داری مثالی می‏زند.یعنی از زندگی خود ایشان مثال می‏آورد و می‏فرماید:آیا تا به حال شده است که آنچه را به خداوند نسبت می‏دهید، برای خود قبول داشته‏ باشید و به وجود آورید!؟هیچ شده است که یکی از شما، فردی از بردگان خود را کنار دست خود بنشاند و تا آن اندازه به او قدرت دهد که با او برابر شود؟
و از آن‏ها همان‏طور بترسید که از خودتان می‏ترسند!؟ همان‏گونه که رئیس قبیله‏ای از رئیس قبیله دیگری می‏ترسد که مبادا روزی بر علیه او لشکر بکشد، شما هم باید از برده خود بترسید که مبادا علیه شما لشکر کشی کند.چون او نیز اکنون مستقیما تصمیم می‏گیرد و صاحب فرمان و قدرت مستقل شده است.باید از برده خود بترسید، نکند که فردا در مورد زن و فرزندان شما نیز بر خلاف نظرتان تصمیمی بگیرد.خداوند می‏فرماید:آیا خود شما چنین کاری کرده‏اید که به خدا نسبت می‏دهید؟ببینید ما مطلب را چگونه باز می‏کنیم.اگر کسی تعقل کند، حقیقت را به روشنی می‏یابد.
ما از این مثال درمی‏یابیم که:
1.در درجه اول، مشرکان الهه را همانند خدا و هم سطح او و مستقل از او قبول داشته‏اند.
2.مشرکان، الهه را در رتق و فتق امور عالم با خداوند سبحان مساوی می‏دانستند(شرک در ربوبیت اللّه).
3.از نظر مشرکان، الهه‏ها به گونه‏ای بودند که خداوند باید از ایشان بترسد.
بنابراین در مرحله اعتقاد، مشرکان این‏چنین برای خداوند انداد قائل بودند و فکر می‏کردند که این همانندها، بدون اذن خدا، مانند او در عالم دخل و تصرف می‏کنند.
چنین شرکی است که انسان را از دایره دین اسلام خارج می‏کند و موجب می‏شود که او به عنوان«نجس»تغییر شخصیت دهد. 27

آنچه از آیات قرآنی فهمیده می‏شود، این است که مشرکان در مقام عمل، الهه را می‏پرستیدند.چنان‏که می‏فرماید: «...أصلاتک تأمرک أن نترک ما یعبد ءاباؤنا...» 28 یعنی:آیا این نماز تو باعث شده است که به ما بگویی خدایانی را که پدران ما می‏پرستیده‏اند، ما نپرستیم؟!
و تمام آیاتی که در قرآن کریم راجع به نفی شرک آمده‏اند، در دو زمینه، اعتقاد و عمل، مطرح شده‏اند.و خداوند مشرکان را از این دو جهت مورد توبیخ قرار می‏دهد.
مانند این‏که می‏فرماید:«قل یا أیّها الکافرون لا أعبد ما تعبدون.» 29 یعنی:(به مشرکان)بگو:ای کفار!آنچه را که شما می‏پرستید، من نمی‏پرستم و این بدان معناست که سران شرک بت‏ها را می‏پرستیدند.
و نیز می‏فرماید:«و قال الّذین أشرکوا لو شاء اللّه ما عبدنا من دونه من شئ...» 30 یعنی:و مشرکان گفتند اگر خداوند می‏خواست ما این بت‏ها را نمی‏پرستیدیم.(یعنی اینک داریم می‏پرستیم).
و نیز می‏فرماید:«...ما نعبدهم إلاّ لیقربونا إلی اللّه زلفی...» 31 یعنی:ما آن بتان را نمی‏پرستیم، مگر برای این‏که ما را به خدا نزدیک کنند.(و این اعتراف خود ایشان است بر پرستش بتان).
و نیز به پیامبر اکرم-(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)- می‏فرماید:«قل أفغیر اللّه تأمرونّی أعبد أیّها الجاهلون.» 32 یعنی:بگو ای جاهلان؛آیا شما می‏گویید من غیر خدا را بپرستم؟!
بدین‏سان معلوم می‏شود که سران شرک به پیامبر اسلام (صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)می‏گفتند:چرا الهه ما را نمی‏پرستی؟بنابراین در مرتبه عمل، پرستش ایشان شرک‏آور بوده است.

در اصطلاح قرآن، شرک یعنی پرستش غیرخدا و درست به همین دلیل است که در قرآن کریم استدلال‏هایی که بر نفی شرک وارد شده است، بر انحصار«پرستش»در خدای سبحان دلالت دارد و این است پیام اصلی قرآن کریم:«ألاّ تعبدوا الاّ اللّه...» 33

آنچه از تدبّر در آیات قرآن کریم در زمینه بیان الوهیّت و ربوبیّت و پرستش خداوند سبحان به دست می‏آید، این است که:
1.قرآن کریم با اسلوب‏های گوناگون، عجز الهه‏ها را در زمینه خلقت یا هر گونه تأثیرگذاری بر آن به تصویر می‏کشد: «و اتّخذوا من دونه ءالهة لا یخلقون شیئا و هم یخلقون...» 34 یعنی:و آنان غیر از خداوند«الهه‏هایی»برای خود برگزیدند. معبودهایی که چیزی نمی‏آفرینند، بلکه خودشان آفریده شده‏اند.
و نیز با مثال بسیار زیبایی همین عجز و ناتوانی را ترسیم می‏فرماید:«یا أیّها النّاس ضرب مثل فاستمعوا له إنّ الّذین تدعون من دون اللّه لن یخلقوا ذبابا و لو اجتمعوا له و ان یسلبهم الذّباب شیئا لا یستنقذوه منه ضعف الطّالب و المطلوب.» 35 یعنی:ای مردم!مثالی زده شده است، به آن گوش فرادهید. کسانی را که غیر از خدا می‏خوانید، هرگز نمی‏توانند مگسی بیافرینند، هر چند برای این کار دست به دست هم دهند! هر گاه مگس چیزی از آن‏ها برباید، نمی‏توانند آن را بازپس گیرند!طلب کننده و مطلوب، عابد و معبود، هر دو ضعیف و ناتوانند!
نتیجه این‏که خالقی جز خدا نیست.
2.مرحله دوم در استدلال‏های قرآن کریم بیان«انحصار الوهیت در اللّه»است که از طریق انحصار بر خالقیت پی‏ریزی شده؛زیرا به عقیده صاحب‏نظران خالقیت بارزترین صفت الوهیت است. 36
چنان‏که قرآن کریم می‏فرماید:«ذلکم اللّه ربّکم لا إله إلاّ هو خالق کلّ شئ فاعبدوه...» 37 یعنی:این است پروردگار شما!«هیچ الهی»جز او نیست.آفریننده همه چیز اوست، پس او را عبادت کنید.
و نیز می‏فرماید:«...هل من خالق غیر اللّه یرزقکم من السّماء و الأرض لا إله إلاّ هو...» 38 یعنی:آیا آفریننده‏ای جز خدا هست که شما را از آسمان و زمین روزی دهد؟هیچ الهی جز او نیست.
یعنی تنها کسی که منشأ خلقت است، سزاوار پرستش است.در نتیجه، پرستش در خدای سبحان منحصر است.
3.مرحله سوم استدلال‏های قرآنی اثبات می‏کند که: «ربوبیت منحصر در اللّه»است.بدین معنا که بسیاری از آیات شریفه قرآن کریم، دال بر انحصار قانونگذاری(رتق و فتق امور عالم)در پروردگار جهانیان است.
همان‏طور که می‏فرماید:«انّ ربّکم اللّه الّذی خلق السّموات و الأرض فی ستّة أیّام ثم استوی علی العرش یدبّر الأمر ما من شفیع الاّ من بعد إذنه ذلکم اللّه ربّکم فاعبدوه أفلا تذکّرون.» 39 یعنی:پروردگار شما، خداوندی است که آسمان‏ها و زمین را در شش روز آفرید، سپس بر عرش استیلا یافت و به تدبیر کار پرداخت.هیچ شفاعت کننده‏ای جز با اذن او نیست.این است خداوند، پروردگار شما!پس او پرستش کنید!آیا متذکر نمی‏شوید؟یعنی تنها کسی که خالق است قدرت رب بودن و شایستگی پرستش را دارد و در نتیجه ربوبیت در خدای سبحان منحصر است.
بنا بر نظریه علامه سید مرتضی عسکری، این آیه شریفه و بسیاری دیگر از آیات شریفه قرآن کریم در همین زمینه، بر انحصار ربوبیت در پروردگار سبحان دلالت دارند. 40
[به تصویر صفحه مراجعه شود]

اینک با توجه به مطالب یاد شده، به طور خلاصه می‏توان گفت که استدلال قرآن کریم بر نفی شرک، این گونه است که ثابت می‏کند:
1.تنها کسی که خالق است، سزاوار پرستش است.
2.تنها کسی که خالق است، موقعیت ربوبیت و قانونگذاری دارد.
3.الوهیت و ربوبیت تنها منحصر به خداست.
نتیجه این‏که عبودیت نیز در خدای سبحان منحصر است. 41 «و این است مفهوم اخلاص.» 42

نوع دیگری از شرک را«شرک خفی»نامگذاری کرده‏اند. این مرحله از شرک، موجب خروج از دایره اسلام نمی‏شود. اما انسان را از رسیدن به مراحل عالیه ایمان و تقوا بازمی‏دارد. قرآن کریم می‏فرماید:«و ما یؤمن أکثرهم باللّه الاّ و هم مشرکون.» 43 یعنی:و اکثر خلق به خدا ایمان نمی‏آورند، مگر آن‏که مشرک باشند.

با تدبر در آیات الهی، روشن می‏شود که شرک خفی خود سه مرتبه دارد و نیز در مقابل آن اخلاص نیز دارای سه مرتبه است:
1.در مرحله اعتقاد:اخلاص در عقیده این است که انسان تنها یک ارزش را قبول کند و سایر امور را در صورتی دارای ارزش بداند که وابسته به همان یک ارزش و همان یک محور تقدس، یعنی خدای سبحان باشند.این اولین مرحله اخلاص، خدامحوری، است.
باری محور تقدس و ارزش، خداست و نه هیچ چیز دیگر.در مقابل آن، شرک در عقیده بدان معناست که انسان چیزی را در کنار خداوند مقدس بداند و برای آن مستقل از خدا ارزش قال شود:«و ما یؤمن أکثرهم باللّه الاّ و هم مشرکون.» 44 یعنی:و اکثر خلق به خدا ایمان نمی‏آورند، مگر آن‏که مشرک باشند(شرکی در وجودشان هست).
به عنوان مثال:درست است که علم مقدس است، اما این در صورتی است که مستقل از خدا نباشد.به عبارت دیگر، علم اگر چراغ راه رسیدن به خدا باشد مقدس است و اگر در برابر او قرار گیرد، ضد ارزش خواهد بود.بنابراین در یک کلام هیچ چیز مقدس نیست، مگر در ارتباط با خدا.در این صورت تقدس خود را از او می‏گیرد و این، ریشه حرف تمام ادیان الهی است.
2.در مرحله احساسات قلبی و هدف:اخلاص قلبی آن است که دل تنها حرم خدا باشد و دلبستگی‏ها به خاطر خدا باشد و جز خدا را در این حرم راه ندهد.چنین قلبی جلوه‏ای از نور توحید است و تنها خواستار رضوان الهی و عطای اوست. 45 در مقابل آن، شرک در هدف و احساسات قلبی است؛قلبی که صاحبش جز آسوده زیستن در این دنیا هدفی ندارد و احساسات و دلبستگی‏هایش به خاطر خدا نیست؛قلبی شرک‏آلود است.
3.در مرحله عمل:اخلاص در عمل این است که آدمی تمام تلاش‏های خویش را فقط برای رضای خدا انجام دهد. اگر نماز می‏خواند، اگر انفاق می‏کند، اگر عمل خیری در جامعه انجام می‏دهد، یا به رتق و فتق امور همسر و فرزندان خود می‏پردازد، و...همه و همه تنها برای جلب رضایت خدا انجام گیرد.
شرک خفی در عمل، مانند این است که انسان نماز بخواند یا انفاق کند، اما بخواهد که دیگران اعمال او را ببینند و تحسین کنند.به عبارت دیگر ریاکاری در عمل، خود نوعی شرک است.البته شرک خفی، خروج از اسلام نیست.اگر چنین امری در عبادت باشد، موجب بطلان عبادت می‏شود و اگر در اعمال عادی زندگی باشد، ارزش عمل را پائین می‏آورد. به همین دلیل است که در روایات تأکید می‏کنند، اعمالتان را خالص کنید و برای خدا انجام دهید و گرنه فاقد ارزش می‏شوند.پس انسان باید سعی کند، قدم به قدم شرک را از خود دور کند و اگر در کارهایش رد پای نفس را می‏بیند، به اصلاح آن بپردازد.
به عنوان مثال:اگر در مرحله عمل اطاعت انسان از رسول خدا(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)و اولیای الهی و محبت و مودت نسبت به آن‏ها و...به خاطر خدا باشد، عین عبادت «اللّه»است.اما اگر اطاعت از رسول اکرم(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)به دلیل این بود که وجهه و مقامی در میان مردم پیدا کند، همین اطاعت نوعی از شرک است، البته نه شرکی که باعث خروج از دایره اسلام می‏شود.

با توجه به آنچه که در مباحث قبل آمد، معلوم شد که «شرک»در اصطلاح قرآن کریم به معنای پرستش غیر خداست و چنین شرکی موجب خروج از دایره اسلام می‏شود.در مقابل آن، «اخلاص»به معنای انحصار عبودیت در خداوند سبحان است.حال که سخن بدین‏جا رسید و با توجه به آن که در عصر حاضر گروه وهابیت سیل تهمت را متوجه شیعیان کرده‏اند و با خام‏ترین برداشت‏ها از قرآن، آنان را متهم به شرک می‏کنند، بی‏مناسبت نیست که به نقد کوتاهی پیرامون اندیشه‏های وهابیت در نسبت دادن شرک به شیعیان و حتی سایر فرقه‏های اسلامی بپردازیم.نقد این نظر در سایه بررسی متقابل شرک و اخلاص و مرزیابی بین آن دو به روشنی امکان‏پذیر است. بررسی انجام شده متکی به نص صریح قرآن است و از هر گونه خلل یا اعمال تعصبات شخصی به دور است.

محمد بن عبد الوهاب، بنیانگذار فرقه وهابیت، در رساله «کشف الشّبهات»بیش از 24 بار مسلمانان را مشرک و بیش از 25 بار مسلمانان را کافر، بت‏پرست، منافق، منکر توحید، دشمنان خدا، مدعیان اسلام، اهل باطل، نادان و شیطان خوانده است. 46 عبدالوهاب گفته است:«مسلمانان 600 سال کافر بوده‏اند.او غیر از پیروان خود، بقیه مسلمانان را از هر گروه و مذهبی مشرک و کافر و خون و اموالشان را حلال و مباح دانسته است.وی صلوات بر پیامبر(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)را نهی، و صلوات فرستنده را مجازات می‏کرده و حتی به قتل می‏رسانیده است.» 47
لبه تیز حمله وهابیت به شیعه امامیه است.او می‏گوید:
1.شیعیان مشاهد مشرفه را تعمیر می‏کنند و مساجد را به‏ حالت تعطیل درمی‏آورند و این، خود شرک است.
2.شیعیان قبور ائمه را محترم می‏شمارند و همانند مشرکان به آن‏ها رو می‏آورند و مانند حاجیان که به حج می‏روند، آنان به حج قبّه و بارگاه امامان خود می‏روند و آن را برتر از حج می‏دانند.
3.شیعیان، قبور ائمه خود را پرستش می‏کنند و مانند کعبه روبه‏روی آن‏ها به نماز می‏ایستند.
4.شیعیان، نذر و قربانی‏های خود را به پیامبر و ائمه تقدیم می‏کنند. 48
از طرف دیگر، اصول اساسی عقاید محمد بن عبدالوهاب و پیروانش در چهار اصل منحصر است:
1.تشبیه خدا به آفریدگانش
2.انحصار الوهیت و ربوبیت در خدا
3.عادی شمردن پیامبر اسلام و احترام نکردن به او
4.کافر شمردن تمام مسلمانان 49
ناگفته نماند که از نظر وهابی‏ها:«توسل به ذات اولیای الهی»و«توسل به مقام و حرمت آنان»، حرام است. 50
درخواست حاجت از غیرخدا حرام است. 51 آن‏ها معتقدند، مردگان غیرقابل تفهیم هستند. 52 درخواست شفاعت شرک است و با دلائل گوناگون بر حرمت درخواست شفاعت، استدلال می‏کنند و معتقدند پیامبران و اولیای خدا در این جهان حق شفاعت ندارند، بلکه این حق برای آنان تنها در آخرت است و هر کس بنده‏ای از بندگان خدا را میان خود و خدا واسطه قرار دهد و از او بخواهد در حق وی شفاعت کند، دچار شرک شده و شرک مشرکان به دلیل طلب شفاعت از بت‏ها بوده است. 53

با این مقدمه ضروری، به نظر می‏رسد که مرز بین شرک و اخلاص مشخص شود.برای فهم این مطلب لازم است که معنای عبادت و پرستش روشن شود.

در کتاب‏های لغت عبادت را به معنای ذلت دانسته‏اند و راهی را که با رفتن هموار شده است، «طریق معبّد»گویند.از این‏رو، برده را به واسطه ذلت و انقیادش عبد گویند. 54 در مفردات آمده که عبودیت، اظهار تذلل و عبادت، غایت تذلل و أبلغ از عبودیت است. 55 معنای دومی که برای عبادت در برخی کتاب‏های لغوی آمده، این است که اطاعت و نهایت تعظیم برای خداست. 56
اما با تدبر در آیات قرآن کریم، به نظر می‏رسد که اگر بخواهیم برای عبادت بر اساس عرف قرآن تعریفی ارائه دهیم، می‏توانیم بگوییم که عبادت در حقیقت به معنای«محور قرار دادن»است.وقتی قرآن می‏فرماید:«لا تعبدوا الاّ اللّه.» 57 یعنی:جز خدای را عبادت نکنید، منظور این است که غیر خدا را محور و اصل قرار ندهید و همه چیز را از دریچه توحید بنگرید.پس تنها مفهوم منحصر در خدا، پرستش است. مفهوم پرستش از مفاهیمی چون اطاعت، تذلل، تسلیم، احترام و...فراتر است؛زیرا همه آن مفاهیم برای غیر خداوند هم کاربرد دارند، در حالی که پرستش برای غیر او هرگز جایی ندارد.البته گاه دو مفهوم عبادت و اطاعت در یک مصداق متجلی می‏شوند.اما این بدان معنا نیست که عبادت دقیقا به همان معنای اطاعت باشد، بلکه اطاعت خدای سبحان مصداقی از عبادت اوست و همچنین است سایر مفاهیم.
زمانی که قرآن می‏فرماید:«...لا تعبدوا الشّیطان...» 58 یعنی:شیطان را عبادت نکنید، بدین معناست که نهی از محور قرار دادن شیطان مطرح شده است؛زیرا افراد بشر نوعا القائاتی را که شیطان بر قلب آن‏ها می‏کند، محور عمل خویش قرار می‏دهند و گرنه مردم شیطان را سجده نمی‏کنند.با این مقدمه برای نقد نظر وهابیت بحثی را آغاز و در نهایت قضاوت را به خوانندگان محترم واگذار می‏کنیم.

اینک بحث را از بعد دیگری می‏نگریم.باید دید چه چیزهایی عبادت نیست.به عبارتی، باید روشن شود که آیا از نظر قرآن کریم دعا، ایمان، احترام، محبت، اطاعت و تسلیم برای غیرخدا، عبادت غیر خدا محسوب می‏شود یا خیر؟
گفتیم که پیام قرآن این است:«جز خدا را عبادت نکنید.» از طرف دیگر فرموده است:«از رسول خدا اطاعت کنید.»از این مطلب نتیجه می‏گیریم که منظور از اطاعت غیرخدا، عبادت غیرخدا نیست؛چه در غیر این صورت باید بگوییم در قرآن امر به عبادت پیامبر خدا شده است.در حالی که قرآن هرگز نمی‏فرماید پیامبر را عبادت کنید.اما اطاعت برای خدا عبادت خداست، اگر چه اطاعت از غیر خدا باشد. 59
پس اطاعت از رسول اکرم(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم) چون در مسیر اجرای فرمان ربوبی است، خود اطاعت و در نتیجه عبادت خدای رحمان است.چنان که می‏فرماید:«من یطع الرّسول فقد أطاع اللّه...» 60

تسلیم شدن نیز به معنای عبادت غیرخدا نیست؛زیرا قرآن کریم هم تسلیم را در برابر خدا مطرح می‏کند و هم در برابر پیامبر اکرم(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم).چنان که خدای سبحان می‏فرماید:«...و أمرنا لنسلم لربّ العالمین.» 61 یعنی:به ما فرمان داده شده است که تسلیم پروردگار دو جهان باشیم.از طرف دیگر، خطاب به پیامبر گرامی می‏فرماید:«فلا و ربّک لا یؤمنون حتّی یحکموک فیما شجر بینهم ثمّ لا یجدوا فی أنفسهم حرجا ممّا قضیت و یسلّموا تسلیما.» 62 یعنی:به پروردگار تو قسم، این مردم ایمان نمی‏آورند، مگر زمانی که تو را در مشاجرات خود حکم قرار دهند.سپس نسبت به هر حکمی که تو در مورد داوری برای ایشان بیان کنی، در دل خود هیچ واکنشی نشان ندهند و تسلیم محض تو باشند.بنابراین آن کسی مؤمن واقعی است که حتی اگر به حکم تو محکوم شود، در دل خود نگوید که چرا پیامبر مرا محکوم کرد.بدین ترتیب تسلیم در برابر پیامبر خدا، بندگی خداست، نه عبادت پیامبر.

از طرف دیگر اطاعت پیامبر، اطاعت خداست 63 و چون اطاعت خدا عبادت است، اطاعت پیغمبر خدا نیز عبادت خداست.بنابراین همان‏طور که گفتیم، تنها«محور قرار دادن معبود» 64 در خداوند سبحان منحصر شده است.بدین معنا که پرستش، به هر عنوان برای غیرخدا ممنوع است.

«محبت»اگرچه شدید باشد، عبادت غیر خدا نیست.در درجه اول محبت خدا مطرح است:«...و الّذین ءامنوا أشدّ حبّا للّه...» 65 یعنی:...و کسانی که ایمان آوردند، خدا را خیلی دوست دارند...سپس محبت به پیامبر، محبت به پدر و
اخلاص در عمل این است که آدمی تمام تلاش‏های خویش را فقط برای رضای خدا انجام دهد.اگر نماز می‏خواند، اگر انفاق می‏کند، اگر عمل خیری در جامعه انجام می‏دهد، یا به رتق و فتق امور همسر و فرزندان خود می‏پردازد، و... همه و همه تنها برای جلب رضایت خدا انجام گیرد.
مادر، 66 و محبت به غیر خدا برای خدا، عبادت خداست.
درباره محبت به پیامبر اکرم(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)، قرآن کریم می‏فرماید:«قل ان کان ءاباؤکم و أبناؤکم و إخوانکم و أزواجکم و عشیرتکم و أموال اقترفتموها و تجارة تخشون کسادها و مساکن ترضونها أحبّ إلیکم من اللّه و رسوله و جهاد فی سبیله فتربّصوا حتّی یأتی اللّه بأمره و اللّه لا یهدی القوم الفاسقین.» 67 یعنی:بگو اگر پدرانتان، فرزندانتان، برادرانتان، زنانتان، خویشاوندانتان، اموالی که اندوخته‏اید، تجارتی که از کساد آن بیم دارید و خانه‏هایی که به آن دلخوش هستید، برای شما از خدا و پیامبرش و جهاد در راه او دوست‏داشتنی‏تر هستند، منتظر باشید تا خدا فرمان خویش را بیاورد.خدا نافرمانان را هدایت نخواهد کرد.
مفهوم مخالف این آیه شریفه چنین است که باید خدا و رسولش را دوست بدارید و مبادا امور زندگی شما، از خدا و پیامبرش(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)نزدتان دوست‏داشتنی‏تر باشد.

و نیز«احترام»به غیرخدا عبادت غیرخدا نیست؛زیرا قرآن خود می‏فرماید:«یا أیّها الّذین ءامنوا لا ترفعوا أصواتکم فوق صوت النّبیّ و لا تجهروا له بالقول کجهر بعضکم لبعض أن تحبط أعمالکم و أنتم لا تشعرون.» 68 یعنی:ای کسانی که ایمان آوردید!صدایتان را بلندتر از صدای پیامبر مکنید و همچنان که با یکدیگر بلند سخن می‏گویید، با او به آواز بلند سخن مگویید که اعمالتان، بدون آنکه متوجه شوید، حبط می‏شود.
این آیه، تنها منحصر به زمان حضرت رسول اکرم(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)نیست، بلکه پس از رحلت آن حضرت نیز این احترام همچنان در حرم مطهر ایشان برقرار است.کسانی که قلب‏هایشان به تقوا امتحان شده است، صدایشان را نزد پیامبر اکرم(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)، چه در زمان حیات و چه پس از وفات، بلند نمی‏کنند.یعنی از نظر قرآن کریم، چنین احترامی به رسول خدا نشانه تقوای قلب است که می‏فرماید:«و انّ الّذین یغضّون أصواتهم عند اللّه اولئک الّذین امتحن اللّه قلوبهم للتّقوی...» 69 یعنی:کسانی که نزد پیامبر خدا صدایشان را پایین می‏آورند، همان کسانی هستند که خداوند دل‏هایشان را به تقوا آزموده است.
بنابراین رعایت چنین ادب و احترامی در حرم محبوب‏ترین خلق خدا نشانه اخلاص است.زیرا اگر قرار باشد که احترام به رسول خدا شرک باشد، در این صورت مسلمانان و صحابه بزرگوار صدر اسلام باید از مشرکان درجه اول باشند.زیرا همان‏طور که تاریخ گواهی می‏دهد، از قول عروة بن مسعود ثقفی وارد شده است که:«چون پیامبر فرمانی می‏داد، در انجام آن از هم‏پیشی می‏گرفتند و چون وضو می‏گرفت، برای گرفتن آب وضوی او کارشان به کشمکش می‏رسید، وقتی پیش او سخن می‏گفتند، آهنگ کلامشان ملایم بود و از روی تعظیم خیره در او نمی‏نگریستند». 70
«و نیز به هنگام صلح حدیبیه، فرمانده سپاه مکه در بازگشت از مذاکره با رسول اکرم(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)، نزد سپاه خود رفت و به ایشان گفت:گوش دهید تا برایتان بگویم.به خدا قسم من به دربار سلاطین دنیا رفته‏ام، من قیصر را در تخت سلطنتش دیده‏ام، من کسری را در حشمت و عزتش مشاهده کرده‏ام، و نجاشی را بر اریکه عزتش دیده‏ام.به خدا سوگند هیچ امپراتور و سلطانی را نیافتم که کسانش او را چون یاران و پیروان محمّد احترام کنند، و بمانند ایشان مطیع و منقاد زمامدار خود باشند...». 71
کوتاه سخن این‏که، احترام گذاشتن به پیامبر(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)و اولیای خدا نشانه اخلاص و تقوای درون است.

«ایمان»آوردن به غیر خدا نیز عبادت غیر خدا نیست. قرآن کریم از یک طرف دستور می‏دهد که به خداوند ایمان آورید:«...فامنوا باللّه...» 72 و از طرف دیگر می‏فرماید:«یا أیّها الّذین ءامنوا اتّقوا اللّه و ءامنوا برسوله یؤتکم کفلین من رحمته و یجعل لکم نورا تمشون به و یغفر لکم و اللّه غفور رحیم» 73 یعنی:ای کسانی که ایمان آوردید، جانب خدا را نگه دارید و به رسولش ایمان آورید، تا به شما، دو بهره از رحمتش را بدهد و به شما نوری دهد که با آن راه می‏روید و شما را بیامرزد که خدا آمرزنده مهربان است.
پس ایمان به رسول خدا(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)موجب نور قلب و هدایت انسان می‏شود؛چرا که:«و ما ینطق عن الهوی ان هو الاّ وحی یوحی.» 74 یعنی:و سخن از روی هوی نمی‏گوید.نیست این سخن جز آنچه بدو وحی می‏شود.
منظور این است که بدانید، آنچه او می‏گوید، سخن خداست.بنابراین ایمان به رسول خدا(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)شرک نیست و گرنه قرآن کریم هرگز بدان امر نمی‏کرد.

«خواندن»غیرخدا و یا درخواست از رسول خدا(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)و اولیای او(صلوات اللّه علیهم أجمعین)نیز عبادت غیرخدا نیست و شرک محسوب نمی‏شود.به دلیل این‏که:
1.خواندن غیرخدا در قرآن کریم نفی نشده است.زیرا قرآن کریم می‏فرماید:«یا أیّها الّذین ءامنوا استجیبوا للّه و للرّسول إذا دعاکم لما یحییکم...» 75 یعنی:ای کسانی که ایمان آوردید، چون خدا و پیامبرش شما را به چیزی خوانند که به شما زندگی می‏بخشد، دعوتشان را اجابت کنید.و نیز می‏فرماید:«لا تجعلوا دعاء الرّسول بینکم کدعاء بعضکم بعضا...» 76 یعنی:آن‏چنان که یکدیگر را صدا می‏زنید، پیامبر را صدا نزنید...
2.خواندن اولیای خدا شرک تلقی نمی‏شود، زیرا قرآن کریم می‏فرماید:«...و أوحینا الی موسی اذ إستسقاه قومه أن اضرب بعصاک الحجر فانبجست منه اثنتا عشرة عینا...» 77 یعنی:...و چون قوم موسی از او آب خواستند، به او وحی کردیم که عصایت را بر سنگ بزن.از آن سنگ دوازده چشمه روان شد...
و این زمانی است که قوم حضرت موسی(ع)در بی‏آبی و تشنگی واقع شدند و به همین دلیل نزد او آمدند و درخواست کردند که حضرت برایشان آب تهیه فرماید و نگفتند:«خدایا برای ما آب تهیه کن!»
[به تصویر صفحه مراجعه شود] از طرف دیگر، حضرت موسی(ع)نیز نفرمود:«این درخواست کردن شما از من شرک است، بروید از خدا بخواهید!»قرآن نیز این درخواست و اجابت از طرف خداوند را نقل می‏فرماید.بنابراین درخواست حاجت از یکی از اولیای خدا شرک نیست.
چنان‏که قرآن کریم در ماجرای فرزندان یعقوب(ع) می‏فرماید که ایشان به پدر گفتند:«قالوا یا أبانا استغفر لنا ذنوبنا...» 78 یعنی:گفتند:ای پدر برای گناهان ما آمرزش بخواه...اگر این شرک است، چرا حضرت یعقوب(ع) نفرمود:«خودتان بروید و از خدا طلب کنید!؟»و نیز راجع به امت اسلام در قرآن آمده است که اگر به خودشان بد کردند و به گناه دست یازیدند، با استغفار پیامبر(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)خداوند به ایشان نظر لطف می‏کند:«...و لو أنّهم اذ ظلموا أنفسهم جاؤک فاستغفروا اللّه و استغفر لهم الرّسول لوجدوا اللّه توّابا رحیما» 79 یعنی:...و اگر به هنگامی که مرتکب گناهی می‏شدند، نزد تو می‏آمدند و از خدا آمرزش می‏خواستند و پیامبر برای ایشان آمرزش می‏خواست، خدا را توبه‏پذیر و مهربان می‏یافتند.
ناگفته نماند که آن خواندنی شرک است که به عنوان«إله» خوانده شود؛همان‏طور که قرآن کریم می‏فرماید:«و لا تدع مع اللّه إلها ءاخر لا إله الاّ هو...» 80 یعنی:با خدای یکتا اله دیگری را مخوان.هیچ الهی جز او نیست...و نیز می‏فرماید: «و من یدع مع اللّه إلها ءاخر لا برهان له...» 81 یعنی:و آن که جز اللّه، اله دیگری را می‏خواند که به حقانیتش هیچ برهانی ندارد...
نتیجه این‏که دعا در حالت غیر عبودیت، برای همه مطرح است.بنابراین دعا، ایمان، احترام، محبت، اطاعت و تسلیم، همگی هم برای خداوند مطرح هستند و هم برای
عبادت در حقیقت به معنای«محور قرار دادن» است.وقتی قرآن می‏فرماید:«لا تعبدوا الاّ اللّه.» یعنی:جز خدای را عبادت نکنید، منظور این است که غیرخدا را محور و اصل قرار ندهید و همه چیز را از دریچه توحید بنگرید.پس تنها مفهوم منحصر در خدا، پرستش است.مفهوم پرستش از مفاهیمی چون اطاعت، تذلل، تسلیم، احترام و...فراتر است؛زیرا همه آن مفاهیم برای غیر خداوند هم کاربرد دارند، در حالی که پرستش برای غیر او هرگز جایی ندارد
غیر خدا.لیکن برای غیر خدا به صورت مستقل مطرح نیستند، بلکه در ارتباط با خداوند سبحان و در طول توحید مطرحند. بدین ترتیب، توجه به امیرالمؤمنین حضرت علی بن ابی طالب(ع)به عنوان ولیّ خدا عبادت خداست، نه عبادت ولیّ خدا و همان‏طور که قبلا گذشت، شرک در دو چیز است:
1.اوّل این‏که انسان برای خداوند بی‏همتا، انداد و همانند قائل شود و در ربوبیت خدای سبحان شریک در نظر بگیرد؛ چنان که می‏فرماید:«یا صاحبی السّجن ءأرباب متفرقون خیر أم اللّه الواحد القهّار.» 82 یعنی:ای دو همراه زندانی من!آیا پروردگارانی پراکنده بهترند یا خداوند یگانه قهار؟و منظور از «اربابان متفرق»قانونگذاران متعدد و مختلف هستند، در مقابل «اللّه»که همان خالق شایسته قانونگذاری است.
اما در میان مسلمانان، کسی درباره مخلوق چنین اعتقادی ندارد.در میان ایشان کسی نمی‏گوید رسول خدا(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)در کنار خدا نشسته و فرمان می‏راند و اگر کسی بگوید رسول خدا(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)از طرف خداوند سبحان اداره بعضی امور عالم را به عهده دارد، مشرک نیست. زیرا این امر را قرآن کریم خود برای فرشتگان اثبات می‏کند. همچنین اگر کسی بگوید:پیامبر اکرم(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)دارای کرامت و معجزه است، نمی‏توان او را به شرک منتسب نمود.زیرا در غیر این صورت، شفای چشم‏ یعقوب(ع)، به وسیله بوی پیراهن یوسف(ع) 83 شرک محض است.
2.دوم این‏که انسان چیزی را به غیر از خداوند متعال بپرستند.مشرکان هر دو کار را انجام می‏دادند، یعنی الهه‏ها را در کنار خدا با او همرتبه می‏دانستند و آن‏ها را هم می‏پرستیدند که هیچ‏یک از این معانی در مورد مسلمانان و شیعیان صدق نمی‏کند.
در این‏جا لازم به ذکر است که وهابیت، علاوه بر تحریم شفاعت و زیارت و دعا و توسل، تخریب قبور مؤمنان و اولیای خدا و حتی مرقد مطهر پیامبر اسلام(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم) را واجب می‏دانند.حتی عده‏ای وجود پیامبرانی چون مسیح(ع)و یا حضرت مریم(س)را افسانه می‏دانند. 84 وهابیون عقیده دارند که باید آثار قبرها را که از نشانه‏های شرک هستند، خراب کرد.بدین بهانه، جنایات زیادی به دست «آل سعود»انجام دادند و با قساوت، قتل و غارت فراوان کردند؛چنان که تاریخ نیز گواه حمله‏های ایشان به کربلا و نجف و سوریه و مسقط است. 85
در حالی که خداوند سبحان در قرآن می‏فرماید:«و لا تحسبنّ الّذین قتلوا فی سبیل اللّه أمواتا بل أحیاه عند ربّهم یرزقون.» 86 یعنی:کسانی را که در راه خدا کشته شده‏اند، مرده مپندار، بلکه زنده‏اند و نزد پروردگارشان روزی داده می‏شوند.
اینک با توجه به این‏که این مقامات برای انسان‏های معمولی بیان شده‏اند، مقام والا و شامخ حضرت رسول اکرم(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)و اولیای الهی در این زمینه روشن می‏شود.بنابراین، خود قرآن است که از مسلمانان دعوت می‏کند، به اولیای خدا و آثار ایشان توجه کنند؛ همان‏گونه که ابتدا دستور توجه به خانه کعبه را می‏دهد و طواف به دور همان سنگ‏های بی‏جان را واجب می‏شمرد.آری همین سنگ‏های بی‏جان، زمانی که به عنوان«بیت اللّه»مورد توجه قرار می‏گیرند، تقدّس می‏یابند.نه این‏که به خودی خود دارای ارزش و تقدس باشند.از این رو، قرآن می‏فرماید:«انّ أوّل بیت وضع للنّاس للّذی ببکّة مبارکا و هدی للعالمین» 87 یعنی: نخستین خانه‏ای که برای مردم بنا شده، همان است که در مکه قرار دارد؛خانه‏ای که جهانیان را سبب برکت و هدایت است.
در این آیه شریفه توجه به دو نکته ضروری است.اول این که:این خانه مرکز هدایت است. 88 دوم این‏که:این خانه مرکز برکت است. 89 یعنی تمام برکات دنیا، از ناحیه کعبه که مرکز ثقل زمین است، به همه جا منتشر می‏شود.
باری، خداوند برای چند تکه سنگ چنین اهمیتی قائل است، و مردم را به سوی آن متوجه می‏سازد.مگر نه این‏که سنگ جز مخلوقی نیست؟پس آیا چنین توجهی به آن، شرک است!؟
از طرف دیگر، قرآن کریم از ما دعوت می‏کند که به آثار انبیا(صلوات اللّه علیهم أجمعین)توجه کنیم:«فیه ءایات بیّنات مقام إبراهیم...» 90 یعنی:در آن‏جاست آیات روشن و مقام ابراهیم. 91
از نظر قرآن کریم، سنگی که یک پیغمبر خدا روی آن ایستاده و معبدی را بنا کرده است، آن‏قدر تقدس یافته که آن را «آیه بینه خداوند»نام نهاده است و می‏فرماید:«...و اتّخذوا من مقام إبراهیم مصلّی...» 92 یعنی:...و مقام ابراهیم را نمازگاه خویش گیرید...
بنابراین توجه به غیر خدا همان‏طور که در قرآن نیز آمده است، تنها به عنوان«انداد»و«معبود»، شرک است.

خداوند به جای پای پیامبرش چنین قداستی می‏بخشد، پس آیا خود پیامبر خدا و یا اولیای الهی و مراقد مطهره ایشان مقدّس نیستند؟و یا خانه‏ای که زمانی مهبط وحی بوده است، قداستی ندارد؟و بالاخره آیا«شرک»یعنی رو به قبر مطهر پیامبر ایستادن، دست بالا بردن و«یا رسول اللّه»گفتن!؟
و اینک ما به عنوان یک مسلمان، به عنوان پیرو واقعی رسول اللّه(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)و بالاخره به عنوان یک شیعه و پیرو جانشین رسول خدا، یعنی حضرت علی بن ابی طالب(ع)، پیام‏«أن لا تعبدوا الاّ اللّه»را با تمام وجود از دل و جان خریداریم و آن را با صدای بلند فریاد می‏زنیم.

اگر دعا، توجه، احترام، اطاعت، تسلیم، ایمان و... برای خداوند مطرح است، برای رسول او، ولیّ او و گاه برای پدر و مادر نیز-البته نه مستقل از خدا بلکه به خاطر خدا-مطرح است.فقط و فقط یک چیز به هیچ عنوان حتی به خاطر خدا سزا نیست و آن«پرستش غیر خدا»و«اعتقاد به وجود ربّ و انداد هم سطح خدا»است. 93

تَبَتُّل : انقطاع به سوى خدا و خالص كردن عبادت براى وى

منابع

در فطرت و نهاد انسان حس خداجويى مى‏درخشد و عشق به او تبلور دارد. اين ميثاق الهى در همگان به وديعت گذاشته شده و اين پيمان ربّانى با روح وروان آنان آميخته گرديده است، ولى گاهى در اثر غفلت غبارى آن را مى‏گيرد و يا به علت گناه و عصيان از بين مى‏رود. گاهى چون چشمه زلالى آلوده گشته و گاهى همچون شمعى سوسو مى‏كند تا آنكه خاموش مى‏شود. گاهى جاذبه‏هاى عادى او را سرگرم مى‏كند و زمانى هم زنگار آلودگى او را تيره مى‏سازد كه فرمود: «كَـلاّ بَل رَانَ عَلى قُلُوبِهِمْ مَا كَانُوا يَكسِبُونَ»(1).
عشق به حقيقت، عشق به كمال، عشق به زيبايى در نهاد هر انسانى است و از همه مهم‏تر عشق به كمال بى‏پايان، عشق به «خداوند قيّوم»، عشق به وجودى كه هر چه دارد از خودش است و هر چه ديگران هم دارند از اوست؛ هر اصالت، هر كمال و هر زيبايى. اين همه مصلّى و مسجد، اين همه كليسا و كنيسه، اين همه معبد و موقوفه همه گوياى همين عشق و پرستش است، آن هم در همه كس و در هر زمان و در هر مكان.
تلاش رهبران و رهروان هم در آن است كه مباد اين چشمه زلال تيره گردد و اين فروغ تابان خاموش شود و اخلاص براى پاك داشتن اين نهاد است از هر آلودگى و از هر كدورت و از هر تيرگى و خلاصه از هر چيز بغير «او» و در مقابل او.

اخلاص در لغت به معناى خالص كردن است. اين واژه از ماده «خلص» گرفته شده است. خالص يعنى صاف و پاك از هر گونه آلودگى.
فيومى گويد: «خلص الماء من الكدر، صفا».
طريحى گويد: خالص در لغت عبارت از هر چيزى است كه پاك و بى‏آميزه بوده و ممزوج به چيزى غير از خودش نباشد و در عرف، عمل خالص اختصاص يافته است به آنچه قصد قربت در آن از هر شائبه‏اى جدا باشد و در نظر نداشته باشى كه كسى غير از خداوند تو را بستايد(2).
راغب گويد: خالص مانند صافى است منتهى خالص در مورد چيزى است كه آلودگى آن برطرف شده و در مورد صافى گفته شده است درباره چيزى است كه از آغاز آلوده نشده باشد.
سپس در مورد اخلاص مى‏گويد: حقيقت اخلاص عبارت از بيزارى از هر چيزى غير خداوند است(3).
قرشى گويد: اخلاص دين براى خدا، آن است كه دين را از شرك بت‏پرستان و تثليث نصارى و تشبيه يهود و مطلق غير خدا خالص و پاك و صاف كنيم. صيغه‏هاى ماضى و اسم فاعل آن همه راجع به اين معنى است، مثل: «وَ اَخْلَصُوا دينَهُمْ للّه‏ِِ» (نساء / 146) «فَاعْبُدِ اللّه‏َ مُخْلِصا لَهُ الدّينَ» (زمر / 2) «وَ نَحْنُ لَهُ مُخلِصُون» (بقره / 139) «وَ ادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ» (اعراف / 29). مخلص چهار بار، مخلصين هفت بار و مخلصون يك بار در قرآن مجيد آمده و همه درباره اخلاص دين‏اند، امّا مُخلَص و مخلَصين به صيغه اسم مفعول به معناى آن است كه خدا او را براى خود خالص كرده است و غير خدا را در آن نصيبى نيست(4).
خواجه عبد اللّه‏ انصارى گويد:
«الاخلاص تصفية العمل من كلّ شوب»(5)؛ اخلاص عبارت است از پالايش عمل از هر آلودگى.
آية اللّه‏ العظمى خمينى گويد:
«يكى از امّهات آداب نيت كه از مهمات جميع عبادات است و از دستورات كليه شامله است «اخلاص» است و حقيقت آن تصفيه نمودن عمل است از هر شائبه غير خدا و صافى نمودن سرّ است از رؤيت غير حق تعالى در جميع صوريّه و لبيّه و ظاهريه و باطنيه و كمال آن ترك غير است مطلقا و پانهادن بر انيّت و انانيّت و غير و غيريت است يكسره، قال تعالى: «اَلا للّه‏ِِ الدِّينُ الخَالِص» (زمر / 3)، خداى تعالى اختيار فرموده براى خويش دين خالص را و اگر يكى از حظوظ نفسانيه و شيطانيه در دين باشد خالص نخواهد بود و آنچه خالص نيست حق تعالى اختيار نفرموده و آنچه شائبه غيريت و نفسانيت دارد از حدود دينِ حق خارج است»(6).

اخلاص را مى‏توان در آغاز به اخلاص در عقيده و اخلاص در عمل تقسيم نمود و اخلاص در عمل هم داراى سه بعد است؛ اخلاص در اطاعت، اخلاص در عبادت و اخلاص در استعانت.
اخلاص در عقيده عبارت از زدودن اعتقاد است از هر نوع آلودگى به ويژه از شرك و دوگانگى و اخلاص در عمل هم عبارت از پاك كردن عمل است از هر شائبه‏اى مانند ريا و سُمعه.
اخلاص در عقيده يعنى خدا را از همتا و ضد و جزء منزه دانستن. در اكثر آيات قرآن، اخلاص به معناى منزه دانستن خداوند است از شريك و همتا و در فرمايش امير مؤمنان عليه‏السلام هم به معناى تنزيه خداوند از تركيب آمده است، آنجا كه مى‏فرمايد:
«و كمال توحيده الاخلاص له و كمال الاخلاص له نفى الصفات عنه»(7).
كمال توحيد او خالص كردن [عقيده] است براى او و كمال خالص كردن براى او هم نفى صفات است از او.
كمال اخلاص براى خداوند نفى صفات از اوست؛ يعنى خداوند صفاتى زائد بر ذات ندارد. ذات او ذات واحدى است كه جامع جميع كمالات مى‏باشد. آيات قرآنى بر واحديت خداوند دلالت دارد و فرمايش امير مؤمنان عليه‏السلام گوياى احديت اوست كه هر دو در سوره توحيد جمع مى‏باشد.
اخلاص در عبادت، همان‏طور كه گفته شد، عبارت از آن است كه انسان عبادت خود را تنها براى خدا انجام دهد و از هر گونه ريا و سمعه‏اى پرهيز نمايد. اخلاص در عمل به منزله نور است و روان، اگر اخلاص نباشد عمل انسان به مانند چراغى بى‏نور و انسانى مرده است.
اخلاص در عمل و عبادت هم به دو گونه است؛ اخلاص عوام و اخلاص خواص، يا به تعبير فاضل نراقى اخلاص صدّيقين(8). اخلاص عوام عبارت از اخلاص افرادى است كه عبادت خود را براى خدا انجام مى‏دهند، ولى هدف و منظورشان ايمنى از رنج و عذاب و يا دريافت پاداش و ثواب است، چه دنيوى باشد و چه اخروى؛ مانند فردى كه صدقه مى‏دهد براى سلامتى در دنيا و يا زكات مى‏پردازد براى ايمنى از جهنم، يا نماز فريضه مى‏خواند براى درك درجات بهشتى و يا نافله‏اى مى‏خواند براى فراوانى روزى. اين نوع عبادت گر چه از نظر شرعى صحيح است و پسنديده و نتيجه‏بخش مى‏باشد، ولى در درجه اعلى قرار ندارد.
اخلاص خواص عبارت از اخلاص افرادى است كه عبادت خود را براى خدا انجام مى‏دهند و هيچ هدف و منظورى هم غير از خدا ندارند و از خدا، غير خدا را نمى‏خواهند و در لوح دلشان غير از خدا چيز ديگرى وجود ندارد.
اميرالمؤمنين عليه‏السلام عبادت نوع اول را تاجرانه و غلامانه معرفى مى‏فرمايد و عبادت نوع دوم را عبادت شاكرانه و آزادانه(9).
اخلاص هدف نهايى و موجب رستگارى است، اخلاص ملاك عبادت و موجب قبولى آن است و با اخلاص آدمى از مهالك نجات يافته، به قرب الهى نائل مى‏گردد(10).
همه چيز بايد همراه با اخلاص باشد كه امير مؤمنان و امام مخلصان و الگو و اسوه اخلاص فرمود:
«و اخلص للّه‏ عَمَلَكَ و عِلمَكَ وَ حُبَّكَ وَ بُغْضكَ وَ اَخذَكَ وَ تَركَكَ وَ كَلامَكَ و همّك»(11).
علم و عمل، حبّ و بغض، انجام و ترك، و سخن و سكوت خود را تنها براى خداوند قرار ده.
همه روابط بايد بر پايه اخلاص باشد كه همان امام فرمود:
«زوّروا فى اللّه‏ و جالِسوا فى اللّه‏ و اعطوا فى اللّه‏ و امنعوا فى اللّه‏».
براى خدا يكديگر را ملاقات كنيد و با همديگر مجالست داشته باشيد. براى خدا انفاق كنيد و براى او از انفاق به نااهل باز داريد.
در همه حال هم بايد به ياد خدا بود كه همان حضرت فرمود:
«اِلزَمِ الاخلاص فى السرّ و العلانية و الخشية فى الغيب و الشهادة و القصد فى الفقر و الغنى و العدل فى الرضا والسخط»(12).
ملازمت داشته باش با اخلاص در پنهانى و آشكار و با خوف الهى در خلوت و جلوت و با ميانه‏روى در فقر و ثروت و با عدالت در خشنودى و غضب.
علماى اخلاق و سالكان وادى عرفان سخنهاى ارزنده‏اى در مورد اخلاص گفته‏اند؛ از جمله عالم برجسته مرحوم فيض كاشانى در المحجّة البيضاء(13) و فقيه پيراسته ملا محمد مهدى نراقى در جامع السعادات(14) و عارف وارسته ميرزا جواد آقا ملكى در المراقبات(15).
اخلاص در اطاعت: اخلاص در اطاعت يعنى تنها خداوند را حاكم دانستن و تنها فرمان از او بردن كه فرمود:
«اِنِ الْحُكمُ اِلاَّ للّه‏ِِ»(16) فرمان تنها از آنِ خداست.
اين اخلاص داراى ابعاد بسيار وسيع و گسترده است كه بيانگر حاكميت الهى مى‏باشد و هر حاكميتى غير از خداوند را نفى و طرد مى‏نمايد كه خود نياز به بحث مفصلى دارد.
اخلاص در استعانت: اخلاص در استعانت يعنى تنها از خدا يارى خواستن. بنده مخلص همچنانكه عبادتش تنها براى خداست استعانتش هم فقط به اوست، همچنانكه «اِيَّاكَ نَعْبُدُ» را مى‏گويد، «اِيَّاكَ نَسْتَعِينَ» را نيز تلاوت مى‏كند.
پيامبر اكرم از جبرئيل سؤال نمود و فرمود كه تفسير اخلاص چيست؟
جبرئيل گفت: مخلص كسى است كه هيچ چيز از مردم درخواست نمى‏كند تا آنكه آن را بيابد، هنگامى كه يافت بدان راضى مى‏گردد، اگر چيزى براى او باقى ماند در راه خدا انفاق مى‏كند؛ زيرا كسى كه از مخلوقى درخواست نكند اقرار به بندگى و عبوديت در پيشگاه خداوند نموده و وقتى كه چيزى را يافت و به آن راضى شد، او از خداوند راضى گشته و زمانى هم كه براى خداوند عزّوجلّ بخشش نمود اطمينان به پروردگار داشته است(17).
بنده مخلص غير از خدا كسى را نمى‏شناسد و دست حاجت به سوى شخصى دراز نمى‏كند و دل و اميد به احدى نمى‏بندد.
سر مرا بجز اين در حواله‏گاهى نيست جز آستان توام در جهان پناهى نيست
امير مؤمنان مى‏فرمايد:
«اول الاخلاص اليأس مِمّا فى ايدى الناس»(18).
آغاز اخلاص نوميدى از آنچه در دست مردم است مى‏باشد.
اميرمؤمنان پنج وصيّت بسيار ارزنده دارد كه در آنها مى‏فرمايد:
«لا يرجون احدٌ منكم الا ربّه»(19).
هيچ يك از شما اميد به كسى جز پروردگار خود نداشته باشد.
بنده مخلص از همگان بريده و تنها دل به او بسته و چشم از همگان برداشته و تنها به او دوخته و از همه باز آمده و تنها با او نشسته است:
از همه باز آمديم و با تو نشستيم ما درِ خلوت به روى غير ببستيم
امام سجاد عليه‏السلام در مناجات خويش مى‏گويد:
«اللهم انّى اخلصت بانقطاعى اليك و اقبلت بكلّى عليك و صرفت وجهى عمن يحتاج الى رفدك و قلبت مسألتى عمن لم يستغن عن فضلك و رأيت انّ طلب المحتاج الى المحتاج سفه من رأيه و ضلّة من عقله»(20).
معبود من! از همه كس خالصانه بريده و به تو پيوسته‏ام و با تمام وجود به تو روى آورده‏ام و از كسى كه نيازمند به اعانت و عطاى توست روى برتافته‏ام و درخواست خود را از كسى كه بى‏نياز از فضل و عنايت تو نيست برگرفته و تغيير داده‏ام و ديدم كه درخواست نيازمندى از نيازمند ديگر از سفاهت رأى و ضلالت عقل او مى‏باشد.
هر راهى جز راه دوست بيراهه و هر دستگيره‏اى جز آويزه محبت او افسانه است:
به از حمايت زلفش مرا پناهى نيست چنين كه از همه سو دام راه مى‏بينم

بنده مخلص از هر دو عالم يكى را جويد و يكى را بيند و يكى را خواهد، دل به يكى بندد و فقط در پيشگاه او چهره سايد:
دل سرگشته ما غير تو را ذاكر نيست مردم ديده ما جز به رخت ناظر نيست
گر چه از خون دل خويش دمى طاهر نيست اشكم احرام طواف حرمت مى‏بندد
در دل مخلص چيزى جز نور الهى نمى‏درخشد و در انديشه او جز خدا وجود ندارد:
چه كنم حرف دگر ياد نداد استادم نيست بر لوح دلم جز الف قامت يار
امام صادق عليه‏السلام فرمود:
«ما انعم اللّه‏ عزّوجلّ على عبد اجل من ان لا يكون فى قلبه مع اللّه‏ عزّوجلّ غيره»(21).
خداوند متعال عنايت نفرموده است به بنده‏اى بهتر از آنكه با خداوند در دل او چيز ديگرى وجود نداشته باشد.
بنده مخلص تنها عشق و محبت خدا در دلش مى‏جوشد و تنها زيبايى و جمال او در ديدگانش مى‏درخشد:
ديده آيينه‏دار طلعت اوست دل سراپرده محبت اوست
مخلص تنها سرسپرده او بوده، تنها ممنون منّت وى مى‏باشد:
گردنم زير بار منّت اوست من كه سر در نياورم به دو كَوْن
توحيد محض سراپاى دلش را گرفته و نظير و مانندى براى دوست نمى‏شناسد، نه ندى و نه ضدى، نه شبيهى و نه مانندى، نه در الوهيت، نه در عبادت و نه در استعانت:
نهادم آينه‏ها در مقابل رخ دوست نظير دوست نديدم اگر چه از مه و مهر
موجودات آينه‏هايى هستند كه در مقابل جمال ايزدى قرار گرفته و نشانگر شمائى از جمال و كمال او مى‏باشند، ولى آينه كجا و فروزنده آينه و آيه كجا و صاحب آيه؟!
همّ و غمّ او يار است و فكر و ذكر او دلدار:
غرض اين است وگرنه دل و جان اين همه نيست از دل و جان شرف صحبت جانان غرض است
لحظه‏هايى را كه در دعا به سر مى‏برد و عالى‏ترين لحظات و اوقاتى را كه غرق در مناجات است، بهترين اوقات وى است. هنگامى كه آيات حشر را تلاوت مى‏كند مشتاقانه اشك مى‏ريزد كه فرمود:
«وَلَئِنْ مُتُّمْ اَوْ قُتِلْتُمْ لاَءِلَى اللّه‏ِ تُحْشَرُونَ»(22).
و اگر مرديد يا كشته شديد به سوى خداوند محشور مى‏گرديد.
و زمانى كه آيات لقاء را مى‏خواند عاشقانه پرواز مى‏كند كه فرمود:
«فَمَنْ كَانَ يَرْجُوا لِقَآءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلاً صَالِحًا وَ لاَ يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ اَحَدًا»(23).
هر كس كه به لقاى پروردگارش اميد دارد، عمل نيكو انجام دهد و در پرستش او هيچ كس را شريك قرار ندهد.
مى‏كنم جهد كه خود را مگر آنجا فكنم مايه خوشدلى آنجاست كه دلدار آنجاست
بنده مخلص هرجا كه رود با خداست، چه زندان و چه گلزار، چه اداره و چه بازار، چه محراب عبادت و چه ميدان شهادت. حتى چه مسجد و چه كنشت، گر چه برخى پاك و برخى پاك‏تر و بعضى آلوده و بعضى آلوده‏تر، نه در مسجد عجب و ريا دارد و نه در كنشت گرايش و ضلالت. نه لذت گلزار او را به غفلت مى‏اندازد و نه رنج زندان:
خدا گواست كه هر جا هست او با ماست تو خانقاه و خرابات در ميانه مبين
جز آستان بلند الهى پناهگاهى نمى‏شناسد و جز در پيشگاه او در مقابل كسى كُرنش نمى‏كند كه او «ملاذ اللائذين و معاذ العائذين» است.
سر مرا بجز اين در حواله‏گاهى نيست جز آستان توام در جهان پناهى نيست
دلداده محبت اوست و پيوسته خويش را در محضر او مى‏بيند:
كه هم ناديده مى‏بينى و هم ننوشته مى‏خوانى هواخواه توام جانا و مى‏دانم كه مى‏دانى
او به روشنى مى‏بيند كه فرمود: «اَلَم يَعْلَم بِاَنَّ اللّه‏َ يَرى»(24) (آيا نمى‏داند كه خداوند مى‏بيند) و به هر پنهانى آگاه است كه فرمود: «يَعلَم خائِنَةَ الأعْيُنِ وَ مَا تُخْفِى الصُّدُور»(25) (خداوند به ديده خيانت‏بار و آنچه در سينه‏ها پنهان مى‏دارند آگاه است).
بنده مخلص پيوسته مراقب است كه مباد صفاى سينه‏اش كدر گردد و خانه دل جاىِ ديگرى شود، انديشه‏اش به غير خدا متوجه گردد و در خاطره‏اش چيزى جز يار بگذرد:
تا در اين پرده جز انديشه او نگذارم پاسبان حرم دل شده‏ام شب همه شب
پيوسته به ياد اوست و ملازم حضور، دل به او دارد و سر به آستان او:
چو آستانه بدين در هميشه سر دارد به پاى‏بوس تو دست كسى رسيد كه او
هيچ گاه از او غفلت نمى‏ورزد، بلكه از هر چيز ديگرى تغافل نموده، نثار راهش مى‏كند:
متى ما تلق من تهوى دع الدنيا و اهملها حضورى گر همى خواهى از او غافل مشو حافظ
در هر موقعيتى كه هست رشته محبت دوست را رها نكند و در هيچ بحرانى او را فراموش ننمايد:
نگاه‏دار سررشته تا نگه دارد گرت هواست كه معشوق نگسلد پيمان
از ديدگاه مخلص بدترين بدبختى دورى از يار است، همان‏طورى كه بهترين سعادت را غنودن در آغوش محبت او مى‏داند:
هر كه در اين آستانه راه ندارد گو برو و آستين به خون جگر شوى
شهيد عارفان و سيد شهيدان در مناجات خود در صحراى عرفات مى‏گفت:
«ما ذا وَجد مَن فقَدك و ما الّذى فقَد مَن وجَدك لقد خاب من رضى دونك بدلاً و لقد خسر مَن بقى عنك متحوّلاً»(26).
چه دارد آن كه تو را ندارد و چه ندارد آن كه تو را دارد. محققا تهيدست شد آن كه به جاى تو ديگرى را گزيد و زيانمند شد آن كه از تو بريد و روى برگرداند.
اخلاص و آزادى
لازمه اخلاص آزادى و حريت است، بندگى خدا را گزيدن و از ماسواى او آزاد بودن، آزادى از هر قيد و بندى و از هر رنگ و تعلقى، سر در پيشگاه او به زمين ساييدن و در مقابل همگان سربلند بودن، از «پادشاه و گدا فارغ» بودن و در مقابل گدايان درگاه او فروتنى كردن، عشق او را گزيدن و از «هر دو عالم آزاد» بودن و خلاصه رهايى از هر رنگ و تعلقى و تنها آراسته شدن به عبوديت و صبغه الهى.
ز هر چه رنگ تعلق پذيرد آزاد است غلام همت آنم كه زير چرخ كبود
برخى گمان مى‏كنند معناى آزادى رهايى از هر فرمان مذهبى يا دستور اخلاقى است، در حالى كه اين رهايى آزادى نيست، بلكه بى‏بندوبارى است و از هر اسارتى بدتر مى‏باشد. بندگى شهوت از هر بندگى بدتر و اسارت هواى نفس از هر اسارتى خطرناك‏تر است. بنده مخلص يك «اِيَّاكَ نَعْبُدُ»(27) گفته و از همه چيز رها گشته و يك «اِيَّاكَ نَسْتَعِينَ»(28) گفته و به عالى‏ترين قدرت پيوسته است، همچون خليل الرحمن كه از هر بت و صنمى رها شده و عاشقانه گفته است:
«اِنّى وَجَّهْتُ وَجْهِىَ لِلَّذى فَطَرَ السَّمـوَاتِ وَالاَْرْضَ حَنيفًا وَمَآ اَنَا مِنَ الْمُشْرِكينَ»(29).
همانا روى به سوى كسى آوردم كه آفريدگار آسمانها و زمين است در حالى كه گرايش به حق داشته، هيچ گاه از مشركان نمى‏باشم.

بنده مخلص عاشق خداست و عشق به او را با متاع دنيا معاوضه نمى‏كند، بر خلاف آنهايى كه از حقيقت بويى نبرده‏اند و از چشمه فيض الهى سيراب نگشته‏اند كه قرآن مى‏فرمايد:
«اِنَّ الَّذينَ لاَ يَرْجُونَ لِقَآءَنَا وَ رَضُوا بِالْحَيوةِ الدُّنْيَا وَ اطْمَاَنُّوا بِهَا وَ الَّذينَ هُمْ عَنْ آيَاتِنَا غَافِلُونَ * اُولـئِكَ مَاْويهُمُ النَّارُ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ»(30).
آنهايى كه به ديدار ما اميد ندارند و به زندگى دنيا راضى شده و دل بسته‏اند و آنهايى كه از آيات ما غافل هستند، جايگاهشان در آتش است به واسطه اعمالى كه انجام داده‏اند.
آن كه يوسف به زر ناسَره بفروخته بود يار مفروش به دنيا كه بسى سود نكرد
او گدايى در آستان الهى را به سلطنت جهانى نمى‏دهد كه فرمود:
«مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَ مَا عِنْدَ اللّه‏ِ بَاقٍ»(31).
آنچه نزد شماست نابود خواهد شد و آنچه نزد پروردگار است باقى خواهد ماند.
زيرا از آستان درگاه اوست كه آدمى اوج گرفته، در آسمان لايتناهى كمال پرواز مى‏كند:
كسى ز سايه اين در به آفتاب رود گدايى درِ جانان به سلطنت مفروش
كودكان دنيا در دنيايى از واهمه و خيال به سر مى‏برند و بر سر هيچ و پوچ مى‏جنگند، چند صباحى شيفته رياست هستند، ولى با يك سكته يا سرطان همه باد و بروت‏ها مى‏خوابد و چند روزى در تكاثر به سر مى‏برند، ولى با يك ورشكستگى به خاك مذلّت مى‏نشينند، امّا عارفان واقعى در افقى برتر پرواز مى‏كنند، اگر رياست را هم در دست گيرند براى اجراى حق و عدالت است و اگر به ثروت حلالى هم برسند براى انفاق و بخشش است.

بهشت و جهنم گرچه مطلوب و مرهوب مى‏باشد، ولى بنده مخلص در افقى برتر پرواز مى‏كند و بر گرد كوى دوست مى‏چرخد و خشنودى خدا را بر هر چيزى ترجيح مى‏دهد:
به هواى سرِ كوى تو برفت از يادم سايه طوبى و دلجويى حور و لبِ حوض
همان‏طور كه امام مخلصان و امير مؤمنان فرمود: عبادت او نه تاجرانه است و نه غلامانه، بلكه آزادانه مى‏باشد(32):
با خيال تو اگر با دگرى پردازم طلعت حور نخواهم كه بود عين قصور
او از يار، يار خواهد و از خدا، خدا و بدون خدا هيچ چيزى براى وى ارزشى ندارد:
هر شربت عذبم كه دهى عين عذاب است هر خمر بهشتى است بريزيد كه بى‏دوست

بنده مخلص حتى از خود هم رها شده است، او خدابين است نه خودبين و خداخواه است نه خودخواه:
كه فكر خويش گم شد از ضميرم چنان پر شد فضاى سينه از دوست
خودبينى بزرگ‏ترين آفت است و مادرِ بتها بت نفس(خود) است:
خوشا كسى كه در اين راه بى‏حجاب رود حجاب راه تويى حافظ از ميان برخيز
پيوسته خودبينى و خودخواهى را سركوب مى‏كند و از هويت وابسته خويش صرف نظر مى‏نمايد تا غرق در هويت اصيل الهى شود:
كه با وجود تو كس نشنود ز من كه منم بيا و هستى حافظ ز پيش او بردار
اين وجود وابسته بشرى و اين هستى نيازمند انسانى، صِرف تعلق و فقر است و بنده مخلص مى‏يابد كه اين هستى وابسته و محتاج چيزى نيست كه آدمى دلبستگى بدو داشته باشد و بدان اعتماد ورزد. انسان پيوسته در حضور الهى است و قيوميت او بر وى سايه افكنده است، ولى تا هنگامى كه توجّه به خويش داشته باشد متوجه به او نبوده و شاهد دلدار نخواهد بود:
تو خود حجاب خودى حافظ از ميان برخيز ميان عاشق و معشوق هيچ حائل نيست
محور همه چيز خداوند است، ولى انسان به غلط خود را محور مى‏پندارد، و همه چيز را با خود مقايسه مى‏كند، يا با منافع و خواسته‏هاى خود؛ از اين رو در مقابل خدا و حق بتى به نام نفس يا خود دارد و تا هنگامى كه در اين مقام باشد حق و واقعيت را درك نمى‏كند و در كليه مسائل فقط خود را مى‏بيند و در قضاوتها حق را در طرف خويش مى‏پندارد:
كه ما همه طلبيديم و او صنم دارد ز جيب خرقه حافظ چه طَرْف بتوان بست
بنده مخلص پيوسته مى‏خواهد كه از اين صنم‏بينى رها شده صمدبين شود و از اين خودبينى خلاص شده، خدابين گردد:
طاير قدسم و از دام جهان برخيزم مژده وصل تو كو كز سر جان برخيزم
در اين جهان به صورت يك زندانى به سر مى‏برد و پيوسته اشتياق به لقاى الهى دارد، تا آنجا كه وقتى شمشير زهرآگين پسر مرادى بر سرش فرود مى‏آيد مى‏فرمايد:
«فُزْتُ وَ رَبِّ الْكَعْبَه».
سوگند به پروردگار كعبه كه رستگار شدم.
با سينه‏اى شعله‏ور و با ديده‏اى اشك‏آلود عاشقانه مى‏گويد:
خرمن سوختگان را همه گو باد ببر روى بنما و وجود خودم از ياد ببر
وانگهم تا به لحد فارغ و آزاد ببر روز مرگم نفس وعده ديدار بده
بنده مخلص هر چه را فراموش كند خدا را فراموش نمى‏كند و از هر چه درگذرد از خدا نمى‏گذرد:
هرگز از ياد من آن سرو خرامان نرود هرگزم مهر تو از لوح دل و جان نرود
به جفاى فلك و غصه دوران نرود از خيال من سرگشته هواى رخ دوست
كه گرم سر برود مهر تو از سر نرود آن‏چنان مهر توام در دل و جان جاى گرفت
آن‏چنان محو خداوند شده كه دل و ضميرش مرآت الهى گرديده و آن‏چنان شيفته و شيداى او شده كه به كلى فارغ از خويش گشته است:
وز بهر چه گويم نيست با وى نظرم چون هست آخر به چه گويم هست از خود خبرم چون نيست
آن شهيد عارفان كه درس اخلاص را از عرفات تا كربلا آموزش داده در مناجات خويش در پيشگاه احديت مى‏گويد:
«الهى كيف استعزّ و فى الذِّلة اركزتنى، أم كيف لا استعزّ و اليك نسبتنى، الهى كيف لا افتقر و انت الذى فى الفقراء اقمتنى، ام كيف افتقر و انت الذى بجودك اغنيتنى»(33).
معبود من! چگونه دعوى عزت كنم و حال آنكه مرا در ذلت (امكانى) قرار داده‏اى و چگونه اظهار عزت نكنم و حال آنكه مرا به خودت نسبت داده‏اى؟! معبود من! چگونه خود را نيازمند ندانم و حال آنكه مرا در ميان نيازمندان به پا داشتى، يا چگونه اظهار نياز كنم در صورتى كه مرا با كرم خود بى‏نياز ساختى؟!
بنده مخلص براى خود هيچ حيثيت و بهايى قائل نيست و هر حيثيت و اعتبارى كه دارد از او مى‏داند:
مگر تو از كرم خويش يار من باشى من ار چه حافظ شهرم جُوى نمى‏ارزم
همان‏طور كه به خود توجّه و عنايتى ندارد با همه پاكى و كمال به اعمال و كردار خويش هم توجهى ندارد، بلكه همه را از خدا مى‏بيند و توكل به لطف و مرحمت او دارد:
راهرو گر صد هنر دارد توكّل بايدش تكيه بر تقوا و دانش در طريقت كافرى است
يك عمر گهربار همراه با هزاران عبادت و ايثار دارد و در عين حال مى‏گويد:
«آه من قلّة الزاد»(34)؛ آه از كمى توشه.

بنده مخلص آن‏گاهى كه از چشمه عشق وضو ساخته و به آهنگ دلنواز تكبير مترنّم شده، از سفر مادى به سير ملكوتى پرداخته، همه چيز را رها كرده و بلكه پشت پا به هر چه كه هست زده است.
او غرق جلوات محبوب است و حال گفت و شنود با احدى را ندارد:
كه با كس دگرم نيست برگ گفت و شنيد چنان كرشمه ساقى دلم ز دست ببرد
در آستان بلند الهى غنودن و سر در پيشگاهِ او به زمين ساييدن بهتر از هر چيز و خوش‏تر از هر مقامى است:
نيايد هيچ در چشمش بجز خاك سر كويت زهى همت كه حافظ راست از دنيا و از عقبى
آن چنان بلندپرواز است كه در مقابل هيچ قله‏اى سر فرود نمى‏آورد و آن‏چنان مناعت طبع دارد كه دل به هيچ گوهرى نمى‏بندد:
دماغ كبر گدايان و خوشه‏چينان بين به خرمن دو جهان سر فرو نمى‏آرند
امير مؤمنان فرمود:
«من اخلص النيّة تزهد عن الدنيّة»(35).
هر كس كه نيتش را خالص گردانيد از پستى كناره‏گيرى نمود.
هدف او نه دنيا است و نه عقبى، نه متاع دنيوى و نه نعيم بهشتى؛ زيرا متاع دنيوى اندك است، همان‏طور كه خداوند فرموده است:
«فَمَا مَتَاعُ الْحَيوةِ الدُّنْيَا فِى الأَْخِرَةِ اِلاَّ قَليلٌ»(36)
نيست كالاى زندگى دنيا در مقابل آخرت مگر كم و اندك.
و نعيم بهشتى هم در مقابل رضوان الهى كم‏بهاتر است، همان‏طور كه فرمود:
«وَرِضْوَانٌ مِنَ اللّه‏ِ اَكْبَرُ»(37)
خشنودى الهى برتر است.
كه اين متاع قليل است و آن عطاى حقير نعيم هر دو جهان پيش عاشقان تو مجوى

همچنانكه هدف از تأسيس دانشگاه تحصيل علم و دانش است، هدف از ايجاد جهان هم عبادت كردن است به معناى وسيع آن. تحصيل باعث ارتقاى دانشجو مى‏شود و عبادت هم سبب تكامل انسان. اگر دانشجويى نسبت به تحصيل سهل‏انگار باشد عمرش به بطالت مى‏گذرد و اگر انسانى هم نسبت به عبادت مسامحه‏كار باشد عمرش به بى‏حاصلى و خسران سپرى مى‏شود:
باقى همه بى‏حاصلى و بى‏خبرى بود اوقات خوش آن بود كه با دوست به سر رفت
بنده مخلص هم حاصل كارگه كون و مكان را اين خور و خواب نمى‏پندارد، بلكه منظور اصلى را عبادت خدايى مى‏داند كه فرمود:
«وَ مَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الاِْنْسَ اِلاَّ لِيَعْبُدُونِ»(38).
جن و انس را نيافريدم مگر براى آنكه مرا عبادت كنند.
غرض اين است و گر نه دل و جان اين‏همه نيست از دل و جان شرف صحبت جانان غرض است
دنيا براى مخلص آيينه است، خودبخود اهميتى ندارد مگر آنكه جلوات زيباى الهى را منعكس نمايد و نشانگر پرتوى از انوار ايزدى باشد. آن‏گاه است كه بر «كلك آن نقاش جان افشان» كرده و آن را «مسجد احبّاء اللّه‏» مى‏نامد(39):
رخ تو در نظر من چنين خوشش آراست مرا به كار جهان هرگز التفات نبود

اخلاص خود ثمره توحيد و نهايت درجه يقين است(40). هر چه ايمان انسان قوى‏تر باشد اخلاص او هم فزون‏تر خواهد بود و افرادى كه به بيراهه رفتند «چون نديدند حقيقت ره افسانه زدند». در عين حال اخلاص اثرات و ثمراتى دارد كه درخشش آن را مى‏توان در عشق «شادمانى» تسليم، رضا و توكل متبلور ديد.
اخلاص و عشق: اولين ثمره اخلاص، شيفتگى و عشق است. هر چه انسان خود را پالايش دهد عشق او نسبت به معبود بيشتر گردد، تا به جايى مى‏رسد كه از صميم دل مى‏گويد:
يادگارى كه در اين گنبد دوّار بماند از صداى سخن عشق نديدم خوش‏تر
گل هر چه پاك‏تر باشد جلوه‏اش بيشتر بوده و در نتيجه شيدايى بلبل زيادتر خواهد بود. يك گل خاك‏آلوده و يا پژمرده بلبلى را به حال نمى‏آورد، ولى گلى كه بر روى گلبرگهايش شبنمى از پاكى نشسته بلبل را به نغمه وا مى‏دارد تا عاشقانه غزلسرايى كند. عمل صالح هم هر چه پاك‏تر باشد شيفتگى انسان را به ساحت الهى بيشتر مى‏كند و هر چه خالص‏تر باشد عشق و وله او را زيادتر مى‏گرداند:
خبر دل شنفتنم هوس است حال دل با تو گفتنم هوس است
با تو تا روز خفتنم هوس است شب قدرى چنين عزيز و شريف
خاك راه تو رُفتنم هوس است از براى شرف به نوك مژه
بنده مخلص حال و هواى دگرى دارد، غرق شيدايى و عشق است و گرم راز و نياز مى‏باشد و روزگار را با عيش و عشرت در اين مسير مى‏گذراند:
هركه چون من در ازل يك جرعه خورد از جام دوست سر ز مستى برنگيرد تا به صبح روز حشر
از اين خاكدان بريده و در بلنداى اوج آسمان معرفت پرواز مى‏كند و تا ابديت اوج مى‏گيرد:
تا به خلوتگه خورشيد رسى چرخ‏زنان كمتر از ذره نئى پست مشو مهر بورز
نه از ثروت اثرى ماند نه از مكنت، نه از جاه و نه از جلال. آنچه براى آدمى به صورت جاودانه مى‏درخشد احوال و اعمالى است كه در مسير عبوديت به كار رود:
بجز از عشق تو باقى همه فانى دانست عرضه كردم دو جهان بر دلِ كار افتاده(41)
اخلاص و شادمانى: بنده مخلص شادمان است، خرسند است، خوشحال است، بهترين نعمت را در آغوش گرفته و سرگرم عشقبازى با اوست، او گدايى درِ دوست را به شاهى نمى‏دهد و بندگى درگاه او را به خواجگى نمى‏فروشد:
وآن دم كه بى‏تو باشم يك لحظه است سالى آن دم كه با تو باشم يك سال هست روزى
در هنگام وصول و ملازمت آن‏چنان شادمان است كه اوقات او به زودى سپرى مى‏شود، به طورى كه يك سال او بمانند روزى است و در موقع مفارقت آن‏چنان در سختى و دشوارى است كه يك لحظه سالى به شمار مى‏آيد.
او از تجليات الهى بهره‏مند مى‏گردد و از راز و نياز با او لذت مى‏برد و خود را پيوسته در اوج عزت مى‏بيند:
اين گدا بين كه چه شايسته انعام افتاد هر دَمش با من دلسوخته لطفى دگر است
همه چيز را در ملازمت الهى مى‏بيند و سعادت هر دو سرا را در عبوديت. بندگى الهى حريّت را به همراه دارد و گدايى او توأم با سلطنت مى‏باشد:
هواى سلطنتم بود خدمت تو گزيدم اميد خواجگى‏ام بود بندگى تو جستم
آن‏كس كه جرقه‏اى از بارقه الهى را بيند براى هميشه روشن مى‏گردد و آن كس كه جامى از عشق سرمدى را نوشد براى هميشه سيراب شود، آن كس كه در كمند عشق او گرفتار آيد ديگرى را كى گزيند و آن كس كه شيفته او شود كجا چشمى به غير بندد:
پاى از اين دايره بيرون ننهد تا باشد هر كه را با خط سبزت سر سودا باشد
داغ سوداى توام سِرّ سويدا باشد من چو از خاك لحد لاله صفت برخيزم
اخلاص و تسليم: بنده مخلص تسليم محض است؛ زيرا خود را بنده مى‏داند و لازمه عبوديت هم تسليم مى‏باشد. هر چه خدا خواهد همان خواهد و هر چه او فرمان دهد همان كند:
لطف آنچه تو انديشى حكم آنچه تو فرمايى در دايره قسمت ما نقطه تسليميم
چون خليل الرحمن تن به سوختن خويش مى‏دهد و چون ذبيح او تن به قربانى خود كه مى‏گويد:
«يَآ اَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنىآ اِنْ شَآءَ اللّه‏ُ مِنَ الصَّـبِرينَ»(42).
اى پدر انجام ده آنچه كه به تو فرمان داده شده است، اگر خدا بخواهد مرا از صابران مى‏يابى.
قبول كرد به جان هر سخن كه جانان گفت مزن ز چون و چرا دم كه بنده مُقبل
هم در نظام تكوين سر تسليم فرود مى‏آورد و هم در قانون تشريعى كه فرمود:
«فَلاَ وَرَبِّكَ لاَ يُؤْمِنُونَ حَتّى يُحَكِّمُوكَ فيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لاَ يَجِدُوا فىآ اَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْليمًا»(43).
مطلب چنان نيست (كه آنان پندارند) سوگند به پروردگارت، ايمان ندارد مگر آنكه در خصومت و نزاعشان تو را حَكَم قرار دهند، آن گاه در مقابل حكم تو هيچ گونه دلتنگى نداشته باشند و از دل و جان تسليم تو گردند.
او نه سر مى‏شناسد، نه پا، نه شدت مى‏شناسد نه رخاء، گاهى در اوج عزت به سر مى‏برد و گاهى در كنج زندان:
كه هر چه بر سر ما مى‏رود ارادت اوست سر ارادت ما و آستان حضرت دوست
او تن به هر سختى مى‏دهد و خار راه دوست را به مژگان مى‏خرد، پادشاهى و گدايى بر او يكسان است و لذت و نعمت در مقابل او مساوى است:
رفيق عشق چه غم دارد از نشيب و فراز روندگان طريقت ره بلا سِپُرند
بنده مخلص بلندپروازى است كه در اوج احديت بال مى‏گشايد و تنها چشم به انعام او مى‏دوزد، در محدوده اين و آن كار نمى‏كند و چشم اميد به دست كوته تنگ‏نظران و خرده‏بينان ندارد:
كه صيت گوشه‏نشينان ز قاف تا قاف است ببُر ز خَلق و چو عنقا، قياس كار بگير
اخلاص و رضا: بنده مخلص افزون بر زينت تسليم مزين به زيور رضا است؛ زيرا خداوند را هم حكيم مى‏داند و هم توانا كه قهرا داده‏اش و پديده‏اش به بهترين وجه مى‏باشد. اعتقاد او آن است كه «در اين دايره يك نقطه خلاف از كم و بيش» وجود ندارد و هر چه دست قدرت ازلى ترسيم نموده عين مصلحت و جمال مى‏باشد. از اين رو بگويد آنچه را او بگويد و پسندد آنچه را او پسندد:
كه حيف باشد از او غير او تمنّايى فراق و وصل چه باشد رضاى دوست طلب
پادشاهى و گدايى بر او يكسان است و سلامتى و بيمارى در برابرش مساوى، كه هر چيزى را به جاى خود نيكو مى‏داند و از هر يك بهره‏اى عارفانه برمى‏دارد:
جواب تلخ مى‏زيبد لب لعل شكرخا را اگر دشنام فرمايى و گر نفرين دعا گويم
او در سوز و گداز عشق الهى مى‏سوزد و پيوسته هم سوز را از او مى‏داند و هم گداز را، هم دعا را و هم اجابت را، هم درد عشق را و هم درمان وصل را:
دل فداى او شد و جان نيز هم دردم از يار است و درمان نيز هم
ايمنى از تو مهابت هم ز تو هم دعا از تو، اجابت هم ز تو
وادى رضا وادى بسيار سبز و خرّمى است و آسمانى پر ستاره دارد. اگر آدمى در اين وادى قرار گيرد همه چيز را زيبا مى‏بيند و با آغوش باز استقبال مى‏كند، با عشق و علاقه مى‏پذيرد و زير شمشير غمش رقص‏كنان مى‏رود:
چو شمع خنده‏كنان ترك سر توانى كرد دلا ز نور هدايت گر آگهى يابى
نه درخواست، نه شكايت: بنده مخلص هيچ گاه به شكايت نمى‏پردازد؛ زيرا همه‏اش جمال و زيبايى مى‏بيند و همه‏اش صلاح و مصلحت مشاهده مى‏كند:
ناكسم گر به شكايت سوى بيگانه روم آشنايان ره عشق گرم خون بخورند
هيچ گاه دست نياز به سوى احدى دراز نكند و عبوديت توحيدى خويش را مكدّر نسازد:
حاجت آن به كه برِ قاضى حاجات بريم حافظ آب رخ خود بر در هر سفله مريز
آنهايى كه در اوج اخلاص پرواز مى‏كنند حتى نياز خود را به ملائك مقرب نمى‏گويند، همانند ابراهيم خليل الرحمن كه به ميان خروارها آتش پرتاب شد و در مقابل جبرائيل گفت:
«اما اليك فما لى اليك حاجة».
امّا به تو، من حاجتى به تو ندارم.
نه از مال مى‏ترسد كه به يغما رود چون ابن ابى عمير و نه از جان باكى دارد كه بر سر دار شود چون ميثم تمار و نه از آبرو بيمناك است كه او را رافضى گويند و قطعه و قطعه‏اش كنند چون كميت اسدى:
نثار خاك ره آن نگار خواهم كرد هر آبروى كه اندوختم ز دانش و دين

نقطه مقابل اخلاص ريا است، آن هم در مقابل اخلاص عوام وگر نه اخلاص خواص يا صديقين همچنانكه گفته شد دقيق‏تر و باشكوه‏تر است.
ريا: رِئاء، به معناى تظاهر و نشان دادن به غير است (اقرب الموارد) و آن اين است كه شخص كار خوبى انجام دهد و قصدش تظاهر و نشان دادن به مردم باشد.
قرآن كريم كار ريائى را به سنگ صاف و سختى تشبيه مى‏كند كه بر روى آن خاك مختصرى قرار گرفته باشد، در اين ميان رگبار شديدى ببارد و تمام خاكها را بزدايد و تنها سنگى باقى مى‏ماند كه هيچ‏گونه دانه و آبى هم در آن نفوذ نمى‏كند. همچنانكه اين خاك در مقابل باران شديد مقاومتى ندارد و در اين سنگ هم دانه‏اى نمى‏رويد، عمل ريائى انسان رياكار به واسطه نيّت باطل او هيچ گونه ارزشى نداشته به واسطه آن فكر باطل به كلى محو و زائل مى‏گردد. خداوند متعال مى‏فرمايد:
«يَآءَيُّهَا الَّذينَ امَنُوا لاَ تُبْطِـلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالاَْذى كَالَّذى يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَآءَ النَّاسِ وَلاَ يُؤْمِنُ بِاللّه‏ِ وَالْيَوْمِ الاْخِرِ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوَانٍ عَلَيْهِ تُرَابٌ فَاَصَابَهُ وَابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْدًا لاَ يَقْدِرُونَ عَلى شَىْ‏ءٍ مِمَّا كَسَبُوا وَاللّه‏ُ لاَ يَهْدِى الْقَوْمَ الْكَافِرينَ»(44).
اى اهل ايمان صدقات خود را به سبب منت و آزار تباه نسازيد، مانند آن كس كه مال خود را از روى ريا انفاق كند و ايمان به خدا و روز جزا ندارد. مَثَل او به مانند سنگ سختى است كه بر روى آن خاكى بوده كه باران تندى بر آن ببارد (همچنانكه چيزى بر روى سنگ باقى نمى‏ماند) رياكار هم نمى‏تواند حاصلى از كار ريائى خود برداشت نمايد و خداوند كافران را هدايت نمى‏فرمايد.
مرحوم علامه طباطبايى مى‏فرمايد:
از مفاد آيه مباركه روشن گرديد كه: قبول عمل نياز به نيت اخلاص و قصد انجام آن براى خدا را دارد، و هر دو گروه شيعه و سنى از پيامبر اكرم صلى‏الله‏عليه‏و‏آله نقل نموده‏اند كه فرمود: اعمال تنها بستگى به نيتها دارد(45).
حافظ در موارد بسيارى از عمل ريائى نكوهش كرده و از آن اظهار تنفر نموده است. كار ريائى نه تنها مفيد نيست، بلكه ايمان را هم مخدوش ساخته، بزرگ‏ترين ضربه را بر پيكر دين انسان وارد مى‏سازد:
حافظ اين خرقه پشمينه بينداز و برو آتش دلق و ريا خرمن دين خواهد سوخت
هر تصور غير خدايى روح لطيف عارف را ضربه مى‏زند و براى او رنج و عذابى دردناك ايجاد مى‏كند:
روح را صحبت ناجنس عذابى است اليم چاك خواهم زدن اين دلق(46) ريائى چه كنم
غزلسراى شيراز ريا و نظاير آن را با واژه‏ها و كلماتى مانند ريا، دلق ريائى، خرقه آلوده، خرقه سالوس، نقش ازرق، شيد، عُجب، تزوير، سالوس، عمل بر مجاز، زهدفروشى و طامات محكوم مى‏نمايد و از آن تبرى مى‏جويد.
رياكارى خود نوعى شرك است، كه پيامبر اكرم صلى‏الله‏عليه‏و‏آله فرمود:
«ان أخوَف ما اخاف عليكم الشرك الاصغر، قالوا و ما الشرك الاصغر يا رسول اللّه‏؟ قال: الرياء. يقول اللّه‏ تعالى يوم القيامة اذا جازى العباد باعمالهم اذهبو الى الذين كنتم تراؤون فى الدنيا فانظروا هل تجدون عندهم الجزاء»(47).
وحشتناك‏ترين چيزى كه بر شما بيم دارم شرك كوچك‏تر است.
گفتند شرك كوچك‏تر چيست اى پيامبر خدا؟
فرمود: ريا. خداوند در روز قيامت هنگامى كه بندگان را به واسطه اعمالشان پاداش مى‏دهد (به رياكاران) مى‏فرمايد: برويد نزد آنهايى كه براى ايشان در دنيا كار انجام مى‏داديد، ببينيد آيا پاداش را نزد ايشان مى‏يابيد؟!
رياكار گاه به يك شريك قائل نمى‏شود، بلكه شريكها مى‏جويد و تنها يك بت ندارد، بلكه در برابر بتهاى گوناگون سر مى‏سايد!
كه صد بت باشدش در آستينى خدا ز آن خرقه بيزار است صدبار
حافظ دردمند، درد دين دارد و آرزو مى‏كند كه كاش به جاى اين خرقه‏پوشان سالوس‏گر و رياكاران تاريك‏دل، خلوت‏نشينى از غيب چراغى برافروزد و جانهاى مكدر و تيره و تاريك را روشنى بخشد(48).
چراغى بركند خلوت‏نشينى درونها تيره شد باشد كه از غيب
امام صادق عليه‏السلام فرمود:
«كل رياء شرك، انه من عمل للناس كان ثوابه على الناس و من عمل للّه‏ كان ثوابه على اللّه‏»(49).
هر ريائى شرك است، هركس براى مردم كارى كند پاداش او برعهده مردم است و هر كس براى خدا كارى كند پاداشش با خداست.
عمل ريائى عملى مجازى و خالى از حقيقت است و باعث شرمندگى و سرافكندگى در روز جزا مى‏باشد:
شرمنده رهروى كه عمل بر مجاز كرد فردا كه پيشگاه حقيقت شود پديد
خداوند متعال مى‏فرمايد:
«فَمَنْ كَانَ يَرْجُوا لِقَآءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلاً صَالِحًا وَ لاَ يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ اَحَدًا»(50)
هركس اميد لقاى الهى را دارد، عمل شايسته انجام دهد و در عبادت پروردگارش كسى را شريك نگرداند.
امام صادق عليه‏السلام ذيل اين آيه مى‏فرمايد:
«الرجل يعمل شيئا من الثواب لا يطلب به وجه اللّه‏، انّما يطلب تزكية الناس، يشتهى ان يسمع به الناس فهذا الذى اشرك بعبادة ربّه، ثم قال: ما من عبد اسرّ خيرا فذهبت الايام ابدا حتى يظهر اللّه‏ له خيرا و ما من عبد يسرُّ شرّا فذهبت الايام حتى يظهر اللّه‏ له شرّا»(51).
شخصى كار خوبى را انجام مى‏دهد، ولى مراد و مقصودش پروردگار نمى‏باشد، بلكه مى‏خواهد مردم او را فرد خوبى پندارند و علاقه دارد كه كار خوب او به سمع آنان برسد. اين شخص همان كسى است كه در عبادت پروردگارش شريك قائل شده است.
سپس فرمود: هيچ بنده‏اى نيست كه كار خيرى را انجام دهد و آن را پنهان كند مگر آنكه پس از گذشت روزهايى خداوند آن كار خوب را آشكار نمايد و هيچ بنده‏اى هم نيست كه كار شرى را انجام داده و پنهان گرداند مگر آنكه پس از روزگارانى خداوند بدى آن را آشكار فرمايد.
آنهايى كه در وادى عرفان پرواز مى‏كنند فقط خدا را مى‏بينند و تنها خدا را مى‏خواهند، هر قدمى را براى او برمى‏دارند و هر كارى را فقط به خاطر او انجام مى‏دهند:
كه كار خير بى‏روى و ريا كرد غلام همت آن نازنينم
آنها نه تنها به فكر ريا نيستند، بلكه درصدد اختفا مى‏باشند، همانطور كه حضرت مسيح فرمود:
«اذا كان يوم صوم احدكم فليدهن رأسه و لحيته و يمسح شفتيه لئلاّ يرى الناس انّه صائم و اذا اعطى بيمينه فليُخفِ عن شماله و اذا صلّى فليرخ ستر بابه، فان اللّه‏ يقسّم الثناء كما يقسّم الرزق»(52).
هرگاه روزِ روزه يكى از شما بود، سر و محاسن خويش را روغن‏مالى كند و دو لبش را مسح كند تا آنكه مردم ندانند كه او روزه‏دار است و هنگامى كه با دست راستش انفاق كرد از دست چپ خود مخفى دارد و زمانى كه نماز خوانده پرده درِ منزل خويش را بيندازد؛ زيرا خداوند همچنانكه روزى را تقسيم مى‏كند ثنا و مديحه را هم تقسيم مى‏فرمايد.
هر كارى كه در آن ذره‏اى ريا باشد نه تنها بى‏ارزش است، بلكه وزر و وبالى بيش نيست، چنان كه پيامبر اكرم صلى‏الله‏عليه‏و‏آله فرمود:
«ان المرائى ينادى عليه يوم القيامة يا فاجر، يا غادر، يا مرائى ضلّ عملك و حبط اجرك، اذهب فخذ اجرك ممن كنت تعمل»(53).
روز قيامت به رياكار... با فرياد گفته مى‏شود: اى گناهكار! اى خيانتكار! اى رياكار، كارت بى‏نتيجه بود و اجر و پاداشت نابود شد، برو و پاداش خود را از آن كسى كه براى او عملى انجام داده‏اى دريافت كن.
باشد كه گوى عيشى در اين ميان توان زد حافظ به حق قرآن كز شيد و زرق بازآى
عارف از رياكارى احساس شرم مى‏نمايد و دو رنگى را گناهى بزرگ مى‏شمارد:
شرمسار از رخ ساقى و مى رنگينم بس كه در خرقه آلوده زدم لاف صلاح
روحيات زشت، عارف را رنج مى‏دهد و شيطان درون او را به عذاب مى‏افكند، او از هرگونه ظاهرسازى متنفر است و از هر زرق و برقى بيزار مى‏باشد:
وين نقش زرق را خط بطلان به سر كشيم(54) صوفى بيا كه خرقه سالوس بركشيم
امام صادق عليه‏السلام اشخاص دو رنگ را مورد ملامت قرار داده مى‏فرمايد:
«ما يصنع احدكم ان يظهر حسنا و يستر سيّئا، اليس يرجع الى نفسه فيعلم انّ ذلك ليس كذلك واللّه‏ تعالى يقول «بل الانسان على نفسه بصيرة» ان السريرة اذا صحت قويت العلانية»(55).
منظور شما چيست كه ظاهر خود را آراسته و در اندرون نيتى زشت داريد؟ مگر همه اين كارهاى برونى انسان به نفس و نيت درونى او بازنمى‏گردد و خودش هم مى‏داند كه نيت او به مانند ظاهرش خوب و نيكو نيست. خداوند متعال هم مى‏فرمايد: بلكه انسان به نفس و درون خود آگاه است، گر چه عذرهايى هم بياورد، اگر باطن انسان خوب و سالم باشد اعمال ظاهرى او هم قوى و با قوام خواهد بود.
امام عليه‏السلام در اين سخنان به صورت محاوره مطالب خود را بيان مى‏نمايد، افراد را گاهى به صورت حاضر و گاهى هم به شكل غايب مورد خطاب قرار مى‏دهد، و به چند نكته ارزنده اشاره مى‏فرمايد:
1ـ از رياكارى و دو رنگى بايد برحذر بود.
2ـ ارزش كارهاى انسانى وابسته به نيات درونى او مى‏باشد.
3ـ افراد رياكار به خوبى مى‏دانند كه نيت ايشان مانند ظاهرشان پاك و پسنديده نيست.
4ـ هر انسانى بهتر از هر كسى به نفس و درون خود آگاه است.
5ـ اگر انسان درون و نيتش پاك باشد، كار و عملش ارزشمند است، ولى اگر نيّتش پاك نباشد عمل او مانند طبلى تو خالى و سرابى بى‏آب و چشمه‏اى خشك مى‏باشد.
عمل ريائى ظاهرى دلپذير دارد و باطنى نفرت‏آور. مانند آدمى است بى‏روح و مرده‏اى بى‏جان كه نقشى ندارد و صفايى ايجاد نمى‏كند:
طريق رندى و عشق اختيار خواهم كرد نفاق و زرق نبخشد صفاى دل حافظ
حافظ گاهى آن‏چنان از ريا اظهار نفرت مى‏كند كه آن را بدتر از صد گناه معرفى مى‏نمايد:
بهتر ز طاعتى كه به روى و ريا كنند مى خور كه صد گناه ز اغيار در حجاب
حافظ در اين بيت ميان گناه پنهان و طاعت ريائى مقايسه مى‏كند و مى‏گويد آن گناه پنهانى براى شرم از خداست و اين ريا براى خودنمايى. البته اين نوع سخنان نبايد باعث تجرى گناهكار گردد، همان‏طور كه منظور شاعر هم مقايسه است نه تجرى و بهتر است كه گفته شود: طاعت ريائى بدتر از صد گناه پنهانى است.

تزوير عبارت از آن است كه انسان خود را به دروغ خوب جلوه دهد، زهد ندارد خود را زاهد معرفى مى‏كند و غرق دنيا است، ولى خويش را بى‏اعتنا بدان مى‏نمايد. حافظ با بدبينى هر چه تمام‏تر مردم اهل زمان خويش را مزوّر معرفى نموده مى‏گويد:
چون نيك بنگرى همه تزوير مى‏كنند مى خور كه شيخ و حافظ و مفتى و محتسب
مزوّر گاهى نماز را وسيله تزوير قرار مى‏دهد و گاهى قرآن را، گاهى سجاده را و گاهى دلق را، حافظ هر گناهى را بهتر از آن مى‏داند كه آدمى مقدسات را وسيله تزوير قرار دهد و از اين رو مى‏گويد:
دام تزوير مكن چون دگران قرآن را حافظا مى خور و رندى كن و خوش باش ولى
البته برخى اين موضوع را بهانه بولهوسى و عياشى قرار مى‏دهند و گر نه فرد متعهد و ديندار نه مى مى‏خورد و نه قرآن را دام تزوير مى‏كند.

برخى گرگ‏صفتانى هستند كه در لباس ميش درآمده‏اند و برخى روباههايى هستند كه فلسفه مى‏بافند. بعضى ظاهرى فريبنده دارند و باطنى وحشتناك و بعضى هم زبانى شيرين دارند و نيتى شيطانى:
نه آن گروه كه ازرق لباس و دل‏سيه‏اند غلام همت دردى كشان يكرنگم

ريا تنها در موضوعات دينى و معنوى نيست، بلكه در امور مادى و دنيوى هم امكان‏پذير مى‏باشد. برخى به قدرت خود مى‏بالند و بعضى هم ثروت خويش را به رخ ديگران مى‏كشند. قرآن كريم اين گونه افراد را هم رياكار معرفى نموده، از همگامى و همشكلى با آنان برحذر مى‏دارد. در حادثه جنگ بدر مى‏نويسند: سپاه قريش با كبر و نخوت هر چه تمام‏تر از مكه خارج شد و راهى بدر گرديد. در ميانه راه، ابوسفيان كه تازه به مكه رسيده بود پيغام داد بازگردند. ابوجهل كه از سركردگان سپاه بود گفت: امكان ندارد كه برگرديم مگر آنكه به بدر وارد شويم (بدر يكى از مراكز تجمع عرب بود) بايد سه روز در آنجا اقامت نموده شترها بكشيم و شرابها بنوشيم و خوانندگان براى ما بخوانند و بنوازند و اين حركت و تجمع خود را به گوش عرب برسانيم تا براى هميشه از ما واهمه و ترس داشته باشند(56).
قرآن كريم مى‏فرمايد:
«وَلاَ تَكُونُوا كَالَّذينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بَطَرًا وَرِئَآءَ النَّاسِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبيلِ اللّه‏ِ وَاللّه‏ُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحيطٌ»(57)
و نباشيد مانند افرادى كه از شهرهاى خود خارج شدند براى طغيان و خودنمايى و بازداشتن (مردم) از راه خداوند، در حالى كه خداوند به آنچه مى‏كنند احاطه دارد.
انگيزه ابوجهل و يارانش از اين مانور نظامى و سياسى سه چيز بود: يكى طغيان و ديگرى خودنمايى و سوم، بازدارى مردم از حركت در مسير الهى. خداوند متعال هم مؤمنان را از مشابهت با آنان بر حذر مى‏دارد.

خود را ديدن و ديگرى را به بهايى نگرفتن از اخلاق زشت و ناپسند است. خودبينى و خودپسندى و خودخواهى هر سه از صفات ناپسندى هستند كه معمولاً با هم جمع مى‏شوند. خودبينى در مقابل حق‏بينى و خودپسندى در برابر حق‏پسندى و خودخواهى در مقابل حق‏خواهى است. اين سه بُتِ خطرناك آفات بزرگى را همراه دارند و تا آنجا انسان را مى‏برند كه خداوند متعال مى‏فرمايد:
«اَفَرَءَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ اِلـهَهُ هَواهُ»(58)
«اَرَاَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ اِلـهَهُ هَواهُ»(59)
آيا ديده‏اى آن كسى را كه هواى نفس خود را معبود خويش ساخته است؟!
هر قبله‏اى كه بينى بهتر ز خودپرستى گر جان به تن ببينى مشغول كار او شو
خودبينى سبب مى‏شود كه انسان به اشتباهات خود پى نبرد، اشكالات خويش را نپذيرد و در نتيجه هميشه در جا بزند و هيچ گونه تزكيه و ارتقايى نداشته باشد.
يك نكته‏ات بگويم خود را مبين كه رستى تا فضل و عقل بينى بى‏معرفت نشينى
خودبينى جمود فكرى مى‏آورد، عقل را كور مى‏كند و انسان را از انديشه صحيح باز مى‏دارد(60).
دود آهيش در آيينه ادراك انداز يا رب آن زاهد خودبين كه بجز عيب نديد
در بيت فوق، حافظ در كنار خودبينى عيب‏بينى را مطرح مى‏كند. برخى نسبت به خود عجب داشته خودپسند مى‏باشند و نسبت به ديگران سوء ظن داشته بدبين هستند، همچنانكه حضرت مسيح مى‏فرمايد: خاشاكى را در چشم برادرش مى‏بيند، ولى چوب بزرگى را در ديده خودش مشاهده نمى‏كند. برخى مرتب خود را مى‏ستايند و از ديگران انتقاد مى‏نمايند، خود را خوب مى‏پندارند و ديگران را بد و خود را صالح و همگان را طالح و اين آفت بزرگى است كه گاهى گريبان جامعه‏اى را مى‏گيرد و شاعر شيرين سخن ما خود را از آن كنار مى‏داند.
جامه كس سيه و دلق خود ازرق نكنيم ما نگوييم بد و ميل به ناحق نكنيم

حافظ در موارد متعددى زهد را در كنار ريا معرفى مى‏كند و مى‏گويد:
حافظ اين خرقه پشمينه بينداز و برو آتش زهد و ريا خرمن دين خواهد سوخت
بايد توجه داشت كه زهد و پارسايى در محدوده قوانين شرعى خوب و پسنديده است و نمودارى از پاكى و نزاهت انسانى است، ولى برعكس زهد ريائى زشت و ناپسند بوده، از رذائل اخلاقى به شمار مى‏رود، گر چه معمولاً بسيارى از قلندران به صورت مطلق زهد را محكوم مى‏كنند:
با ما به جام باده صافى خطاب كن ما مرد زهد و توبه و طامات نيستيم
طامات به معناى حوادث عظيم، اقوال پراكنده و معارفى است كه صوفيان بر زبان رانند و در ظاهر گزافه به نظر آيد. حافظ در جاى ديگر بى‏باكانه زهد را در كنار ريا قرار داده، رندان را مبراى از آن مى‏دارد:
ما را خدا ز زهد و ريا بى‏نياز كرد حافظ مكن ملامت رندان كه در ازل
غزلسراى ما با صراحت هر چه تمام‏تر احترام به زهدفروشان را خطا دانسته مى‏گويد:
كه دست زهدفروشان خطاست بوسيدن مبوس جز لب معشوق و جام مى حافظ
و سرانجام با رعايت عدالت به صورت بسيار زيبا مى‏گويد:
مكن به فسق مباهات و زهد هم مفروش دلا دلالت خيرت كنم به راه نجات
برخى براى پرهيز از زهد فروشى تظاهر به گناه مى‏كنند. اين عمل هم ناپسند و زشت است ؛ زيرا رعايت حريم الهى واجب و لازم است و همان‏طور كه زهدفروشى زشت و ناپسند است تجرّى به گناه و تظاهر بدان هم پرده‏درى و هتك حرمتها مى‏باشد.

اخلاص: پاك كردن نيّت از غير خدا و انجام‌دادن عمل براى وى

حقيقت اخلاص:

مراتب اخلاص:

آثار اخلاص:

1. نداشتن ترس و اندوه در قيامت:

2. پاداش چند برابر:

3. فلاح و رستگارى:

4. آرامش خاطر:

مخلَصين و ويژگى‌هاى آنان:

1. نجات از نابودى دنيايى و عذاب آخرتى:

2. عصمت:

3. ايمنى از اغواى ابليس:

4. ستايش شايسته:

5. برخوردارى از رزق معلوم:

منابع

اخلاص در قرآن كاربردهاي گوناگوني دارد. مي توان آن را از نظر فقهي، اخلاقي و عرفاني مورد بررسي قرار داد. اخلاص، در فقه اسلامي شرط صحت اعمال و افعال و عبادات دانسته شده است. به اين معنا كه هر عمل تقربي كه امور تعبدي دانسته مي شود در صورتي مفيد و مقبول و مؤثر است كه همراه با اخلاص باشد.
در معناي اخلاص گفته اند كه پاك كردن نيت از غير خدا و انجام دادن عمل براي اوست. اين معنا از واژه خلوص و خلاص گرفته شده كه به معناي پاك شدن و سالم گشتن از آميختگي است. وقتي چيزي با چيز ديگر مخلوط و آميخته نباشد آن را خالص گويند و در حقيقت معنايي نزديك به معناي صاف دارد. با اين تفاوت كه صاف به جنسي نيز كه از همان آغاز با چيزي آميخته نباشد اطلاق مي شود، در حالي كه خالص، جنسي است كه پس از امتزاج با چيز ديگر پاك شده و ناخالصي از آن زدوده شده باشد.

در فرهنگ اسلامي و قرآني مقصود از اخلاص، پاك كردن نيت از غير خدا و انجام دادن عمل براي خداست. با توجه به واژه شناسي و معناشناسي بايد گفت كه در اين تعبير از همان آغاز وجود آميختگي با چيز همسان و يا ناهمسان پذيرفته شده و بر لزوم اخلاص و پاك سازي تأكيد شده است.
در اخلاق اسلامي، اخلاص از جايگاه و اهميت ويژه اي برخوردار است. ملاك پذيرش و درستي هر رفتاري و نيز رهايي از چنگال ابليس، اخلاص دانسته شده است. عمل و رفتار بدون اخلاص و نيت خالص، كالبد بي جان دانسته شده و به عنوان پيوند رفتار بيروني با جان از ارزش خاصي برخوردار مي شود.
در عرفان اسلامي، اخلاص به پيراستگي عمل از هرگونه آميختگي تعريف شده و يكي از منازل سلوك (منزل بيست و چهارم) شمرده شده است.
برخي گفته اند كه اگر بخواهيم دين را بعنوان مجموعه اي از معارف الهي و مسائل اخلاقي و احكام عملي، تحليل كنيم تنها به اخلاص ختم مي شود؛ يعني انسان، ذات و صفات و افعالش را براين اساس قرار دهد كه همگي آن ها براي خدا باشد.

در بينش و نگرش قرآني، اخلاص (هر چند كه واژه اخلاص در قرآن به اين معنا به كار نرفته است ولي بسياري از آيات، همين مفهوم را تبيين مي كند) همانند ايمان و تقوا از مراتب تشكيكي برخوردار مي باشد. به اين معنا كه همه مراتب بيانگر وجود و ماهيتي واحد و يگانه است ولي از شدت و ضعف برخوردار مي باشند. هر مرتبه اي از آن مانند نور قابل آن است كه به اخلاص تعبير شود ولي برخي از مراتب از نظر شدت نسبت به مرتبه پايين تر، قوي تر است.
يكي از مراتب عالي اخلاص، مرتبه مخلصين (به كسر لام) است. آنان كساني هستند كه دين خود را براي خدا خالص كرده (آيات 913سوره بقره و 92 سوره اعراف و 41 سوره غافر) اما مرتبه عالي تر و برتر اخلاص مرتبه اي است كه قرآن از آن به مقام مخلصين (به فتح لام) تعبير كرده است. آنان كساني هستند كه از سوي خداوند خالص شده اند (مريم آيه 15 و نيز يوسف آيه 42 و حجر آيه 04).
گويا مقصود از مخلصين (به فتح لام) در اصطلاح و عرف قرآن، كساني هستند كه از آغاز آفرينش بر استقامت در فطرت و اعتدال آفرينش و خلقت آفريده شده اند و ادراكات درست، نفس هاي طاهر و قلب هاي سليم دارند و به سبب پاكي و صفاي فطرت و سلامت روان از همان آغاز داراي ويژگي اخلاص هستند و هر چند كه وجود ايشان همانند ديگر وجودات و طبايع، آميخته از فجور و تقواست و هر دو به غريزه و فطرت به ايشان الهام شده ولي آنان به عنايت و فضل الهي ساخته و پرداخته مي شوند و به عنوان صنعت الهي خالص مي شوند. (در قرآن درباره موسي آمده است: واصطنعتك لنفسي) آنان هر چه را كه ديگران به وسيله جهاد و مبارزه با نفس و الهامات فجوري آن و تزكيه به دست مي آورند با عنايت و توفيق الهي به دست آورده و خالص شده اند. آنان خالص شده خداوندي و ديگران خالص شده به تلاش و جهاد اكبر هستند.
در تعبير قرآني مخلصين (به فتح لام) پيامبران و اماماني هستند كه مورد عنايت الهي بوده اند و براي رهبري و راهنمايي بشر ساخته و پرداخته شده اند.
آنان هر چند كه از سوي خداوند خالص و مطهر شده اند (انعام آيه 78 و حج آيه 81) ولي اين موجب نمي شود كه دست از تلاش و مجاهدت بردارند. از آن جايي كه معرفت ايشان به خدا بيش از همگان است و خدا را به صورتي مي شناسند و توصيف مي كنند كه مورد پذيرش و تاييد خداوندي است، به همين علت بيشتر از ديگران از خداوند خشيت داشته و به عبادت و پرستش وي بيشتر از ديگران اهتمام مي ورزند و خود را به رنج مي افكنند. به گونه اي كه پيامبر اكرم(ص) دو سوم و يا نصف و يا يك سوم از شب را به عبادت مشغول مي شود. وقتي انسان، حق را به خوبي شناخت، عظمت وي در چشم او نمودار مي گردد و به همان اندازه خود را فقير و حقير مي يابد و به بندگي خدا اهتمام مي ورزد. اين گونه است كه مخلصان كه همان پيامبران و امامان باشند، در عبادات بر همه خلق پيشي مي گيرند و در اين راه از جان مايه مي گذارند.

مخلصان كساني هستند كه خداوند تعالي آنان را براي خود خالص كرده است (صافات آيات 04 و 47 و 812 و 01 و نيز مريم آيه 15 و يوسف آيه 42 و حجر آيه 04 و ص آيه 38)
در شماري از آيات، انسان هايي با عنوان مخلصين به صيغه مفعول (فتح لام) ياد شده، يعني انسان هايي كه خداوند آنان را پاك و خالص كرده است: انا اخلصناهم بخالصه ذكري الدار (ص آيه 46)
درباره هدف از برگزيدن مخلصان بايد گفت: لازم است خداوند همواره در ميان انسان ها، افرادي را برانگيزاند كه اخلاص كامل داشته باشند و داراي نفوس پاك، قلوب طاهر و فطرت مستقيم توحيدي باشند تا توحيد را در جامعه بشري حفظ كرده و حجت الهي بر زمين و نمونه ها و سرمشق هاي جوامع بشري باشند (الميزان ج 11 ص 173).
در قرآن براي مخلصين 5 ويژگي مهم بر شمرده اند كه عبارتند از نجات از نابودي دنيايي و عذاب آخرتي (صافات آيات 73 و 74 و نيز آيات 127 و 128)، عصمت كه علم و دانشي خاص است كه آنان را از هرگونه زشتي بازداشته و از خطا در دريافت وحي و حفظ و بيان آن محفوظ مي دارد. (يوسف آيه 24) ايمني و رهايي از اغواي ابليس (حجر آيه 39 و 40 و نيز ص آيات 82 و 83) مقام و ستايش شايسته خداوند، به اين معنا كه تنها آنان مي توانند خداوند را توصيف كنند و ستايش نمايند. (صافات آيات 159 و 160) و نيز برخورداري از رزق معلوم كه رزقي خاص و برتر و بالاتر است (صافات آيه 39 و 41) براي آگاهي بيشتر مي توانيد به كتاب ارزشمند الميزان ج 11 ص 173 و نيز ج 17 ص 185 و ص 135 و 136 و ج 12 ص 162 تا 165 مراجعه نمائيد.

انسان مومن همواره دراين انديشه است كه رضايت خدا را در هر امري هرچند به شكل احتمال به دست آورد؛ زيرا باور مومن براين است كه كاري كه رضايت خداوند در آن به دست نمي آيد بيرون از هرگونه ارزش گذاري است. اين مسئله موجب مي شود تا دغدغه اصلي وي دستيابي به نشانه هايي باشد كه در آن رضايت و خشنودي خداوند نمودار است.
دربينش قرآني زماني عملي ارزش مي يابد كه كمالي باشد. كمال در عمل به اين است كه حسن فاعلي و فعلي را دارا باشد. حسن فاعلي به حوزه بينش و باورها و اعتقادات شخص بازمي گردد و اين كه عملي را با چه قصد و نيت انجام مي دهد و از انجام آن چه انتطاري دارد؟ اما حسن فعلي به اين است كه نفس فعل و كاري كه انجام مي شود عملي اخلاقي، هنجاري و پسنديده است. از اين رو، زماني كاري، كمالي شمرده مي شود كه از اين دو ويژگي برخوردار است.
قرآن اين دو ويژگي را در آيات بسياري مورد تحليل و تجربه قرار داده و اعلام كرده از زماني عملي مقبول و مورد رضايت خداوند قرارمي گيرد كه از اين ويژگي ها برخوردار باشد. دراين نوشتار تلاش بر آن است تا اين دو ويژگي براساس تحليل و تبيين قرآني شناسايي و بيان شود. با هم اين مطلب را از نظر مي گذرانيم.

انسان زماني درمسير كمالي قرار مي گيرد و اعمال و رفتارش شخصيت و شاكله كمالي او را مي سازد كه در حوزه بينش و نگرش براساس ارزش هاي قرآني و وحياني قرارگيرد. آن چه انسان را به مطلق كمال مي رساند بينش و نگرش درست است.
اگر خداوند را كمال مطلق بدانيم هركسي مي كوشد تا به سوي اين موجود كمالي حركت كرده و خود را به وي نزديك سازد. اين همان چيزي است كه در اصطلاح ديني و عرفاني به عنوان تقرب ياد مي كنند. هدف از تقرب به خداوند به عنوان كمال مطلق رهايي ازهرگونه نقص و پستي و هبوط وسقوط است. انسان با تقرب به خدا مي تواند خود را چنان كه بايد شود مي سازد.
خودسازي مسيري كمالي به سوي خداست و اين زماني محقق مي يابد كه براساس آموزه هاي وحياني قرآن باشد، به سخن ديگر، اگر خداوند، مطلق كمال و كمال مطلق است و آموزه هاي وحياني مسير كمالي به اين كمال را نشان مي دهد شخص كمال جو مي بايست همان مسيري را طي كند كه كمال مطلق آن را نشان داده است.
درآيات قرآني براي تكامل انسان مسيري مشخص شده است كه شامل اصول بينشي و امور نگرشي است. مجموعه اي كه در آيات قرآن از آن به دين ياد مي شود شامل دو دسته امور است. امور شناختي كه باورها و بينش هاي آدمي را شكل مي بخشد و از آن به گزاره هاي شناختي ياد مي شود و امور ديگري كه اين را به شكل موثر در جان و روح آدمي جايگزين مي سازد و شاكله و شخصيت وجودي شخص را هويت جديدي مي بخشد كه از آن به آموزه هاي دستوري و شريعت ياد مي شود. در حقيقت انسان با دين كه مجموعه اي كامل از بينش و نگرش است شناخته مي شود و هويت جديدي مي يابد.
در قرآن از بينش به عنوان ايمان و از نگرش به عنوان عمل صالح ياد شده است. از اين رو درآيات قرآني همواره ايمان و عمل صالح در كنار هم قرار گرفته است و تنها انسان هايي را رها يافته از خسران و زيان معرفي مي كند كه داراي بينش درست و نگرش راستين باشد. به اين معنا كه بينش هاي آنان براساس گزاره هاي شناختي وحياني شكل يافته باشد و اعمال و رفتارهايشان براساس آموزه هاي دستوري جهت گيري شده باشد. هرگاه ميان بينش ها و نگرش ها تطابق صورت گيرد تصديق انجام مي گيرد كه از آن به صدق ياد مي شود و صديقين كساني هستند كه داراي نگرش راستين مي باشند و اعمال ايشان به درستي مطابق با گزاره هاي شناختي مي باشد.

ارتباط بينش و نگرش و تاثير متقابل آن در آيات بسياري بيان شده و روايات متعددي دراين باره نيز از معصومين(ع) وارد شده است. گوياترين حديث دراين حوزه را مي توان در اين جمله كوتاه يافت كه مي گويد: «انماالاعمال بالنيات؛ به اين معني كه نيت و قصد كه بيانگر همان بينش درست است مي بايست درهر عملي خود را نشان دهد و آن چه در مقوله اعمال، مهم و اساسي است نيت شخص است. به اين معنا كه ميزان داوري و ارزش گذاري هر عملي نيت و قصد شخص است. اين همان چيزي است كه از آن به حسن فاعلي تعبير مي شود.
البته در آموزه هاي قرآني افزون برحسن فاعلي كه درباره اش بيشتر خواهيم پرداخت به حسن فعلي نيز توجه جدي مبذول مي شود؛ زيرا در تحليل قرآني براي دستيابي به كمال هرچيزي حسن فاعلي تنها كفايت نمي كند و مي بايست به حسن فعلي نيز توجه داشت.
براي روشن شدن اين مسئله مثالي از انديشه هايي آورده مي شود كه در جامعه امروز وجود دارد. بسيار ديده و شنيده شده است كه شخص بي حجاب و يا بدحجاب مي گردد و يا با نامحرم دست مي دهد و هنگامي كه از عمل وي انتقاد مي شود مي گويد دل بايد دل پاك باشد و از اين چيزهايي كه براي توجيهات به كار مي رود. درحقيقت اين اشخاص برحسن فاعلي تاكيد دارند و مي گويند كه دل هايشان سرشار از ايمان به خداست و با اين كار خويش هيچ گونه قصد سوء و يا عنادي با خدا ندارند. اما دل پاك و نيت صادق به تنهايي براي دستيابي به كمال كفايت نمي كند.
بنابراين بايد دراين تفسير روايتي كه مي گويد:
انماا لاعمال بالنيات نكته اي را افزود و گفت كه مراد از اعمال دراين روايت مطلق عمل و يا اعمال نيست بلكه مراد اعمال نيك و صالح است. به اين معنا كه انماالاعمال الصالحه بالنيات الصالحه؛ يعني براي هر عمل صالح مي بايست نيت و قصد خوب نيز باشد.
در حقيقت با اين قيدهايي كه در روايت اعمال شده است مي توان گفت كه روايت به طور دقيق ناظر به همان آيات قرآني است؛ زيرا قرآن مراد از نيت را نيت خيري مي داند كه برخاسته از ايمان باشد و از نظر بينشي داراي خاستگاه درست و راست الهي باشد و مراد از اعمال نيز اعمال صالح است. از اين رو در آيات قرآني همواره عبارات ايمان به خدا در كنار عمل صالح قرارمي گيرد. دراين آيات تاكيد بر ايمان به خدا و عمل صالح است و به مطلق ايمان و يا به مطلق عمل توجهي نمي شود. اين همان معناي ديگري از حسن فاعلي و حسن فعلي است.
حسن فاعلي به اين معناست كه شخص در انديشه و باورها و بينش ها خداوند را در كار آورد و حسن فعلي آن است كه اعمال و رفتارهاي هنجاري و اخلاقي را در پيش گيرد كه از نظر عقل مستقل و عقلا و سيره آنان و شريعت مورد تاكيد و امضا باشد و يا به شكل تاسي خداوند آن را به عنوان عمل نيك و صالح مطرح و از مردم خواسته باشد كه بدان عمل كنند.
بسيار ديده شده است كه شخص كاري را به نيت خير انجام مي دهد ولي چون بيرون از دايره حكم عقل و عقلا و شريعت است امري نابهنجار و يا عملي زشت بشمار مي رود اما عنوان عمل نيك براي خود مي داند و يا اين كه اعمال خوب و نيكي را انجام مي دهد ولي چون اين اعمال بر اساس نيت درست و راست نبوده است واز نظر بينشي دچار مشكل است امري كمالي دانسته نشده است و سودي نخواهد داشت. درحقيقت زماني امري كمالي خواهد بود كه داراي حسن فاعلي وفعلي باشد. خداوند درباره مساله حسن فاعلي در آيات چندي سخن گفته است از جمله آياتي كه به حسن فاعلي توجه داشته آيات 103 تا 105 سوره كهف است. خداوند در اين آيه رفتار برخي از انسان ها را تحليل مي كند و مي گويد: اي پيامبر به مشركان بگو كه آيا مي خواهند زيانكارترين مردمان را آگاه سازم آناني كه تمامي اعمالشان در زندگي دنيوي از ميان رفت در حالي كه گمان مي كردند كارهاي خوب انجام مي دهند زيرا آنان كساني بودند كه به آيات و لقاي پروردگارشان كافر شدند پس همه اعمالشان از ميان رفت و هنگامي كه در قيامت اعمال وزن مي شود براي اعمال آنان وزني نيست.»
درحقيقت اشخاصي كه كافر هستند با اين كه كارهاي خوب و خير انجام مي دهند و گمان مي كنند كه چون كار و عملشان داراي حسن فعلي است مي بايست مفيد و سازنده باشد امري كمالي دانسته شود؛ در حالي كه حسن فعلي به تنهايي كفايت نمي كند و براي كمالي شدن عملي حسن فاعلي نيز مطرح مي باشد. از اين رو مي گويد اين اعمال به سبب نيت نادرست و بينش باطل كساني كه آن از انجام مي دهند از ميان مي رود و حبط مي شود و در قيامت به دليل اين كه تنها اعمال كمالي وزن دارند هيچ وزن و ارزشي براي اين عمل نيك وجود ندارد؛ زيرا از حسن فاعلي برخوردار نمي باشد.
خداوند به حسن فاعلي بسيار اهميت مي دهد، از اين رو همواره در آيات قرآن ايمان و بينش بر عمل صالح مقدم است. حتي اگر شخصي عملي را مشركانه انجام دهد كه آن را نمي پذيرد و خلوص در عمل براي كمال يابي آن را شرط لازم از اين رو هرگونه شرك خفي و غيرخفي را عاملي براي از ميان رفتن وجه كمالي عمل بشمار مي آورد.
خداوند در مساله شرك، خيلي حساسيت نشان مي دهد و تنها اعمال مخلصانه را مي پذيرد چنان كه علت پذيرش اعمال خاندان مطهر رسول الله (ص) كه در سوره انسان مطرح شده را اخلاص ايشان مي داند.
آيت الله فاضل لنكراني در تفسير آيه 136 سوره انعام مي فرمايد: خداوند خيلي بخشنده است و در ميان شريكان بهترين شريك را مي توان خداوند دانست. خداوند مي فرمايد اگر كسي عملي را انجام دهد و در آن عمل مرا با ديگري شريك كند. بخشي كه مال شريك است كه مال خودش است و اما من آن چنان بخشنده هستم كه حتي آن بخشي كه براي من در نظر گرفته است آن را نيز به شريكم مي دهم.

از اين رو گفته اند اگر كسي در عمل خود، نيت نام و نشان و يا نام نان را داشته باشد آن عمل مشركانه است و خداوند همه آن عمل را به شريك مي بخشد و در قيامت عملي بي وزن و بي ارزش خواهد بود كه در ترازوي عمل، سنگيني و وزني نمي يابد و اعمالش سبك و بي محتوا خواهد شد.
اخلاص زماني اتفاق مي افتد كه شخص در عمل خويش تنها رضايت و خشنودي خداوند را در نظر داشته باشد و كاري را براي رضايت ديگري انجام ندهد. عمل حتي اگر هنجاري و اخلاقي باشد و ازنظر دين و شريعت آن را عمل صالح و نيك و خير بشمارد زماني مي تواند كمالي و تاثيرگذار در قيامت باشد و وزني براي صاحب خويش كسب كند كه آن عمل داراي اخلاص و حسن فاعلي باشد و نيت غير در آن وجود نداشته باشد.
اين گونه است كه بسياري از بزرگان در اعمال خويش تنها رضايت خدا را در نظر داشتند و كارهاي نيك را براي غير انجام مي دادند. اين غير مي تواند شخص يا اعتبار و مقام و يا نام و نشان يا نام و نان باشد. به اين معنا كه اشخاص، اعمال خويش را گاه براي نان و يا نام انجام مي دهند و برخي ديگر هم براي نان و هم نام انجام مي دهند. برخي هستند كه ذكر مي گويند تا مردم آنان را متدين بدانند و يا تسبيج مي زنند زيرا از تسبيح خوششان مي آيد و يا اموري از اين قبيل كه شائبه شرك در آن است. اين گونه اعمال حتي اگر عبادي باشد اگر داراي حسن فاعلي نباشد و تنها براي خداوند انجام نشود نه تنها خير نيست بلكه وزر وبال روز قيامت اوست. درباره علامه جعفري حكايتي مطرح است كه بيانگر بسياري از امور درباره نقش حسن فاعلي و خلوص دركمال يابي عمل است و ما در اينجا به عنوان حسن ختام به آن اشاره مي كنيم:

مرتضي نجفي قدسي از فعالان قرآني در روزنامه اطلاعات مي نويسد: در يكي از روزهايي كه خدمت استاد جعفري بودم؛ ايشان فرمودند: هر كاري كه مي كنيد براي خدا بكنيد نه براي خودتان و نه حتي براي آيندگان. كار بايد براي خدا باشد و نيت بايد خالصالوجه الله باشد آنگاه افزودند: نظام سرمايه داري مي گويد براي خودت كار كن و نظام كمونيستي مي گويد براي آيندگان كار كنيد ولي اسلام اين را نمي گويد. اسلام مي گويد براي خدا كار كنيد. سپس مثالي از زندگي خود ذكر كردند كه واقعا شنيدن دارد. ايشان فرمودند آن زماني كه من در نجف شروع كردم به شرح مثنوي، يكي از بزرگان اهل معرفت در نجف به بنده گفت: فلاني اگر اين چيزهايي كه مي نويسي روزي به نام كسي ديگر منتشر شد و يا اينكه گفتند مثلا از پشت كوه پيدا كرده ايم و نمي دانيم نويسنده اش كيست، شما در درون خودت ببين نارضايتي و يا چيزي احساس مي كني يا نه. اگر ديدي ناراضي بودي و علاقمند بودي كه به نام تو اين كارها انجام شود پس بشوي اين اوراق را و بريز دور آنها را كه زحمت بيهوده است و فايده اي ندارد ولي اگر ديدي برايت هيچ مساله اي نيست كه اينها به نام كس ديگري منتشر شود و يا بدون ذكر نام شما منتشر گردد خوب پس ادامه بده كه براي خداست و ايشان فرمود من هم از ابتدا حقيقتا نيتي اين چنين كردم كه اگر اين كتابها (شرح مثنوي) روزي به نام كس ديگري چاپ شد و يا اصلا نام مرا ذكر نكردند برايم هيچ فرقي نكند.
با توجه به اين حكايت آموزنده و تكان دهنده مي توان ادعا كرد كه نمونه هايي از شرك در بسياري از اعمال ما به شكل خفي و اخفي وجود دارد كه دست كم نقش كمالي عمل را از ميان مي برد و از تاثير آن مي كاهد.
 

از واژه‌ها و مفاهيمي كه در قرآن كريم به صورت فراوان به كار رفته، واژه «احسان» و «محسنين»‌ است، تا حدّي كه از مشتقات ريشه اصلي اين واژه (ح ـ‌ س ـ ن) جمعاً 194 كلمه در قالب 28 ريخت و صورت، به كار رفته است. كلمه «احسان» با مشتقاتش، 34بار و واژه «محسن» با مشتقاتش 39 بار در قرآن كريم آمده است.

واژه «احسان» از ريشه «حُسن» به معناي زيبايي و نيكي مي‌باشد كه در قرآن در سه معنا به كار رفته است: ‌1ـ تفضّل و نيكي به ديگران، 2ـ انجام و سر و سامان دادن به امور و كارها به وجه نيكو و كامل، 3ـ انجام اعمال و رفتار صالح. احسان در اين كاربرد تقريباً مترادف با تقوا و پرهيزكاري است.
از بررسي موارد كاربرد واژه «محسن» و مشتقاتش در قرآن، استفاده مي‌شود كه اين واژه داراي دو معني و كاربرد است:
1ـ‌ نيكي و خير رساننده به ديگران،
2ـ انجام‌دهندة اعمال و رفتارهاي صالح و نيك. مقام محسنان در اين كاربرد از برخي مقامات متقيان برتر است، و به طور كلي اين واژه در اين معني و كاربرد خود بيشتر به كساني اطلاق شده كه از ايماني راسخ و ثبات قدم در راه ايمان و انجام تكاليف الهي برخوردار بوده‌اند. مقدمه: از واژه‌ها و مفاهيمي كه در قرآن كريم به صورت فراوان به كار رفته، واژه «احسان» و «محسنين»‌ است، تا حدّي كه از مشتقات ريشه اصلي اين واژه (ح ـ‌ س ـ ن) جمعاً 194 كلمه در قالب 28 ريخت و صورت، به كار رفته است. كلمه «احسان» با مشتقاتش، 34بار و واژه «محسن» با مشتقاتش 39 بار در قرآن كريم آمده است. توجه به اين مسئله نظر هر قرآن‌پژوهي را جلب مي‌كند كه اين واژه را مورد دقت و بررسي قرار دهد، تا مفهوم يا مفاهيم و وجوهي كه در آن استعمال شده‌اند را دريابد. ليكن از آنجا كه بررسي كليه مشتقات واژه «حسن» كاري گسترده است، از ميان اين واژه‌ها، دو واژه «احسان» و «محسن»‌با مشتقاتشان را، به خاطر اهميت و بار معنايي بسيار چشمگيري كه دارند و مي‌توانند ما را با برخي از رفتارها و اوصاف مؤمنان و بندگان خوب خدا به صورت دقيق‌تر آشنا كنند،‌ مورد بررسي قرار مي‌دهيم. به ويژه اينكه ملاحظه مي‌كنيم خداوند در قرآن كريم بارها با تعبير «ان‌الله يحبّ‌المحسنين» مورد محبت الهي بودن «محسنان»‌را بيان مي‌دارد و نيز با اين وصف و عنوان پيامبران بزرگ خود، مانند نوح(ع) و ابراهيم(ع) را توصيف كرده است. بررسي ريشه لغوي واژه‌ها: واژه «احسان» و «محسنين» از ريشه «حُسن»‌ است.
لغت‌شناس معروف، ابن فارس،‌ درباره معني «حُسن» مي‌نويسد: «الحاء و السين و النون، اصل واحد، فالحُسن ضد القُبح»؛ اين واژه ريشه تك‌معنايي دارد، و به معناي ضد و مخالف زشتي است». البته ضد و مخالف زشتي ممكن است هر يك از معاني زيبايي و يا نيكي باشد، و در نتيجه واژه حسن در هر يك از «جمال و زيبايي» و «خوبي و نيكي» قابل كاربرد و اطلاق است. همچنان كه در قاموس قرآن به مطلب فوق تصريح شده است: «حُسن بر وزن قفل، زيبايي، نيكويي، هر دو اين معني در قرآن يافت مي‌شود، مثل «و لا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ إِلا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ رَقِيبًا ؛ و نه تو را است كه آنها را به همسران ديگر عوض كني، اگر چه «زيبايي» ايشان تو را به شگفت آورد.» و مانند: « وَوَصَّيْنَا الإنْسَانَ بِوَالِدَيْهِ حُسْنًا ؛ انسان را نسبت به پدر و مادرش به نيكي سفارش كرده‌ايم» تعريفي كه راغب اصفهاني از واژه «حَسَن» ارائه مي‌دهد نيز مؤيد مطلب فوق مي‌باشد؛ ايشان مي‌نويسد: «الحَسَن عباره عن كل مبهج مرغوب فيه؛ حَسَن عبارت است از هر چيز بهجت‌آفرين و شادي‌بخش كه مورد رغبت و آرزو باشد»، زيرا بديهي است كه امر خوشايند شامل هر يك از «زيبايي» و «نيكي» مي‌گردد. البته نويسنده كتاب لغت قاموس به يكي از دو كاربرد «حُسن» دقيقاً اشاره كرده و آن را به زيبايي معنا نموده است: «الحُسن الجمال». علاوه بر دو آيه‌اي كه پيش‌تر درباره كاربرد واژه «حُسن» در هر يك از زيبايي و نيكي بيان شده، شايد بتوان ادعا نمود كه واژه «حَسَن» كه در آيه 37 سوره آل عمران دو بار آمده، هر كدام در يكي از دو معناي مذكور به كار رفته است، نخست در معني «نيكو» و سپس در معني «زيبا»: « فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَأَنْبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنًا؛ پس پذيرفتش خدا پذيرفتني نيكو و رويانيدش روئيدني زيبا». آيه فوق درباره حضرت مريم و تولد او و پذيرش و پرورشش از سوي خداوند مي‌باشد. در كتاب «مفاهيم اخلاقي ـ ديني در قرآن مجيد» در اين باره آمده است. بايد خاطرنشان ساخت كه در اين آيه، حَسَن دو بار و به توالي آمده است؛ در بار اول معناي آن رفتار «نوازشگرانه و نيكويي» است كه خداوند نسبت به حضرت مريم نشان مي‌دهد. و در بار دوم پرورش «تندرستانه» او را تا زماني كه زني زيبا شود،‌ متبادر ذهن مي‌سازد». اگر چه اين احتمال كه واژه مذكور در «أنبتها نباتاً حسناً» به معني پرورش نيكوي اخلاقي و روحاني مريم باشد بسيار قوي به نظر مي‌رسد، همچنان كه ديدگاه بسياري از مفسران از جمله علامه طباطبايي در «الميزان» و نويسندگان تفسير نمونه،‌ همين احتمال است. در تفسير نمونه آمده است: «تعبير انبات» يعني «رويانيدن» در مورد پرورش مريم، اشاره به جنبه‌هاي تكامل معنوي و روحاني و اخلاقي مريم است » مفهوم احسان با توجه به بررسي موارد استعمال كلمه «احسان» در قرآن كريم، چنين به نظر مي‌رسد كه اين كلمه داراي معاني كاربردي زير است:
1ـ خوبي و نيكي به ديگران همچنانكه در قرآن آمده است: «وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لا تَعْبُدُونَ إِلا اللَّهَ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا ؛ ياد كنيد كه از بني‌اسرائيل پيمان گرفتيم كه جز خداوند را نپرستيد و به پدر و مادر و خويشاوندان و يتيمان و بينوايان نيكي كنيد و با مردم به زبان خوش سخن بگوييد و در سوره الرحمن آمده است: « هَلْ جَزَاءُ الإحْسَانِ إِلا الإحْسَانُ ؛‌ آيا جزاي نيكوكاري، جز نيكوكاري است؟»‌ البته در آيه فوق كلمه احسان دو بار و به توالي به كار رفته است. بار اول احسان به معني مطلق رفتار نيك انجام دادن است. كه در آينده از آن بحث خواهيم كرد. در بار دوم، احسان در همين معنا و مفهومي به كار رفته است كه در اينجا در صدد بيانش هستيم، يعني انعام و نيكي به غير، به همين جهت برخي از مفسران به استناد همين آيه، گفته‌اند پاداش الهي در قيامت بيش از عمل انسان در دنيا خواهد بود؛ زيرا تفاوت عدل و احسان اين است كه در عدل جزا و پاداش به اندازه عمل است، اما در احسان، پاداش و جزا بيش از عمل و رفتار است؛ همچنان كه راغب اصفهاني در اين‌باره مي‌نويسد: «احسان چيزي برتر از عدالت است،‌ زيرا عدالت اين است كه انسان، آنچه بر عهده‌ اوست را انجام بدهد، و آنچه متعلق به اوست را بگيرد، ولي احسان اين است كه انسان بيش از آنچه وظيفه اوست انجام دهد و كمتر از آنچه حق او است را بگيرد.» همچنين حضرت علي(ع) در نهج‌البلاغه درباره تفاوت رعايت عدل با رعايت احسان مي‌فرمايد: «العدل الانصاف و الاحسان التفضل؛ عدل رعايت انصاف و احسان انعام و بخشش است. » در مورد اين صورت از كاربرد احسان، در نهج‌البلاغه آمده است: «أحسنوا في عقب غيركم تُحفظوا في عقبكم؛ به بازماندگان ديگران نيكي كنيد،‌ تا حرمت بازماندگان شما حفظ شود.»
2ـ امر و كاري را به نحو نيكو و كامل انجام دادن همچنان كه در قرآن كريم آمده است: « الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ ؛ كسي كه هر چيز را كه آفريد، نيكو آفريد». در تفسير نمونه درباره معناي آيه فوق آمده است: «آيه اشاره‌اي به نظام احسن آفرينش به طور عموم و سرآغازي براي بيان خلقت انسان و مراحل تكامل او به طور خصوص است، ‌«الذي أحسن كلّ شيءٍ خَلَقَه» و به هر چيز نياز داشت داد، و به تعبير ديگر بناي كاخ عظيم خلقت بر «نظام أحسن» يعني بر چنان نظامي استوار است كه از آن كامل‌تر تصور نمي‌شود». در آيه‌اي ديگر خداوند مي‌فرمايد: « الطَّلاقُ مَرَّتَانِ فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ ؛ طلاق دو بار است پس از آن يا بايد او را به طور شايسته[همسر خود] نگاه داشت، يا به نيكي رها كرد». منظور از «تسريح به احسان» يعني رها كردن زن به نحو شايسته و نيكو انجام گيرد و همراه با اذيت و آزار نباشد،‌ و به عبارت روشن‌تر، اين كار به نحو احسن و خوب انجام گيرد. همچنان كه در تفسير نمونه آمده است: «همان طور كه رجوع و نگاهداري زن قيد «معروف» دارد يعني رجوع و نگاهداري بايد بر اساس صفا و صميميت باشد، جدايي هم مقيد به احسان است يعني تفرقه و جدايي بايد از هر گونه امر ناپسندي مانند انتقام‌جويي و ابراز خشم و كينه خالي باشد» واژه احسان در همين معنا و كاربرد در نهج‌البلاغه نيز به كار رفته است: «قيمه كلّ امريء ما يُحسنُه؛ ارزش هر انساني به اندازه امور و كارهايي است كه آنها را به نحو نيكويي انجام مي‌دهد» در اين كلام مقدار و ارزش هر انساني، هم سنگ تخصص و مهارت و دانايي او بر انجام درست و نيكوي امور و كارها، شمرده شده است، كه از آن اهميت دانايي و تخصص و مهارت و آگاهي به انجام امور در انسان‌ها استفاده مي‌شود. شايد به خاطر وجود همين نكته در عبارت فوق باشد كه سيد رضي جمع آوري كننده نهج‌البلاغه بعد از نقل عبارت بالا، مي‌نويسد: «و هي الكلمه التي لا تصاب لها قيمه و لا توزن بها حكمه و لا تقرن إليها كلمه؛ اين از كلماتي است كه قيمتي براي آن تصور نمي‌شود و هيچ حكمتي هم سنگ آن نبوده و هيچ سخني والايي آن را ندارد.» و نيز در نهج‌البلاغه آمده است: «و أحسنوا تلاوته، فإنّه أنفع القصص؛ قرآن را نيكو تلاوت كنيد كه سود بخش‌ترين سخن‌هاست.»
3ـ‌ انجام كارهاي نيك و رفتار صالح همچنان كه در قرآن كريم آمده است: « قُلْ يَا عِبَادِ الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّكُمْ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَهٌ ؛ بگو اي بندگان مومن از پروردگارتان پروا كنيد، براي كساني كه در اين دنيا نيكي كنند [و اعمال صالح انجام دهند] پاداش نيكو است». در اين آيه «احسان‌»‌ در مورد انجام اعمال نيكو و صالح و بروز رفتارهاي شايسته به كار رفته است. و در سوره انعام آمده است: «ثُمَّ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ؛ باري به موسي كتاب آسماني داديم، براي اينكه نعمت را بر كسي كه نيكي [و اعمال و رفتار صالح] انجام داده بود...». در اين آيه اعطاي كتاب آسماني به خاطر انجام اعمال و رفتار نيك و صالح از سوي حضرت موسي يا كليه پيروان او (بنابر اختلاف تفاسير) ذكر شده است. البته روشن است كه نيكي و انعام و تفضل به غير،‌ كه يكي از معاني كاربردي احسان است و قبلاً از آن بحث شد، از جهت اينكه به خودي خود يك كار خوب و نيك و رفتاري صالح محسوب مي‌شود، داخل در محدوده اين معني سوم بوده و اين معناي از احسان شامل آن نيز مي‌شود. در كتاب «مفاهيم اخلاقي ـ ديني قرآن مجيد» در اين باره چنين آمده است: «فعل أحسن» كه مصدر آن «احسان» است، يكي از اصطلاحات اخلاقي اساسي در قرآن مي‌باشد، عموماً معناي آن «نيكي كردن» است،‌ اما در كاربرد عملي قرآن، اين واژه عمدتاً به دو نوع ويژه از «نيكي» اطلاق مي‌شود: تقوا و پرهيزكاري نسبت به خداوند و همه اعمال انساني كه از آن سرچشمه مي‌گيرد و اعمالي كه محرك آن روح حِلم است». سپس با ذكر قسمتي از اين آيه: « مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ ؛‌ هر كس پروا و شكيبايي پيشه كند، خداوند پاداش نيكوكاران را فرو نمي‌گذارد» اطلاق اول را توضيح مي‌دهد كه: «بايد خاطر نشان ساخت كه در اينجا محتواي معنايي احسان به تقوا و صبر تعريف شده است كه هر دوي آنها از خاصه‌هاي انسان مؤمن است.» ؛ نويسنده سپس با ذكر آيه «وَسَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَهٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّهٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالأرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ
الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ ؛ و براي نيل به آمرزش پروردگارتان و بهشتي كه پهناي آن هم چند آسمان‌ها و زمين است و براي پرهيزكاران آماده شده است، بشتابيد كساني كه در راحت و رنج انفاق مي‌كنند و خشم خود را فرو مي‌خورند و از مردمان در مي‌گذرند و خداوند نيكوكاران را دوست دارد»،
معني دوم را توضيح مي‌دهد و مي‌نويسد: «كسي كه هميشه خواهان دستگيري از مستمندان مي‌باشد، دير خشم، بخشنده تأذيها و چشم پوشنده از قصاص و تلافي كردن است، همه اينها تجسم و تجلي فضيلت حلم است.» در كتاب مذكور، اگر چه فقط به همين دو معني و كاربرد براي واژه احسان اشاره شده و از كاربرد ديگر اين واژه غفلت شده است اما اين مطلب كتاب قابل توجه است كه يكي از كاربردها و معاني احسان را معادل اعمالي مي‌گيرد كه ناشي از تقوا و پرهيزكاري مي‌باشد، و اين را مي‌توان ادعا نمود كه در برخي از كاربردهاي واژه احسان در قرآن كريم، اين لفظ تقريباً مترادف با رعايت تقوا و پرهيزكاري كه شرط اصلي آن اخلاص و نيّت پاك است به كار رفته است. و از صريح‌ترين آيات در اين زمينه،‌ آيات 41 تا 44 سوره مرسلات است كه در آنها واژه «محسنين» هم طراز و هم سنگ واژه «متقين» گرفته شده است و مي‌توان از آن، مقدار ارتباط معنايي «احسان» و تقوا را بدست آورد: « إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي ظِلالٍ وَعُيُونٍ وَفَوَاكِهَ مِمَّا يَشْتَهُونَ كُلُوا وَاشْرَبُوا هَنِيئًا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ؛ پرهيزكاران در سايه‌ساران و [كنار] چشمه‌سارانند و ميوه‌هايي كه دلخواهشان است،‌ به خاطر كارهايي كه كردند، بخورند و بنوشند [خوش و] گوارا، ما بدين گونه نيكوكاران را جزا مي‌دهيم». مفهوم محسنين: يكي از واژه‌هاي اساسي و كليدي در قرآن كريم، واژه «محسن»‌ و مشتقات آن مي‌باشد. اين واژه اسم فاعل از فعل «أحسَنَ» مي‌باشد. از بررسي آن دسته از آياتي كه در آنها واژه‌هاي «محسن»‌،‌ «محسنين» و «محسنات» به كار رفته است، اين نتيجه به دست مي‌آيد كه اين واژه در قرآن در دو معني به كار رفته است، يكي در خصوص خير رساننده و نيكي‌كننده به ديگران و ديگري در مورد كسي كه كارهاي نيك و رفتار صالح انجام مي‌دهد، چه اين رفتار عملي باشد يا روحي و اعتقادي. البته در اينجا نيز مانند كاربردهاي واژه «احسان»
معني كاربرد دوم در برگيرنده معني كاربرد نخست مي‌باشد، زيرا هر كسي كه خيري را به ديگران مي‌رساند و به ديگران نيكي مي‌كند، اين رفتار او في نفسه، عمل صالحي محسوب مي‌شود كه كاربرد دوم شامل آن بوده و چنين شخصي «محسن» در معني دوم آن مي‌باشد.

1ـ « الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ ؛ كساني كه در راحت و رنج انفاق مي‌كنند و خشم خود را فرو مي‌خورند و از مردمان در مي‌گذرند و خداوند نيكوكاران را دوست دارد» از اينكه بدنبال ذكر آن اوصاف و رفتارها تعبير به «والله يحبّ المحسنين» شده، معلوم مي‌شود كه اوصاف و رفتارهاي ذكر شده معرّف «محسنين» است، همچنان كه علامه طباطبايي در ذيل آيه مي‌نويسد: «در اين گفته خداوند «والله يحبّ المحسنين» اين اشاره وجود دارد كه اوصاف قبلي، معرّف عنوان «محسنين است ». اين از يك طرف و از طرف ديگر، روشن است كه تمامي اوصاف مذكور در ارتباط با مردم و خير و نفعي است كه به ديگران رسانده مي‌شود.
2ـ « فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ؛ پس آنان را ببخش و بگذار و بگذر كه خداوند نيكوكاران را دوست دارد». در اين آيه نيز عنوان «محسن» درباره كساني است كه خير و خوبي آنان شامل حال ديگران شده است. واژه محسنان در معني و كاربرد عام و مطلق: اكنون به بررسي برخي از آياتي كه در آنها واژه محسن و يا مشتقاتش در معناي عام و مطلق (يعني كسي كه داراي اعمال صالح و رفتار نيكو مي‌باشد) به كار رفته است، مي‌پردازيم.
1ـ « وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ؛ و كساني را كه در حق ما كوشيدند به راه‌هاي خاص خويش رهنمون مي‌شويم و بي‌گمان خداوند با نيكوكاران است». جهاد و مجاهده همچنان كه راغب اصفهاني در مفردات گفته ، يعني به كارگيري توان و نيرو در راه مواجهه و مقابله با دشمن، و اين كار بر سه قسم است:
1ـ جهاد با دشمن ظاهري،
2ـ جهاد با شيطان،
3ـ‌ جهاد با نفس و خواهش‌هاي نفساني. و تعبير «فينا» در آيه شريفه مي‌رساند كه اين تلاش و مواجهه در ارتباط با خداوند و درباره امور اعتقادي و رفتاري متعلق به او مي‌باشد. بنابراين، منظور از جهاد و مجاهده در آيه فوق، معناي عامي خواهد بود كه شامل هر نوع تلاش و كوشش در راه خدا مي‌شود، اعم از اينكه تلاش در زمينه تقويت و تبلور ايمان و اعتقاد باشد و يا اينكه تلاش و مجاهده در زمينه انجام اوامر الهي و مبارزه با نفس و عوامل گناه و معصيت باشد.
2ـ « تِلْكَ آيَاتُ الْكِتَابِ الْحَكِيمِ هُدًى وَرَحْمَهً لِلْمُحْسِنِينَ الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاهَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاهَ وَهُمْ بِالآخِرَهِ هُمْ يُوقِنُونَ أُولَئِكَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ؛ اين كتاب حكمت آموز است، رهنمود و رحمتي براي نيكوكاران[همان] كساني كه نماز را بر پا مي‌دارند و زكات را مي‌پردازند و به آخرت يقين دارند، اينان كه از سوي پروردگارشان از هدايتي برخوردارند و هم اينانند كه رستگارند». در آيه فوق از طرفي هدف از نزول آيات قرآن شمول رحمت و هدايت بر محسنان شمرده شده و از طرف ديگر توصيفي از رفتار و حال و هواي محسنان ارائه مي‌شود و در پايان، عاقبت امر محسنان كه همان فلاح و رستگاري است، بيان داشته مي‌شود. قابل توجه اينكه، گاهي قرآن مايه هدايت متقين ذكر شده است ، گاهي مايه هدايت مؤمنين و در آيه محل بحث، مايه هدايت «محسنين» ذكر گرديده است. چنين به نظر مي‌رسد كه بين عناوين فوق، يك ترتيب منطقي وجود داشته باشد؛ چرا كه تقوا در سوره بقره، داراي مراتب متعددي است كه پايين‌ترين مرتبه‌ آن، نفس آمادگي براي پذيرش حق است. بنابراين كسي كه در اين مرتبه از تقوا قرار دارد ولو هنوز ايمان نياورده و عمل صالحي انجام نداده، هدايت قرآني شامل حال او مي‌شود. وقتي به مرتبه ايمان برسد قرآن او را به سوي انجام فرامين الهي سوق مي‌دهد و دعوت مي كند، و اگر شخص با ايمان، پايبند فرامين الهي و دستورات قرآني باشد، عنوان «محسن» بر او صادق خواهد بود. و روشن است كه كسي كه در راه خدا گام بردارد هدايت و رحمت خداوند شامل حال او خواهد بود: « وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ ». بنابراين آيات سه‌گانه پيش بر اين سه مرحله تكامل معنوي انسان دلالت دارد.
3ـ « وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَمَا وَهَنُوا لِمَا أَصَابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَمَا ضَعُفُوا وَمَا اسْتَكَانُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ وَمَا كَانَ قَوْلَهُمْ إِلا أَنْ قَالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَإِسْرَافَنَا فِي أَمْرِنَا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ فَآتَاهُمُ اللَّهُ ثَوَابَ الدُّنْيَا وَحُسْنَ ثَوَابِ الآخِرَهِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ؛ و چه بسيار پيامبراني كه همراه ايشان توده‌هاي انبوه نبرد كردند و از هر رنجي كه در راه خدا ديدند نه سستي ورزيدند و نه ضعف و زبوني نشان دادند و خداوند شكيبايان را دوست دارد و سخن ايشان جز اين نبود كه گفتند پروردگارا گناهان ما و گزافكاري‌هايمان را در كارمان بيامرز و گام‌هاي ما را استوار بدار و ما را به خدا نشناسان پيروز گردان. آنگاه خداوند به آنان پاداش دنيوي و پاداش نيك اخروي عطا كرد و خداوند نيكوكاران را دوست دارد.» در آيه بالا صحبت از گروهي ثابت قدم و استوار در راه خداست كه هرگز در راه دفاع از دين حق به خود تزلزل و سستي راه نمي‌دهند و از چيزي در اين راه نگران نبوده مگر از نافرماني پروردگار خود و كوتاهي در انجام تكاليف خداوند، و از اين گروه با عنوان «ربّي» ياد مي‌كند. «ربّي» بنا به گفته علامه طباطبايي مانند «رَبّاني» كسي است كه خود را به پروردگار اختصاص داده و به چيزي ديگر غير از اطاعت فرمان الهي اشتغال ندارد. و اين مقامي بس بزرگ است. حال خداوند در پايان آيه از چنين گروهي با وصف «محسنين» ياد كرده و بيان مي‌دارد كه آنان مورد محبت او هستند.
4ـ‌ در آيات متعددي از قرآن كريم، از برخي پيامبران الهي با عنوان «محسنين» ياد شده است به عنوان نمونه: الف) «وَنَادَيْنَاهُ أَنْ يَا إِبْرَاهِيمُ
قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ ؛ و ندايش داديم كه اي ابراهيم رؤيايت را به حقيقت باور داشتي، ما بدينسان نيكوكاران را جزا مي دهيم.» آيات بالا جزو آياتي است كه داستان رؤياي حضرت ابراهيم(ع) درباره ذبح فرزندش و درصدد جامه عمل پوشاندن اين رؤيا كه يك فرمان الهي بود، از سوي او را بيان مي‌دارد و بعد از اين اطاعت بي‌چون و چراي ابراهيم از فرمان الهي بود كه از زمره «محسنين» شمرده مي‌شود. ب) «سَلامٌ عَلَى مُوسَى وَهَارُونَ
إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ
إِنَّهُمَا مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ ؛ سلام بر موسي و هارون، ما بدينسان نيكوكاران را جزا مي‌دهيم كه آن دو از بندگان مؤمن ما بودند». مسلماً خداوند به خاطر رفتار صالح بسيار فراوان حضرت موسي و هارون آن دو را به وصف «محسنين» توصيف نموده است.
5ـ «وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ
وَمَا لَنَا لا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنَا رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ
فَأَثَابَهُمُ اللَّهُ بِمَا قَالُوا جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ؛ و چون آنچه بر پيامبر [اسلام] نازل شده است، بشنوند مي‌بيني كه چشمانشان از اشك لبريز مي‌شود، از آنكه حق را مي‌شناسند [و] مي‌گويند پروردگارا ما ايمان آورده‌ايم، ما را در زمره گواهان بنويس، و چرا به خداوند و حق حقيقتي كه براي همه ما نازل شده است، ايمان نياوريم و حال آنكه اميدواريم كه پروردگار ما را در زمره شايستگان در آورد. و خداوند نيز به پاداش اين سخن كه گفتند، بوستان‌هايي كه جويباران از فرودست آن جاري است، نصيبشان مي‌سازد كه جاودانه در آن خواهند بود و اين پاداش نيكوكاران است». در آيات بالا توصيف به «محسنين» شامل حال كساني شده كه رفتار اعتقادي صالحانه‌اي كه عبارت از ايمان به خداوند و پيامبر(ص) و كتاب آسماني قرآن است. داشته‌اند. نتيجه: از مجموع مباحث گذشته اين نتيجه به دست مي‌آيد كه واژه احسان در قرآن كريم داراي سه معني و كاربرد است:
1ـ خوبي و نيكي به ديگران؛
2ـ انجام و سر و سامان دادن امر و كاري به نحو نيكو و كامل؛ 3ـ انجام عمل صالح و رفتار نيك. از مجموع آياتي كه در آنها واژه احسان در معني سوم به كار رفته است مي‌توان اين استنباط را داشت كه احسان در اين معني و كاربرد تقريباً مطابق رعايت تقواي الهي و انجام اعمال صالح با هدف سالم و نيت مقدس است. و درباره واژه «محسن» و مشتقاتش، اين نتيجه به دست مي‌آيد كه در استعمالات قرآني، اين واژه داراي دو معنا و كاربرد است:
1ـ خير و ياري‌رساننده به ديگران.
2ـ انجام‌دهنده اعمال صالح و به جاي آورنده رفتارهاي نيك. با توجه به اينكه تقوا داراي مراتب متعددي است و حتي مرتبه‌اي از آن مي‌تواند نفس آمادگي براي پذيرش حق باشد، بدون آنكه هنوز خبري از ايمان و عمل باشد، در حالي كه عنوان «محسن» بر چنين شخصي تا مادامي كه به مرحله عمل و انجام رفتارهاي صالح نرسد صادق نخواهد بود،‌ از اين مطلب اين نتيجه به دست مي‌آيد كه مقام محسنان از برخي از مقامات متقيان بالاتر است. مضافاً‌ بر اينكه از بررسي مجموع آياتي كه در آنها مشتقات واژه «محسن»‌ به كار رفته است و نيز از توصيف برخي از پيامبران بزرگ الهي مانند ابراهيم(ع) و نوح(ع) و يوسف(ع) به عنوان «محسن» اين نتيجه نيز بدست مي‌آيد كه در اصطلاح قرآن عنوان «محسن» در كاربرد دومش بيشتر در حق كساني به كار رفته است كه از ايماني راسخ و ثبات قدم در راه حق و انجام تكاليف الهي و اعمال و رفتار صالح برخوردار بوده‌اند.

اطعام: غذا دادن

بايسته‌هاى اطعام:

اطعام واجب

1. اطعام به عنوان كفّاره و فديه:

2. اطعام در غير كفّارات:

آثار اطعام:

منابع

احسان: انجام دادن كار نيك، نيكى كردن به ديگران، انجام دادن شايسته كارى در شكل كامل‌آن

حوزه معنايى احسان در قرآن:

مصاديق احسان:

1. احسان به‌معناى انجام دادن كار نيك:

الف. ارتباط با خدا:

ب. ارتباط انسان با دين و پيامبر خدا(صلى الله عليه وآله):

ج. ارتباط با ديگران:

2. احسان به‌معناى نيكى به ديگران:

الف. نيكى خدا به بندگان:

ب. نيكى كردن انسان به ديگران:

ج. نيكى كردن انسان به خود:

3. احسان به‌معناى انجام دادن شايسته كارى در شكل كامل آن:

منابع

  عنوان مقاله : جرعه اى از زلال وحى (1)

اِستعاذه: پناه بردن به خدا

استعاذه در قرآن:

1. پناه بردن به خدا:

2. پناه بردن ممدوح به غير خدا:

3. پناه بردن مذموم به غير خدا:

اهميت و آثار استعاذه:

اركان استعاذه:

1. مستعيذ (پناهنده):

2. مستعاذٌ به (پناهگاه):

3. مستعاذٌ منه (امورى كه بايد از آنها پناه‌برد):

1. شيطان:

2. متكبّران:

3. خطر:

4. جهالت:

5. آلودگى دامن:

6. ظلم:

7. موجودات شرور:

الف. تاريكى فراگير:

ب. جادوگران:

ج. حسودان:

8. عناد كافران:

مراتب استعاذه:

1. استعاذه زبانى:

2. استعاذه قلبى:

منابع