در قرآن با دو واژه از مردم خواسته شده است تا در كارهاي نيك و پسنديده مشاركت فعال و سازنده داشته باشند. اين واژگان هر چند كه از نظري همانند هم هستند و معنا و مفهوم نزديك به يك ديگر را مي رسانند ولي از ابعادي با هم مختلف هستند؛ به ويژه كه بر اين باوريم كه مترادف در قرآن و نيز در واژگان عربي معنا و مفهومي ندارد و هر آن چه كه به نظر داراي يك معنا و مفهوم هستند به جهت نكته ظريف و لطيفي از هم جدا و باز شناخته مي شوند. از جمله اين واژگان مي توان به واژه انسان و بشر اشاره كرد كه در كاربرد نخست تاكيد بر بعد روان شناختي و الفت و انس اين موجود و مسايل اجتماعي و عاطفي او شده و در كاربرد واژه بشر به ابعاد جسمي و حساسيت هاي جانوري و مادي او توجه داده شده است. از اين رو حتي در كاربردهاي عربي نوين نيز سخن از حقوق بشر نمي شود بلكه از حقوق انسان سخن به ميان مي آيد.
در تشويق و ترغيب مردم به عمل به خير و نيكوكاري نيز از دو واژه سرعت و سبقت بهره گرفته شده است. از اين رو گاه سخن از يسار عون في الخيرات (آل عمران آيه 114) و گاه از سابق بالخيرات (فاطر آيه 32) و فاستبقوا الخيرات (بقره آيه 148) است.

سرعت به معناي شتاب است. در اين جا سخن از اين است كه بي توجه به ديگران هر كسي خود مي بايست در كارهاي نيك و خير شتاب ورزد و تاني و مكث و درنگ نكند. اگر در هر امري عجله و شتاب و سرعت، نادرست و ناپسنديده است تنها در كارهاي خير و نيك است كه شتاب و عجله پسنديده و بلكه مورد تشويق و ترغيب است.
اما سبقت و مسابقه و پيشي گرفتن چنان كه از خود واژه ظاهر است ارتباط تنگاتنگي با شتاب و عجله دارد و در حقيقت نوعي نسبت در آن نهفته است. از اين رو ارتباط نزديكي با مسايل اجتماعي پيدا مي كند. به اين معنا كه هر كسي مي بايست خود را با ديگري مقايسه كرده و بسنجد و در كارهاي نيك و پسنديده بكوشد تا از ديگري سبقت گيرد. به سخن ديگر اگر دو تن مي توانند كاري نيك و خير انجام دهند هر يك مي بايست تلاش كند كه زودتر از ديگري به آن اقدام كند. چنين رفتاري موجب مي شود كه هرگز كار خير و نيك بر زمين نماند و هر كسي بكوشد تا آن را زودتر انجام داده و از زمين بردارد. از اين روست كه نوعي مسابقه و پيشي گرفتن از يك ديگر در كارهاي نيك در ميان مردم و جامعه پيش مي آيد.

خداوند در آيه 114 سوره آل عمران عجله در كارهاي خير را از اوصاف صالحان برمي شمارد. به كارگيري اسم صالح در اين آيه بيانگر اين نكته لطيف است كه اشخاص صالح و نيكوكار كه نيكوكاري جزو ذات و يا ذاتي آنان شده است و به اين صفت برتر انساني دست يافته اند به طور طبيعي انسان هايي هستند كه در كارهاي خير و نيك عجله مي كنند. از اين رو مي توان يكي از راه هاي شناخت افراد صالح و نيكوكار را در شتاب ورزي ايشان در كارهاي خير دانست.
اينان تنها براي رضاي خدا و وجود صفت نيكوكاري در جوهره ذات ايشان است كه با سرعت و عجله، اقدام به انجام كارهاي خير مي كنند و نمي گذارند كه كار خير بر زمين بماند.
اهل تقوا و متقين نيز در آيات قرآني همين رفتار را از خود نشان مي دهند؛ زيرا در تحليل قرآني انسان هاي صالح در اصل، انسان هاي متقي و پرهيزگاري هستند كه تقوا در عمل ايشان خودنمايي مي كند. از اين رو در آيه 115 سوره آل عمران صالحان را همان اهل تقوا برمي شمارد و بيان مي كند كه خداوند به اعمال و رفتار اهل تقوا و صلاح آگاه و داناست.

در تحليل قرآني اصولا مومنان در كارهاي خير از يك ديگر سبقت مي جويند. به اين معنا كه پس از تشويق و ترغيب مومنان به اين كه مي بايست بي توجه به ديگري و يا وجود ديگري در كارهاي خير شتاب ورزند و با درنگ، زمان را از دست ندهند از ايشان مي خواهد كه در كارهاي خير از يك ديگر سبقت گيرند و مسابقه برقرار كنند. برگزاري مسابقات براي انجام كارهاي خير دو نتيجه مهم و سازنده در پي خواهد داشت: نخست آن كه كارها با شتاب بيش تري انجام مي شود و هر كسي مي كوشد تا به گونه اي با پيشي گرفتن از ديگري نخستين كسي باشد كه كار خير و نيك را انجام داده نتيجه ديگر مسابقه، آن است كه جامعه به انجام كارهاي خير تشويق مي شود و هر كسي مي كوشد تا كار خير را نخست انجام دهد و نگذارد تا ديگري همان كار خير را به سرانجام رساند و در حقيقت جامعه با حالت عاطفي خاصي رو به رو مي شود كه هر كسي در جست و جوي نخستين عامل خير مي باشد.
فايده ديگر مسابقه اين نيز خواهد بود كه كارهاي خير علني و آشكار انجام و در چشم ديگران مطرح شود؛ زيرا در مسابقه، دست كم دو نفر مشاركت خواهند داشت كه مي كوشند زودتر از ديگري كار خير را انجام دهند و اين گونه است كه به صورت آشكار كارهاي خير مطرح و در جامعه منتشر و رقابت براي پيش تازي ميان مردمان پديد مي آيد.
قرآن براي جوامع برتر و شاهد و نمونه، معيارهايي را مطرح مي سازد كه يكي از آن ها مساله پيشي گرفتن مردمان در كارهاي خير و نيك است. اگر جامعه اي در كارهاي خير و نيك از يك ديگر پيشي گيرد آن جامعه از جوامع برتر و نمونه اي است كه ديگر جوامع مي بايست از آن درس گرفته و خود را همانند آن سازند. (بقره آيه 145 و 148)
بر اين اساس آيات قرآني در تقسيم بندي مردم، به مساله سبقت و پيشتازي آنان اشاره و آن را به عنوان ملاك و معيار بيان مي كند . قرآن د رآيه 32 فاطر جامعه و مردم آن را بر پايه كارهاي خير و مسابقه گزاري در آن به سه دسته بخش مي كند و مي فرمايد كه در هر جامعه اي با سه دسته افراد به طور مشخص رو به رو هستيم: كساني كه در حق خويش ستم مي كنند و كار خير نكرده و در آن پيشتاز نمي باشند دوم كساني كه ميانه رو هستند و كارهاي خيري را انجام مي دهند ولي اهل شتاب و سبقت در آن نيستند و سوم كساني كه در كارهاي خير شتاب مي ورزند و از يك ديگر سبقت مي گيرند.
بنابراين از نظر قرآن كساني كه در كارهاي خير و نيك مشاركت ندارند انسان هاي ستمكار به نفس و جان خويشتن هستند و در حقيقت هرگونه عمل و كار خيري كه انجام مي دهند بازگشت و بهره آن به خود ايشان باز مي گردد.
از اين رو از مردم مي خواهد كه در كارهاي خير، هم شتاب ورزند و هم با يك ديگر مسابقه دهند و نسبت به آن چشم هم چشمي داشته باشند كه هر كسي زودتر آن را انجام دهد و در مسابقه پيشتاز باشد. اين گونه است كه انجام دادن كارهاي خير به عنوان سيره هميشگي مومنان راستين و نه امري مقطعي و موقت مطرح است و آنان در سيره عملي زندگي خويش مي كوشند تا با انجام كارهاي خير در حقيقت به خود خير رسانند(مومنون.61)
تاكيد قرآن براي شتاب و نيز مسابقه در كارهاي خير (بقره آيه 148) براي آن است كه از اين طريق، به ايشان سودي رساند و مردم از طريق كارهاي خير و نيك، خود را به كمال لايق و شايسته خويش برسانند. از اين رو در تحليل قرآني پيشتازان در كارهاي خير و نيك از كساني شمرده شده اند كه مورد فضل و توجه خاص الهي قرار دارند (فاطر آيه 32)
البته كساني هستند كه درتحليل خويش اشتباه مي كنند و اموري را خير مي شمارند كه براي ايشان شر است و يا اين كه خود را مورد توجه و عنايت و فضل الهي مي دانند درحالي كه گرفتار شر و غضب الهي هستند. از اين جمله مي توان به مشركاني اشاره كرد كه داراي مال و منال و فرزندان رشيد هستند. ايشان بر اين باورند كه خداوند درخير به ايشان شتاب گرفته است (مومنون آيه 55 و 56) درحالي كه منشأ اين پندار نادرست، جهل و ناداني آنان به خدا و آزمون هاي الهي است. (همان) و اگر ايشان به درستي مي نگريستند در مي يافتند كه مال و فرزندي كه نتوان از آن براي كارهاي خير و نيك و صالح بهره گرفت جز نقمت چيزي نيست و آن چه به ظاهر نعمت است در باطن نقمت و بلايي است كه بدان آزموده شده ودر آتش دوزخ از آن بهره مند مي شوند. بنابر اين درتحليل قرآني مال و منال و فرزند و مانند آن تنها زماني خير است كه دركارهاي نيك بتوان از آنها بهره گرفت و هزينه و مصرف كرد كه اين گونه اعمال خير است و باقيات صالحات و ماندگار مي باشد و در دنيا و آخرت سودمند خواهد بود.

از نظر قرآن براي سبقت دركارهاي خير مي توان به دو دسته پاداش هاي دنيوي و اخروي اشاره كرد: در دنيا انسان ها با كارهاي خير و پيشتازي و سبقت در خير رفاقت و دوستي خداوند و مردمان صالح بهره مي برند. هر كارخيري در دنيا آثاري خواهد داشت كه از مهم ترين آن ها علاقه و دوستي و الفت خدا به اين بنده است كه نتيجه آن در رفتارهاي ديگران نيز ظهور و بروز مي كند ومردم وي را دوست داشته و به وي محبت مي ورزند.
مولويت الهي به معناي آن است كه خداوند وي را دوست و ولي خود قرار مي دهد و كسي كه خداوند وي را دوست و ولي خويش قرار دهد مومنان نيز به او علاقه مند شده و ولايت وي را مي پـذيرند. اين گونه است كه افراد خير و نيكوكار با كارهاي نيك خويش بر دل هاي مردم حكومت و ولايت دارند و مردم ناخواسته به سخنان و گفتارهاي ايشان دل بسته و عمل مي كنند. ريشه اين ولايت و حب مردم را مي بايست در ولايت الهي جست. (بقره آيه 148)
درآخرت نيز كساني كه دركارهاي خير پيشتاز بوده اند از بهشت و مواهب آن بهره مند مي شوند (فاطر آيه 32و 33) و از هرگونه حزن و اندوهي در امان بوده و از آسودگي و آسايش بهره مند خواهند شد (فاطر آيه 32 تا 34)

از نظر قرآن علل و عوامل پيشتازي برخي از انسان ها دركارهاي خير و نيك را مي بايست در بينش و نگرش ايشان جست. از جمله اين علل، توجه فرد به قدرت گسترده خداوند (بقره آيه 148)، ايمان به خدا (مومنون آيه 58و 61) توجه به معاد و آگاهي از اعمال درقيامت و پاداش و جزاي آن (مائده آيه 48و بقره آيه 148)، پرهيز و دوري از شرك و هر گونه تاثيرگذاري غير خدا بر هستي (مومنون آيه 59 و 61)، خشوع در برابر خدا (انبياء آيه 90)، خوف از خدا و قيامت (مومنون آيه 57 و 61) و نيز خوف از معاد وآثارآن (مومنون آيه 60 و 61) مي باشد.
درحقيقت نگرش انسان به هستي و اينكه خداوند مالك زمين و زمان و هستي است و هر چيزي كه به انسان مي رسد از آن اوست و اوست كه مي گيرد و مي دهد و باز مي ستاند واين كه هيچ چيز درجهان بي اراده و مشيت وي صورت نمي گيرد و تنها راه نجات، عمل به آموزه هاي و حياني و تنها راه رسيدن به بهشت رضوان، جلب محبت و رضايت خدا با انجام كارهاي خير و شتاب و سبقت در آن است، موجب مي شود شخص اين گونه عمل كند و دركارهاي خير شتاب و در انجام آنها از ديگران سبقت بگيرد (فاستبقوا الخيرات)

اطعام به معناي غذا و طعام دادن يكي از دستورهاي ديني شريعت اسلام است. شخص به علل مختلف و به انگيزه هاي چندي مي تواند و يا مي بايست به ديگران مقداري از خوراك و غذاهاي متعارف و معمول را ببخشد تا اندازه اي گرسنگي شخص از ميان برود.
اطعام به معناي اشباع و سيري نيست؛ به اين معنا كه نبايد در صورت وجوب اطعام به شخص، آن اندازه خوراك و غذا داده شود تا سير سير شود و به سخني ديگر اشباع گردد بلكه اگر به اندازه اي باشد كه گرسنگي وي برطرف شود، مي توان به همان اندازه بسنده كرد.
قرآن به مسئله اطعام به عنوان يك روش انفاق توجه دارد؛ چنان كه به اين مسئله به عنوان يك روش كسب تقوا و رهايي از آتش دوزخ و همچنين به عنوان مجازات و تنبيه در دنيا مي نگرد. به سخني ديگر گاه اطعام به عنوان مجازاتي در نظر گرفته شده است كه شخصي مرتكب شده است. براي نمونه اطعام بينوايان و مساكين بركساني واجب شده است كه ظهار كرده و همسران خويش را همانند مادران و خواهران خويش دانسته اند.
قرآن هم چنين مردم را تشويق به اطعام مساكين مي كند و حتي كساني را كه ديگران را به اين كار نيكو تشويق و ترغيب مي كنند ستايش مي كند. (ماعون آيه1 تا 3 و فجر آيه61تا 81 و حاقه آيه 52تا 53) از طرفي اين مسئله آن چنان حايز اهميت است كه سهل انگاري در تشويق ديگران به اطعام نيازمندان و مساكين را از علل غل و زنجير شدن در دوزخ مي شمارد. (حاقه آيه03تا 43) نتيجه افتادن به دوزخ اين خواهد بود كه از غذاهايي چون خون و چرك در دوزخ تغذيه مي شوند و طعام ايشان غسلين است. (حاقه آيه 43و 63)
شگفت اين كه آثاري كه برشمرديم براي آن نيست كه شخص خود اقدام به اطعام نيازمندان نمي كند بلكه مجازات كساني است كه ديگران را به اين سنت نيكو و حسنه ترغيب و تشويق نمي كنند. از اين رو كساني كه به اطعام مسكين توجه نمي كنند، در تنگنا و مجازات سخت تري قرارمي گيرند.
خداوند براي آن كه مردمان به امر اطعام ديگران تشويق گردند مي فرمايد بي توجهي در تشويق ديگران به اطعام نيازمندان موجب مي شود تا شخص از دوستي و مهرباني در قيامت محروم گردد و مورد سرزنش خداوند قرار گيرد. (حاقه آيه43و 63) گرفتاري در دوزخ و خوردن خوراك هاي چركين و خون آلود تنها بخشي از گرفتاري هايي است دچار آن خواهد شد. حال درنظر بگيريد كسي را كه نه تنها خود اين كار را نمي كند بلكه ديگران را از اطعام به نيازمندان باز مي دارد. مجازات چنين شخصي بس دشوارتر و سخت تر است.
در آموزه هاي قرآن ترك اطعام نيازمندان خود به عنوان عامل و سببي جداگانه براي ورود به دوزخ شمرده شده است. به اين معنا كه در كنار كفر و گناه، اين مسئله خود به تنهايي موجبي است تا شخص، گرفتار دوزخ شود؛ زيرا كسي كه نيازمند است و انسان توان كمك و ياري او را دارد وظيفه انساني و فطري حكم مي كند كه دست او را گرفته و حداقل نيازهاي غذايي اش را برطرف سازد. (مدثر آيه04و 44) اين افراد چنان از چشم خدا و پيامبران مي افتند كه شفاعت نيز شامل آنان نخواهد شد. در حالي كه شفاعت از آن كساني است كه در بدترين وضعيت قرارگرفته و تنها راه اميد و رهايي شان وساطت پيامبر(ص) و امامان معصوم(ع) و اولياي الهي است. با اين حال كساني كه ترك اطعام به نيازمندان مي كنند و حتي حاضر نيستند لقمه اي در دستان ايشان بگذارند تا از گرسنگي و مرگ رهايي يابند در شقاوت و سنگ دلي به جايي رسيده اند كه ارزش شفاعت نداشته و پست تر از آن هستند كه مورد نظر و توجه شفاعت كنندگان قرارگيرند. (مدثر آيه04و 84)

در اهميت و ارزش اطعام مساكين و نيازمندان همين بس كه در وصف اهل بيت(ع) در سوره الانسان به خاطر مسئله اطعام ايشان به فقير و اسير و مسكين بوده است. خداوند آنها را به سبب همين اطعام چنان مي ستايد و بزرگ مي شمارد كه مي توان فراتر از آن را تصور و تصوير كرد. براي دانستن ارزش اطعام تنها همين سوره الانسان كافي است كه همواره در جست وجوي نيازمندي باشد تا به وي اطعام كند.
اطعام در آموزه هاي قرآني، سنت پيامبران بوده است و در آيات قرآني براي عنوان نمونه از اطعام حضرت ابراهيم(ع) سخن به ميان آورده است كه آن حضرت گوشت قرباني را به فقيران بي نوا مي داد. (حج آيه 82) و هم چنين هرگاه مسافر و مهماني ناشناس (قوم منكرون) به نزد وي درمي آمد نخستين كاري كه پس از سلام و درود انجام مي داد، فراهم كردن طعام براي ايشان بود. (هود آيه96) بلكه سعي و تلاش مي كرد كه در پذيرايي از ايشان بهترين غذاها و خوراكي ها را تهيه كند. چنان كه قرآن در گزارش خويش از پذيرايي آن حضرت(ع) مي فرمايد وي شتابان رفت تا گوساله اي فربه را قرباني كند و پيشكش آورد. (ذاريات آيه42و 62و 72)
اطعام به نيازمندان در آيات قرآن صفت ابرار و نيكان دانسته شده است. (انسان آيه5تا 9) قرآن توضيح مي دهد كه ريشه اطعام به نيازمندان را مي بايست در خصلت نيكي و انساني ايشان ديد، چنان كه بيانگر تقوا و اخلاص كامل كساني است كه از خود مي گذرند و ايثارگرايانه به اطعام ديگران مي پردازند. (همان)
ريشه اطعام به ديگران در حقيقت دوستي و محبت به خدايي است كه اين همه نعمت در اختيار بشر قرارداده و او را بي نياز ساخته است. (همان)

اطعام به نيازمندان موجب افزايش همبستگي ميان افراد جامعه مي شود و همدلي و محبت را در ميان آنان گسترش داده و زمينه هاي همكاري و تأليف قلوب را فراهم مي آورد.
اطعام همچنين از مهم ترين روش هاي رهايي جامعه از گرسنگي و فقر كشنده و مزمن است؛ زيرا در آيات قرآن سخن از مساكين است كه مي بايست به آنان توجه شود و غذا و خوراك در اختيار ايشان قرارگيرد. مسكين كسي است كه توان حركتي از او برداشته شده است و يكجا نشين شده است. مسكنت و به زمين چسبيدن ايشان ممكن است به سبب پيري و يا نقص عضو باشد. البته كساني كه به عللي نمي توانند از خانه خارج شوند و براي خود غذايي فراهم آورند نيز در حكم مسكين هستند. حال درنظر بگيريد كه كساني در جامعه در چنين وضعيتي باشند و همسايگان به ايشان توجهي نداشته باشند. آنان در نداشتن يك لقمه نان و خوراكي، ممكن است به مرگ تدريجي دچار شوند. در حقيقت عدم اطعام آنان قتل آنها به شكل تدريجي و غذاب آور خواهد بود. از اين رو خداوند به كساني كه به اين دسته از افراد جامعه توجهي ندارند هشدار مي دهد كه عدم توجه، به معناي كفر واقعي است كه نتيجه آن دوزخ و غذاي خونابه و چركيني به نام غسلين است. غسلين آب و يا هر چيزي است كه از شست وشو به دست مي آيد و در اين جا خون و چرك هايي است كه از بدن مساكين يك جانشين بيرون مي آيد و در قيامت خوراك ترك كنندگان اطعام آنان مي شود.
جامعه اي كه اطعام مساكين و نيازمندان را ترك كند در پست ترين صورت اجتماعي و انساني خود قرارگرفته است كه فراتر از آن قابل تصور نيست. و لذا چنين جامعه اي مي بايست از هم فروپاشد و به عذابي سخت گرفتار شود.
قرآن توضيح مي دهد كه افراد و يا جوامعي ترك اطعام مي كنند كه از دوزخيان هستند (حاقه آيه52و 43) و يا شيفته مال دنيا شده اند (فجر آيه81و 02) و در حقيقت كافر به خدا (يس آيه 74 و حاقه آيه33و 43) و آخرت (يس آيه 74و 84 و ماعون آيه1و 3) و مجرم واقعي (مدثر آيه04و 44) هستند.
خداوند براي تشويق و ترغيب اطعام به نيازمندان به آثار آخروي آن نيز اشاره مي كند. از جمله آثار اخروي اطعام آن است كه شخص به عنوان ابرار وارد بهشت مي شود و در آن جا از سوي خدمتكاران و نوكران دختر و پسر پذيرايي مي شود. بر تخت هاي روان مي نشيند و از آب و هواي معتدل آن برخوردار مي گردد. لباس هاي حرير و ابريشمين مي پوشد و از غذاها و نوشيدني هاي بهشتي بهره مند مي شود و از همه مهم تر از نعمت لقاي الهي برخوردار مي گردد. (سوره الانسان)
لینک مطلب به کیهان : http://www.kayhannews.ir/860516/6.htm
خلیل منصوری ( با نام رضا شریف منتشر شد)

بحث درباره آداب معاشرت است. در اين باره در قرآن كريم مسائلى مطرح شده كه بعضى از آنها عموميت دارد و بعضى درباره رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله وسلم است كه شايد با بيانى كه عرض مى‏كنيم كمابيش قابل توسعه باشد.

آنچه مربوط به عموم افراد است، آدابى چند است كه در اين جا به بعضى از آنها اشاره مى‏كنيم: در سوره نور چندين آيه هست كه كما بيش با هم مربوط است و از آيه 27 شروع مى‏شود: «يا ايها الذين آمنوا لاتدخلوا بيوتا غير بيوتكم حتى تستانسوا و تسلموا على اهلها ذلكم خير لكم لعلكم تذكرون × فان لم تجدوا فيها احدا فلاتدخلوها حتى يؤذن لكم و ان قيل لكم ارجعوا فارجعوا هو ازكى لكم والله بما تعملون عليم; اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد، به خانه‏هايى كه خانه‏هاى شما نيست داخل مشويد تا اجازه بگيريد و بر اهل آن سلام گوييد. اين براى شما بهتر است، باشد كه پند گيريد. و اگر كسى را در آن نيافتيد پس داخل مشويد تا به شما اجازه داده شود و اگر به شما گفته شد: «برگرديد»، پس برگرديد، كه آن براى شما سزاوارتر است و خدا به آنچه انجام مى‏دهيد داناست.»

وارد شدن به خانه ديگران به چند صورت تصور مى‏شود: الف - شخص علم دارد به اين كه صاحب خانه راضى است. ب - مورد شك است. ج - علم دارد به اين كه راضى نيست. روشن است در جايى كه انسان، علم به عدم رضايت دارد يا اذن بگيرد ولى جواب رد بشنود نبايد وارد بشود: «و ان قيل لكم ارجعوا فارجعوا» اگر كسى خواست وارد منزل كسى بشود و اجازه خواست و گفتند «برگرديد» يعنى اجازه ندادند اصرار نكند و برگردد. اين براى شما بهتر و براى مصالح جامعه اسلامى مفيدتر است. صورت ديگر اين است كه علم دارد به اين كه طرف راضى است‏يا قبلا چنين اجازه‏اى را گرفته يا از نحوه رفتار و گفتار صاحب‏خانه به دست آورده است، در آن‏جا هم ورود جايز است منتهى آدابى دارد: يكى از آدابى كه مى‏بايست رعايت‏بكند اين است كه سرزده وارد نشود اگر دوستانى با همديگر روابطى دارند يا كسانى براى حاجتى - مادى يا معنوى - به كسى مراجعه مى‏كنند، چون ممكن است‏شخص در داخل خانه‏اش آمادگى براى پذيرش نداشته باشد يا در حالى باشد كه نمى‏خواهد كسى او را در آن حال يا به آن صورت ببيند اين است كه در اسلام تاكيد مى‏شود كه «استيناس‏» كنيد. استيناس كردن; يعنى انجام دادن كارى كه توجه را جلب بكند و در روايات در توضيحش آمده كه صدا بزنيد يا تنحنح بكنيد تا خودش را آماده كند. ضمنا دستور مى‏دهد كه سلام هم بكنيد «حتى تستانسوا و تسلموا على اهلها» كه بعدا جداگانه درباره آن بحث‏خواهيم كرد. اما اگر شخصى خواست وارد اتاق يا خانه‏اى بشود كه كسى در آن نيست و مثلا در زد و كسى جواب نداد و فهميد كه كسى آن جا نيست كه از او اجازه بگيرد در اين صورت هم وارد نشود: «فان لم تجدوا فيها احدا فلاتدخلوها حتى يؤذن لكم‏» طبعا وقتى كسى نباشد اذن هم تحقق نمى‏يابد پس شما بايد وارد نشويد تا كسى پيدا شود و به شما اذن بدهد. مواردى هست كه رفت و آمد افراد با هم خيلى زياد است; مثلا اهل يك خانه كه در اتاقهاى متعددى زندگى مى‏كنند رفت و آمد متعارف دارند: بچه‏ها وارد اتاق پدر و مادرشان مى‏شوند يا كسانى كه در خانه كار مى‏كنند مانند كلفت و نوكر و عبيد و امايى كه سابقا بودند و در خانه كار مى‏كردند، آيا هر دفعه‏اى كه مى‏خواهند بيايند لازم است اذن بگيرند يا نه؟ در آيه 58 سوره نور مى‏فرمايد: «يا ايها الذين آمنوا ليستاذنكم الذين ملكت ايمانكم والذين لم يبلغوا الحلم منكم ثلاث مرات‏» كسانى كه مملوك شما هستند و در خانه شما كار مى‏كنند و همين طور بچه‏هايى كه به حد تكليف نرسيده‏اند سه مرتبه در شبانه روز اذن بگيرند: پيش از نماز صبح، موقع ظهر و بعد از نماز عشا. اينها مواقعى است كه معمولا انسان استراحت مى‏كند و دلش مى‏خواهد تنها باشد. و در آيه بعد مى‏فرمايد: «و اذا بلغ الاطفال منكم الحلم فليستاذنوا كما استاذن الذين من قبلهم‏» اما اگر بچه‏ها به حد تكليف رسيدند بايد مثل سايرين اجازه بگيرند; يعنى غير از سه مرتبه‏اى كه گفته شد هر وقت ديگر هم مى‏خواهند وارد بشوند بايد اجازه بگيرند.

و اما درباره غذاخوردن در خانه ديگران، مواردى هست كه هر چند اذن صريحى از طرف صاحب خانه نباشد جايز است و آنها مواردى است كه معمولا انسان علم به رضايت طرف دارد و اگر كسى راضى نباشد بايد تصريح كند. در آيه 61 از همين سوره پس از اشاره به افرادى كه معذوريتهايى دارند «ليس على الاعمى حرج و لا على الاعرج حرج و لا على المريض حرج‏» مى‏فرمايد: «و لا على انفسكم ان تاكلوا من بيوتكم او بيوت آبائكم او بيوت امهاتكم او بيوت اخوانكم او بيوت اخواتكم او بيوت اعمامكم او بيوت عماتكم او بيوت اخوالكم او بيوت خالاتكم او ما ملكتم مفاتحه او صديقكم ليس عليكم جناح ان تاكلوا جميعا او اشتاتا» مفسران فرموده‏اند كه منظور از «بيوتكم‏» بيوت فرزندانتان است; يعنى خانه فرزندان به منزله خانه خودتان است. از اين آيه شريفه استفاده مى‏شود كه خويشاوندان نزديك براى استفاده از ماكولات در خانه يكديگر نيازى به اذن گرفتن ندارند همچنين خانه دوستى كه كليدش را در اختيار شما گذاشته است و در واقع در اين موارد «اذن فحوى‏» وجود دارد «ليس عليكم جناح ان تاكلوا جميعا او اشتاتا» وعده‏اى مشغول غذا خوردن باشند يا تنها باشيد اما وقتى مى‏خواهيد وارد بشويد اين آداب را رعايت كنيد: «فاذا دخلتم بيوتا فسلموا على انفسكم تحية من عندالله مباركة طيبة‏» وارد خانه كه مى‏شويد سلام كنيد «فسلموا على انفسكم‏» مفسران فرموده‏اند كه اين آيه از مواردى است كه همه مؤمنين به منزله يكديگر حساب شده‏اند. و سلام كردن به ديگران سلام كردن به خودتان تلقى شده است و بعضى گفته‏اند كه از اين آيه استفاده مى‏شود كه اگر كسى هم در خانه نباشد بر خودتان سلام كنيد. «تحية من عندالله مباركة طيبة‏» اين سلام كردن تحيتى است از ناحيه خدا و هم مبارك و پربركت است و هم طيب و خوش; پربركت است‏يعنى آثار خيرى بر آن مترتب مى‏شود و طيب است‏يعنى نفوس مى‏پسندند و خوششان مى‏آيد و احساس آرامش مى‏كنند. از اين جهت مناسب است‏بحثى درباره سلام كردن و آيات مربوط به آن داشته باشيم.

سلام كه با سلامت، هم خانواده است معنايش نفى خطر يا ملزوم آن است. اين شعار اسلامى كه به عنوان تحيت ادا مى‏شود و در قرآن كريم مورد تاكيد قرار گرفته، شايد يكى از حكمتهايش اين باشد كه هر انسانى در زندگى دايما نگرانيها، خوفها و دل واپسيهايى دارد و با هر كسى مواجه مى‏شود چون احتمال مى‏دهد كه از ناحيه وى ضررى به او برسد اين نگرانى را دارد. پس اولين چيزى كه در هر برخوردى مطلوب است رفع اين نگرانى است، يعنى انسان احساس كند كه از طرف آن شخص ضررى به او نمى‏رسد و هيچ چيز براى انسان مهمتر از دفع ضرر نيست و بعد نوبت مى‏رسد به جلب منفعت. اين است كه در اولين برخورد بهترين چيزى كه بايد رعايت‏بشود همين تامين دادن به طرف است كه از ناحيه من به شما ضررى نمى‏رسد. بد نيست اشاره بكنيم به مكتب اگزيستانسياليسم كه پيروان آن معتقدند: اصولا زندگى با دلهره و اضطراب، توام است و حيات بدون دلهره و اضطراب امكان ندارد. البته آنان در اين باره افراط و مبالغه كرده‏اند ولى اين حقيقتى است كه يك موجود ذى شعور اولين چيزى كه موجب توجهش قرار مى‏گيرد اين است كه سلامتى و امنيت داشته باشد; يعنى ضررى به او نرسد و جان و مال و ساير چيزهاى مورد علاقه‏اش محفوظ باشد. پس در روابط اجتماعى اولين چيزى كه بايد تامين بشود سلامت و امنيت است كه اگر اين نباشد زندگى اجتماعى هيچ ارزشى ندارد. از اين رو در موارد زيادى «سلام‏» با «آمين‏» در قرآن كريم تواما ذكر شده است. مى‏دانيد يكى از اسمهاى خداى متعال «سلام‏» است و آن جا كه اين اسم در قرآن كريم ذكر شده به دنبالش «مؤمن‏» هم آمده است: «السلام المؤمن المهيمن‏» (1) خداست كه سلامتى را تامين و خطر را از ديگران رفع مى‏كند. «مؤمن‏» در اين جا يعنى كسى كه ايجاد امن مى‏كند. و در روز قيامت‏به مؤمنين گفته مى‏شود: «ادخلوها بسلام آمنين; (2) با سلام و امن وارد بهشت‏شويد.» به هر حال اهميت موضوع سلام به خاطر اين است كه به طرف، احساس آرامش و امنيت‏خاطر مى‏دهد و اين در زندگى اجتماعى خيلى مهم است. گاهى منظور از سلام اين نيست كه از ناحيه من سلامتى براى شما تامين مى‏شود يا خطرى ايجاد نمى‏شود بلكه منظور اين است كه از خدا براى شما سلامت و دفع ضررها و خطرها را مى‏خواهم; يعنى وقتى مى‏گوييم «سلام عليكم‏» ممكن ست‏به قصد دعا باشد; يعنى از خدا مى‏خواهم كه سلامتى را براى شما تامين كند و برگشتش به اين است كه سلام از ناحيه چه كسى باشد: وقتى مى‏گوييم «سلام عليكم‏» يعنى سلام منى عليكم يا «سلام من الله عليكم‏» آنچه در بين عموم مردم متعارف است معنايش اين است كه از ناحيه سلام‏كننده خطرى به شما نمى‏رسد ولى كسى كه بينش توحيدى دارد و در هر حال توجهش به خدا هست اين سلام را از ناحيه خدا مى‏داند و از خدا درخواست مى‏كند كه براى او سلامت ايجاد كند و او را از خطرها حفظ نمايد. اگر به اين قصد باشد هم تحيت است‏براى او و هم دعا. خداى متعال به پيغمبر اكرم‏صلى الله عليه وآله وسلم مى‏فرمايد: «و اذا جائك الذين يؤمنون بآياتنا فقل سلام عليكم‏» (3) ممكن است اين آيه ناظر به مؤمنينى باشد كه مهاجرت مى‏كردند و از مكه به سوى پيغمبر اكرم‏صلى الله عليه وآله وسلم مى‏آمدند ولى مورد، مخصص نيست و حكم فراگير است. در قرآن كريم در ضمن داستانهاى انبيا نقل شده كه ملائكه به ايشان سلام گفتند; مثلا در داستان حضرت ابراهيم‏عليه السلام در چند مورد در قرآن كريم تكرار شده كه موقعى كه ملائكه براى خراب كردن شهر لوط آمدند اول خدمت‏حضرت ابراهيم‏عليه السلام رسيدند و هنگام ملاقات با آن حضرت سلام كردند. يكى آيه‏69 سوره هود و ديگرى آيه 52 سوره حجر و سومى آيه‏25 سوره والذاريات. همچنين هنگامى كه حضرت ابراهيم‏عليه السلام مى‏خواست از آزر جدا بشود: «قال سلام عليك ساستغفر لك ربى‏» (4) و اين از موارد سلام وداع است. همان طور كه انسان موقع برخورد، سلام مى‏كند در موقع جدا شدن هم خوب است‏سلام بكند الآن هم در ميان اعراب مسلمان كمابيش مرسوم است كه موقع جداشدن از يكديگر سلام مى‏كنند. مواردى هست كه خداى متعال به بندگانش سلام فرموده است; از جمله در آيه 47 سوره طه مى‏فرمايد: «والسلام على من اتبع الهدى‏». و در دو آيه بطور عموم بر همه انبيا سلام فرستاده است: يكى آيه 181 سوره والصافات كه مى‏فرمايد: «سلام على المرسلين‏» و ديگرى هم آيه 59 سوره نمل: «و سلام على عباده الذين اصطفى‏» همچنين سلامهايى راجع به اشخاص خاصى هست: يكى در مورد حضرت يحيى‏عليه السلام در آيه 15 سوره مريم «و سلام عليه يوم ولد و يوم يموت و يوم يبعث‏حيا.» و مشابهش از حضرت عيسى‏عليه السلام است كه خودش مى‏فرمايد: «و السلام على يوم ولدت و يوم اموت و يوم ابعث‏حيا.» (5) در چند مورد هم در سوره والصافات بعد از ذكر داستان چند نفر از انبياءعليه السلام مانند حضرت نوح و حضرت ابراهيم و حضرت موسى و حضرت هارون و حضرت الياس برايشان درود مى‏فرستد (سوره والصافات: 79، 109، 120، 130) نيز در آيه 48 سوره هود بعد از ذكر فرونشستن توفان مى‏فرمايد: «قيل يا نوح اهبط بسلام منا و بركات عليك‏». يكى از نامهاى بهشت «دارالسلام‏» است كه به نوبه خود اهميت موضوع سلام و سلامتى و امنيت را اثبات مى‏كند. آياتى داريم كه وقتى مؤمنين وارد بهشت مى‏شوند از طرف ملائكه به ايشان سلام داده مى‏شود و تحيت‏خود مؤمنان هم در هشت‏سلام است: آيه 10 سوره يونس، 46 سوره اعراف، 32 سوره نحل، 24 سوره رعد، 23 سوره ابراهيم،46 سوره حجر،34 سوره ق، 44 سوره احزاب، 75 سوره فرقان، 58 سوره‏يس، 62 سوره مريم و 26 سوره واقعه. از چيزهايى كه اهميت موضوع سلام و سلامتى را اثبات مى‏كند همين است كه خود اسلام، «سلام‏» تلقى شده و برنامه‏هاى اسلام «سبل السلام‏» ناميده شده است: «يهدى به الله من اتبع رضوانه سبل السلام‏» (6) وقتى قرآن مى‏خواهد اهميت اسلام و قرآن را بيان كند مى‏فرمايد: خداى متعال به وسيله قرآن راههاى سلام را به مردم نشان مى‏دهد، و يكى از بزرگترين اوصاف قرآن اين است كه به سوى راههاى سلام هدايت مى‏كند. در اسلام تاكيد شده كه مؤمنان به يكديگر سلام كنند و پيغمبر اكرم‏صلى الله عليه وآله وسلم حتى به زنان و كودكان هم سلام مى‏كردند و روايات زيادى درباره احكام و فضيلت‏سلام وارد شده كه در اين جا نيازى به ذكر آنها نيست.

يكى از نكته‏هايى كه در آداب معاشرت در قرآن كريم مورد تاكيد واقع شده جواب تحيت است. آيه‏86 سوره نساء مى‏فرمايد: «و اذا حييتم بتحية فحيوا باحسن منها اوردوها ان الله كان على كل شى‏ء حسيبا» كلمه تحيت از ماده حيات است و گويا در اصل به اين صورت بوده كه به عنوان اداى احترام مى‏گفتند: «حياك الله‏» يا «زنده شايد بتوان گفت كه هر كس هر نوع احترامى به كسى بگذارد ولو با دادن هديه يا گفتن تبريك و تسليت، و فرستادن نامه، مستحب است كه پاسخ احترامش داده شود. باشيد» چنان كه در فارسى گفته مى‏شود يا در شعارها مى‏گويند «زنده‏باد» كم كم توسعه داده شده به هر سخنى كه براى اداى احترام گفته مى‏شود بلكه به عملى هم كه به عنوان اداى احترام انجام شود تحيت گفته مى‏شود. به هر حال، تحيتى كه به عنوان شعار اسلامى تعيين شده همان سلام است كه مستحب مؤكد ولى جوابش واجب است. و جواب هم بايد مطابق با تحيت‏يا كاملتر باشد; مثلا اگر كسى گفت: «سلام عليكم‏» شما بگوييد «سلام عليكم و رحمة الله‏» يا اگر گفت «سلام عليكم و رحمة الله‏» شما بگوييد «سلام عليكم و رحمة الله و بركاته‏». «و اذا حييتم بتحية فحيوا باحسن منها اوردوها» هر كس هر نوع تحيتى بگويد مطلوب است كه جواب داده شود اگر تحيت، سلام باشد پاسخش واجب وگرنه مستحب است. يكى ديگر از تحيتهايى كه مورد تاكيد واقع شده، هنگام عطسه كردن است; يعنى كسى كه عطسه كرد به او بگوييد «يرحمك الله‏» و او در پاسخ بگويد: «يغفرالله لك‏» و شايد بتوان گفت كه هر كس هر نوع احترامى به كسى بگذارد ولو با دادن هديه يا گفتن تبريك و تسليت، و فرستادن نامه، مستحب است كه پاسخ احترامش داده شود، و از جمله در روايات شريفه وارد شده كه: «رد جواب الكتاب واجب كوجوب رد السلام; جواب نامه، همچون جواب سلام، واجب است.» ادامه دارد

به نظر مي رسد كه برخي باورها و اعتقادات با واقعيات هستي تناسب ندارند و نوعي تناقص و تضاد ميان آن چه هست و آن چه باور ذهن و نگرش و گرايش آدمي را سامان مي دهد يافت مي شود.
البته برخي اين تضادها و تناقض ها توهم است و به سبب عدم تسلط شخص به موضوع و يا موضوعات پديدار مي گردد و برخي ديگر نيز به سبب آن است كه موضوعات در مجموعه خويش به درستي قرار داده نمي شود؛ زيرا باورهاي ديني كه از منبع وحي و حكمت و علم فرو فرستاده شده نمي تواند متناقض يا متضاد باشد. بنابراين ضروري است تا در يك مجموعه و شبكه ديده شود. نمونه باورها و گزاره هاي ايماني را مي توان به قطعات پازل تشبيه كرد كه هر قطعه گاهي نه تنها معنا و مفهوم درست و كاملي ندارد، بلكه بسيار زشت و نامناسب مي نمايد. اما همين قطعات بظاهر ناجور و نامتناسب هنگامي كه در كنار هم به درستي قرار گيرند و تحليل گردند آن گاه است كه تصوري درست و كامل آفريده مي شود كه همگان را به شگفتي وا مي دارد.
از امور و مسايلي كه به نظر مي رسد در حوزه تناقض ها و تضادها قرار مي گيرد، مسئله توكل و نقش اسباب طبيعي است. نويسنده در اين نوشتار بر آن است تا با بازخواني و تحليل و تبيين مسئله توكل و اسباب طبيعي در زندگي فردي و جمعي، ارتباط آن دو را تشريح كند و نقش هر يك را براساس آيات و آموزه هاي قرآني تبيين نمايد.

توكل به معناي اعتماد است. اين واژه هرگاه با حرف جاره علي متعدي شود به معناي اعتماد و تكيه كردن به ديگري است. (لسان العرب: ابن منظور؛ ج 15 ص 388 و نيز مفردات راغب ص 822) بنابراين توكل علي الله به معناي اعتماد و تكيه كردن به خداست. به اين معنا كه خدا را به عنوان تكيه گاه قابل اطمينان و اعتماد پذيرفته و در امور خويش به وي تكيه مي كند. (المصباح ج 1 و 2 ص 670)
توكل در اصطلاح به معناي آن است كه شخص در امور خويش خداوند را به عنوان كسي كه سررشته همه امور و قدرت در دست اوست و اراده وي بر همه چيز حاكم است تكيه گاه خويش قرار مي دهد و به اميد حمايت و كمك و ياري او اقدام مي كند.
برخي آن را اعتماد بدان چه نزد خداي تعالي است و مايوس شدن از آنچه در دست مردمان است، معنا كرده اند كه به نظر مي رسد مراد از نوميدي آن است كه مردم را اصالت نمي بخشد و در حقيقت همه هستي را جنود و لشكر خدايي مي د اند كه هرگونه خدا بخواهد عمل مي كند. در حقيقت به معناي فروا الي الله، به سوي خدا بگريزيد است كه در اين عبارت مشخص نشده است كه از چه چيزي مي بايست به سوي خدا گريخت كه در اين صورت گريز از همه ما سوي الله است. اين گريز به معناي پناهجويي به خداست كه در اين حالت، هيچ چيز در وي تاثير سويي نخواهد گذاشت و در پناهگاه الهي در امان خواهد بود.

توكل در ميان اهل عرفان به عنوان مقامي بلند مورد توجه و ارج است. حافظ در بيان توكل مي گويد:

بنابراين انسان عارف و مومن كامل در هر مقامي كه قرار دارد و از هر پايگاه و جايگاه بلندي هم كه برخوردار باشد، نيازمند توكل است. قرآن از اين مسئله به عنوان تفويض امور به خدا ياد مي كند. تفويض نوعي واگذاري است. در آيات قرآني به مسئله توكل در مراتب و شرايط مختلف آن اشاره شده و واژگاني چون تفويض و توكيل و حسب براي بيان اين مفهوم و اصطلاح به كار رفته است.

البته برخي از آموزه هاي ديگر قرآني نيز به نوعي به مسئله توكل اشاره دارد. از جمله اين آموزه ها مي توان به مسئله استعاذه اشاره كرد كه به نوعي بيانگر فرمان و دستور به توكل و اعتمادجويي به خداوند در امور است تا انسان، با اين روش، خود را در پناه خدا قرار داده و با تكيه و اعتماد به قدرت الهي از شر شيطان و ديگر دشمنانش از انسان ها و جنيان در امان بماند. از اين رو قرآن در آيه 98 و 99 سوره نحل مي فرمايد به خدا از شيطان رانده شده پناه بريد؛ زيرا در اين هنگام شيطان هيچ گونه سلطنت و چيرگي بر كساني كه ايمان آورده و ... و بر كساني كه بر خداوند توكل كرده اند نخواهند داشت. اين آيه به روشني بيان مي دارد كه استعاذه مصداقي از توكل و اعتماد كردن به خداست.
از ويژگي هاي توكل آن است كه اختصاص به خداوند داشته و تنها مي بايست به خداوند توكل داشت و هرگونه اعتماد و توكل به ديگري شرك و كفر مي باشد. در حقيقت توكل امري انحصاري است كه اختصاص به خدا دارد. (آل عمران آيه 122 و نيز 160 و آيات ديگر)

توكل با مسئله اعتماد به نفس نيز به مفهومي سازگار نيست. به قول حافظ شيرازي اگر هم شخص صدهنر داشته باشد نمي بايست به خود تكيه و اعتماد كند و در هر مقام و منزلتي است مي بايست خداوند را تكيه گاه خويش قرار دهد. اعتماد به نفس و ناديده گرفتن خدا در امور، خود نوعي شرك و كفر به حق و جايگاه او است. بنابراين اعتماد به نفس زماني مورد تائيد است كه به معناي توجه به ظرفيت ها و توانمندي هاي ذاتي انسان كه خداوند در وي به وديعت نهاده، باشد چنين شخصي با پذيرش توانايي هاي خدادادي خويش مي بايست با توكل و اعتماد به قدرت لايزال الهي كارهاي خويش را انجام دهد و خداوند را با تمام توانايي ها و باورهاي خويش تكيه گاه قرار دهد و در همان حال از تكيه كردن به غيرخدا پرهيز كند. به عبارت ديگر اعتماد به نفس واقعي به معناي تكيه بر ظرفيت ها و توانايي هاي خويش و عدم تكيه و توجه به ديگر به جز خداست. از اين رو قرآن به مردم دستور مي دهد به جاي اين كه بر ديگري تكيه كنند و به سوي ايشان گرايش و تمايل يابند تا آنان را ياري و كمك كنند به سوي خدا بروند؛ حتي فرمان مي دهد كه از تكيه بر مردم بگريزند و تنها خدا را به عنوان تكيه گاه و پناهگاه قرار دهند و او را منبع انحصاري توكل بشمارند.
با اين بيان به خوبي روشن شد كه اعتماد به نفس درست به چه معنايي است و چه معنا و مفهومي از آن شرك و مصداق كفر مي باشد.
هم چنين با اين مطالب جايگاه واقعي توكل دانسته شد. به سخني ديگر، توكل به معناي آن نيست كه شخص خود دست از كار بشويد و كاري را انجام ندهد و تنها با واگذاري و تفويض امور به خدا از راه هاي خارق العاده و بيرون از طبيعت و اسباب آن بخواهد به هدف و مقصود خويش برسد.
خداوند در آيه 159 سوره آل عمران مي فرمايد: فيما رحمه من الله لنت لهم و لو كنت فظا غليظ القلب لانفضوا من حولك فاعف عنهم واستغفرلهم و شاورهم في المر فاذا عزمت فتوكل علي الله ان الله يحب المتوكلين؛ اي پيامبر به سبب لطف و رحمت خدا بود كه با آنان نرم خويي و مهرباني كردي و اگر درشت خويي و سخت دل بودي به طور قطع از پيرامونت پراكنده شده بودند. پس اكنون هم از خطاهايشان درگذر و از خدا برايشان آمرزش بخواهد و در تدبير امور با آنان مشورت كن و چون بر كاري تصميم گرفتي بر خدا توكل كن كه خداوند توكل كنندگان را دوست مي دارد و آنان را ياري مي كند.

اين آيه به اين مطلب اشاره مي كند كه حاكم و فرمانروا مي بايست پس از انجام مشورتهاي لازم، تصميم نهايي را بگيرد و عزم را جزم كند تا آن چه را بدان رسيده عملياتي كند. با اين همه مشروط شده كه در همان حال كه اراده و عزم بر كاري كرده و مي خواهد آن را انجام دهد توكل كند. بنابراين توكل به معناي ناديده گرفتن اسباب طبيعي نيست؛ بلكه ديدن اسباب طبيعي و به كارگيري آن همراه با تكيه و اعتماد بر خداوند است، همان قادر توانايي كه به حكمت و علم خويش، بهترين چيز را براي آفريده هاي خويش مي خواهد.
مولوي در بيان دخالت دادن اسباب طبيعي در مساله توكل مي فرمايد: با توكل زانوي اشتر ببند؛ به اين معنا كه همراه توكل كردن بر خداوند به اسباب طبيعي نيز توجه كن و همزمان با توكل زانوي اشتر خويش را با طناب و رسن ببند تا نگريزد.
در مساله جنگ ميان بني اسرائيل و كنعانيان ساكن قدس نيز به مساله دخالت اسباب طبيعي اشاره شده است. در آيه 23 سوره مائده آمده: قال رجلان من الذين يخافون انعم الله عليهما ادخلوا عليهم الباب فاذا دخلتموه فانكم غالبون و علي الله فتوكلوا ان كنتم مومنين؛ دو تن از مردان حضرت موسي (ع) از كساني كه از خداوند مي ترسيدند و خداوند به ايشان نعمت خاص خويش را عطا كرده بود گفتند: شما بني اسرائيل از دروازه هاي شهر قدس به درون آن رويد و نيازي به جنگ و خون ريزي نيست (جمعيت شما به اندازه اي است كه همين ورود شما به شهر وضعيت جمعيتي را به نفع شما تغيير مي دهد) و شما حاكمان شهر مي گرديد و بر مردمان آن چيره مي شويد و در همان حال كه وارد شهر مي شويد تنها بر خداوند توكل كنيد اگر شما به خدا ايمان داريد.
در اين آيه ورود به شهر به عنوان سبب چيرگي بني اسرائيل به قدسيان مطرح مي شود اما در همان مساله، توكل به عنوان شرط ايمان عنوان مي گردد. انسان مومن افزون بر اين كه خداوند را خالق و مدير و مدبر عالم مي داند و بر اين باور است كه اراده الهي در هر چيز باشد همان تحقق مي يابد ولي در همان حال خود نيز دست به اقدام مي زند و از اسباب طبيعي بهره مي گيرد.

در آيات 62 و 64 سوره انفال و نيز 67 سوره يوسف به نقش اسباب طبيعي به عنوان مجراي امور اشاره مي شود تا بر اين نكته تاكيد گردد كه ان الله يابي ان تجري الامور الا باسبابها؛ خداوند اباء دارد كه امور جز از راه اسباب جريان يابد.
مومن بر اين باور است كه مقدرات الهي و مشيت او كه حكمت و علم و قدرت است امور جهان را مي گرداند و چيزي بيرون از مشيت و اراده الهي انجام نمي پذيرد از اين رو توكل بر خدا مي كند و خدا را به عنوان وكيل خويش برمي گزيند و امور خويش را به او واگذار مي كند اما با اين حال از آن جايي كه هستي بر اساس قوانيني مديريت مي شود كه مي بايست از آن ها پيروي كرد و بدان ها توجه داشت، مومن براي رسيدن به امور خويش از اين اسباب به درستي بهره مي گيرد. بنابراين هيچ تناقضي ميان استفاده از اسباب و توكل وجود ندارد.
اصولاً عواملي كه موجب مي شود تا انسان به خداوند قادر و حكيم توكل كند باورها و انديشه هاي وي نسبت به خالقيت (فرقان آيه 58 و 59) ربوبيت (انعام آيه 102) حاكميت (هود آيه 56 و 123) حقانيت راه و هدف خداوندي (نمل آيه 79) حكمت خداوندي (انفال آيه 49) تقدير امور به دست خدا (توبه آيه 51) مالكيت خدا (نساء آيه 132) مشيت او (اعراف آيه 89) و عزت (انفال آيه 49) و كفايت خدا (ال عمران آيه 173) و ضعف و سستي خود (يوسف آيه 67) و مانند آن است. ا ز اين رو خود را به خدا واگذار مي كند و مي گويد تا او به عنوان وكيل، كمك كار وي باشد و هر چند كه اسباب دنيوي به مراد او نرفت در نهايت به جهت وابستگي خود به خدا و گره زدن كارهاي خويش به خدا به هدف خويش مي رسد و با آن كه در مورد خاص به هدف ظاهري نرسيده ولي در نهايت به آن چه مي خواهد رسيده و يا مي رسد.

توكل همراه با توجه به اسباب طبيعي، براي انسان، شجاعت و شهامت(يونس آيه 71) صبر و شكيبايي در برابر مشكلات (ابراهيم آيه 12)، آرامش (آل عمران آيه 172 و 173)، استقامت و پايداري (آل عمران آيه 121 و 122) ، روحيه قوي (همان)، امدادهاي غيبي الهي (آل عمران آيه 160)، رضايت (آل عمران آيه 173و 174) و محبت خداوند (همان و توبه آيه 59) و در نهايت پيروزي (آل عمران آيه 122 و 123) و موفقيت را به دنبال خواهد داشت.
بنابراين اگر تنها به اين فوايد و آثار توكل توجه شود ارزش و جايگاه توكل در زندگي انسان مشخص خواهد شد. به اين معنا كه اگر براي توكل در كنار عمل به اسباب و استفاده از آنها نقشي جز ايجاد آرامش و تقويت روحيه و صبر و شكيبايي و استقامت ندانيم همين اندازه خود نشان مي دهد كه تا چه اندازه توكل و باور به آن مي تواند در زندگي فردي و اجتماعي انسان راهگشا و موثر باشد.
آن چه مهم است كاركردهايي است كه در حوزه رواني براي توكل مي توان يافت هر چند كه كاركردهاي توكل بيش از اين موارد پيش گفته است و به يقين تاثيرات سازنده تر و مفيدتري دارد كه در آيات قرآن به آن ها اشاره شده است.

اشاره : توفيق يكي از درخواست هاي مومنان است. از اين روست كه از زبان همگان توفيق به عنوان نيايش براي خود و ديگري بسيار شنيده مي شود. هنگامي كه به كار نيكي اقدام كنند و يا عمل خوبي را به سرانجام رسانند در پاسخ سپاس بر اين نكته تاكيد مي شود كه خداوند توفيق اين كار خير را به من داده است. اما توفيق چيست و چرا مومن سپاسگزارانه و يا درخواستانه از خدا توفيق مي جويد ؟
توفيق در واژه شناسي به معناي ايجاد مطابقت و موافقت ميان دو چيز در كار خير و نيك آمده است . به اين معنا كه شخصي و يا چيزي را موافق با ديگري انجام مي دهد به گونه اي تنافر و بيزاري از ميان رخت بر مي بندد و موافقت، همراهي و همدلي پديد مي آيد. توفيق را از اين رو فضل و بخشش الهي دانسته اند تا بنماياند كه امري است كه توقع و انتظار آن نمي رفت و تنها به فضل و زيادتي خداوندي نصيب و بهره شخص شده است. بنابراين فضل و توفيق به گونه اي با هم ارتباط تنگاتنگي دارند و در آيات قرآني مي توان به مواردي كه به فضل الهي كار خيري از سوي انسان انجام گرفته است ، در حكم توفيق بر شمرد.

براي توفيق آثار در قرآن بيان شده است كه بيانگر آن است كه اين افراد از فضليتي برخوردار شده اند كه ديگر انسان ها از آن محروم هستند. به اين معنا كه افزون بر عنايت و رحمت عمومي به دسته اي كه خداوند توفيق مي دهد ، از روي عنايت خاص و رحيميت خاص ، فضليت و بركتي داده مي شود كه ديگران از آن بي نصيب هستند.
از جمله آثاري كه قرآن براي اهل توفيق بر مي شمرد، دوري و اجتناب از شيطان ( نساء آيه 83) و توبه و بازگشت به سوي خدا( ما توفيقي الا بالله عليه توكلت و اليه انيب ، هود آيه 88 و نيز بقره آيه 64)، زدودن گناهان ( احقاف آيه 15 و 16) راهيابي به بهشت ( بقره آيه 221) توكل ( هود آيه 88) ، شرح صدر ( انعام آيه 125) ، قبولي اعمال ( احقاف آيه 15 و.16) رهايي از زيانكاري ( بقره ايه 64) مغفرت و آمرزش ( بقره آيه 187) و هدايت خاص ( اعراف آيه 43 ) و توفيق در اعمال صالح ( احقاف آيه 15) است .

براي رسيدن به مقام توفيق مي بايست زمينه هاي را انسان در خود پديد آورد و ظرفيت خود را افزايش دهد تا توفيق رفيق راهش شود. از جمله زمينه هايي كه مي بايست فراهم گردد مي توان به توبه ( احقاف آيه 15) توكل ( قصص آيه 22) جهاد ( عنكبوت آيه 69) دعا ( نمل آيه 19) عبادت ( حمد آيه 5) قصد اصلاح ( نساء آيه 35) هجرت ( توبه ايه 117 و كهف آيه 16) اشاره كرد.
چنان كه ترديد( توبه آيه 44 و 45) سنگدلي ( يونس آيه 88) تنگي صدر ( انعام آيه 125) كفر ( مائده آيه 41 و توبه ايه 45) از موانع رسيدن به توفيق الهي است.

انسان در زندگي خويش هرگامش متزلزل تر از آن است كه خود بخواهد و بتواند بيانديشد و يا بپندارد. از زماني كه خود را مي يابد و با خود آشنا مي شود مرگ را همانند هر تغيير و دگرگوني بنيان افكن ديگري مي يابد كه حضوري دايم دارد. از اين رو برخي گفته اند كه همواره بايد پرسيد چه مانده است نه اين كه چه گذشته است؟ به اين معنا كه بايد از آن چه مانده پرسيد نه از زندگي اي كه گذشته است. برخي ديگر بر اين باورند كه زندگي با مرگ متولد مي شود و جان مي گيرد ؛ چون هر زندگي در درون خود مرگ را مي پرواند و هردم آن بازدم مرگ است. البته شايد اين تصور و تصويري تند و نگاهي بدبينانه باشد ولي ترسيم درستي از حقيقت و بازنمايي دقيق و راستي از واقع است. در اين تصور و تصوير نانمايي ميان ذهن و واقع رخ ننموده است بلكه بازنمايي دقيق ذهن از وضعيت موجود بشر و بيان كننده درست مفهوم زندگي است. زندگي به حقيقت و راستي آميخته اي از شدن و مرگ است. مگر نه اين است كه حركت جوهري و بيروني انسان همواره به معنا و مفهوم شدن است و مگر نه اين است كه مرگ يعني گام بلند شدن ؛ به اين معنا كه ما در هر حركتي در حال شدن هستيم و چه بخواهيم و چه نخواهيم اين بود ما با شدن دايمي دروني و بيروني همراه است. شدن نيز تغيير و دگرگوني است كه رخ مي دهد و آدمي را گريزي از آن نيست. جهان به گونه اي آفريده شده است كه همه چيز آن از دايره ثبات بيرون باشد و تغيير و دگرگوني جزو ذات آن قرار داده شده است. از اين رو جهان بي تغيير و شدن معنا و مفهومي ندارد. اگر اين شدن ها نبود هر گز چيزي به كمال نمي رسيد و هيچ قوه اي به فعليت در نمي آمد. از اين رو شدن به عنوان اقتضايي كمالي جهان و آفريده هاي آن امري اجتناب ناپذيراست. هر شدني به معنا و مفهوم مرگ است ؛ زيرا آن چه بود نيست مي شود و چيزي ديگري ايجاد و جانشين و جايگزين آن مي گردد. در اين مبان سخن از امرثابت و متغير و رابطه ثابت و متغير مساله فلاسفه و فرزانگان است كه به نظر مي رسد كه تاكنون پاسخ درست و راستي نيافته اند و دغدغه ايشان شده است. شايد اين ثبوت مانند هر امر ديگري در اين دنيا نسبي و داراي مراتب باشد. از اين رو حتي آن امر ثابت در اين دنيا به گونه اي متغير است ولي بسيار آرام و كند اين شدن را انجام مي دهد و مي پذيرد به گونه اي كه محسوس ما نيست و كسي آن را در حال شدن نمي يابد در حالي كه به گفته صدرايي حركت جوهري حتي آن امر ثابت را از شدن بيرون نمي راند و استثنا نمي سازد. و اينك دغدغه بزرگ تر ميان اين همه شدن ها و ثابت قديم و ازلي و رابطه ميان آن دو كه پرسش بزرگاني بوده است كه خواهان حل آن از سوي صاحب الامر (عج) شدند و اين حكايت ديروز و امروز و فرداي ماست و دغدغه فرزانگان .
حال در اين دنيا شدن و تغيير و مرگ ، مرگ نهايي يعني گام بلند شدن ؛ شدني كه از يك سوي عالم و نشاه اي به عالمي ديگري مي برد و شدني چون شدن گل به انسان را به تصور و تصوير مي آورد. ( ثم انشاناه خلقا آخر)
اما اين پرسش ها ، پرسش هاي ما در اين نوشتار نيست كه مي كوشيم تا براي آن ها پاسخي شايسته و درخور بيابيم بلكه سخن ما اين است كه با اين همه ترس از شدن چه بايد كرد؟ شايد سادلوحانه بتوان پاسخ داد كه اين شدن ها و مرگ ها در همه شكل و حالتش ، شدني مثبت است و كمالي و ديگر چه باكمان كه در حال شدنيم و شدن مان را گريزي نيست.
اگر خوب بنگريم به آساني درمي يابيم كه هر شدني ، شدني كمالي نيست و به جاي آن كه رو به بالا باشد به سمت و سوي هبوط و سقوط است. از اين روست كه ترسي همگاني پديد مي آيد و آدمي را از شدن هايش مي هراساند كه نكند اين شدن از آن شدن هاي كمالي نباشد. در اين جهان بي ثابت و دايم در حال شدن كسي را مي جويد تا تكيه گاهش شود. هم چون عشقه مي ماند كه به ديوار زندگي چنگ انداخته است و مي كوشد تا خود را از تند باد هاي شدن هاي ويرانگر نگه دارد . انسان كه خود را موجودي چنين بي پايه و اساس و بن و ريشه مي يابد و در حال شدن مي بيند مي كوشد تا به چيزي بچسبد و بدان بياويزد . اين بهترين ترسيم از حالت و وضعيت بشر است. چه اگر خوب بنگريم وضعيت انسان بدتر از آن است كه به تصوير در آمده است. نه انسان بلكه همه هستي كه نامي از هستي از او برده اند با اين وضعيت نابهنجار و دشوار رو به رو هستند. اگر گفته شد كه وضعيت پيچك و عشقه را دارد تصويرنارسا از وضعيت انساني گزارش شده است. در تصوير درستي كه قرآن براي موجودات هستي از جمله انسان ارايه مي دهد ، همه موجود چيزي جز ربط محض نيستند. به اين معنا كه چون عشقه و پيچك موجودي ربطي نمي باشند تا ياي نسبت را در اين ميانه واسطه كند و نوعي وجود حرفي براي خود قايل شود. انسان ها پذيرفته اند كه اسم نيستند تا مستقل كامل باشند و بيرون از دروازه زمان و مكان و تغيير قرار گرفته باشند. چنان كه پذيرفته اند كه فعل هم نيستند كه به نوعي استقلال همراه گرفتاري در زمان و مكان و تغيير باشند، بلكه پذيرفته اند كه حرف باشند كه نه وجودي مستقل دارد و نه معنا و مفهومي كامل و يا همراه با زمان و گرفتار در تغيير باشند. اين بهترين تصويري است كه انسان براي خود ارايه مي دهد ولي وضعيت از اين هم دشوارتر است. انسان حتي نمي تواند مانند حرف باشد و داراي وجود ربطي باشد، بلكه ربط محض است. پيچك نيست تا نيازمند ديوار و پايه باشد ، بلكه وجودي است كه از معنا و مفهوم وجود تنها شدن و نياز را ارث برده است و اين گونه است كه ملاصدرا آدمي را اين چنين تصوير مي كند كه وجودي دارد كه نتوان بيش از تعبير ربط براي او واژه اي يافت. البته اين نگره برخاسته از بينش قرآن است كه آدمي را فقر محض و نياز محض دانسته و مي فرمايد: انتم الفقراء الي الله ؛ شما درنيازمند خداييد. اين نياز در همه چيز است از وجود گرفته تا هر چيز ديگر. اين گونه نيست كه پس از تولد ديگر نيازي به مادر نباشد. اصولا تولدي نيست ، آن چه است تولدي در درون است نه بيرون. بنابراين اگر خداوند نظر بردارد فرو مي پاشد و نيست مي گردد. اين فقر ذاتي است كه هميشه انسان را به خدا ربط مي دهد.
اين تصوير قرآن از وضعيت بشر و هر آفريده ديگري است. اگر اكنون با اين بينش بخواهيم زندگي كنيم نيازمند بازسازي را انديشه ها و نگره هاي خود هستيم . مي بايست به بازسازي نسبت خود با ديگران و جهان بپردازيم . اين مساله باعث مي شود كه وضعيت خود را بسيار شكننده و خطرناك بيابيم .
اكنون برخلاف پيچك كه تنها به تكيه گاه و پايه نياز داشت ، به امري فراتر نيازداريم مانند بخشي از تن وجود هستيم كه بدون آن نيست و نابود هستيم . اين گونه است كه مساله توكل و تفويض معنا و مفهوم واقعي خود را پيدا مي كند.
اكنون با اين زاويه ديد و با اين تصور و تصوير از انسان به مساله توكل مي پردازيم تا نقش و جايگاه آن را در رابطه انسان وخدا بيابيم .

توكل به معناي اعتماد ( لسان العرب ، ابن منظور؛ ج 15 ص 388) و در صورت متعدي شدن با حرف جار "علي " به معناي اعتماد كردن به ديگري است.( مفردات راغب ؛ ص 882) است. توكل بر خدا كردن به معناي اعتماد و اطمينان به خداكردن مي باشد. ( مصباح المنير؛ ج 1 و 2 ص 670)
برخي واژگان ديگري چون تفويض و حسبي را به معناي توكل گرفته اند ، در حالي كه مفاهيم و معاني كه اين دو واژه به عنوان نشانه منتقل مي كنند تفاوت هايي با معنا و مفهوم واژه توكل دارد.
گاه واژه تفويض در مقابل جبر به معناي اختيار به كار مي رود و گاه به معناي توكل است و قريب به اين معنا به كار مي رود. در اين معناي اخير مي توان نشانه هايي از همبستگي معنايي با توكل يافت و نوعي ارتباط را شناسايي و ردگيري كرد با اين همه اين بدان معنا نيست كه دو واژه به يك معنا به كار رفته است. تفويض واگذاري امري به خداست تا او به خود به استقلال وارد عمل شود درحالي كه در توكل انسان امري را همراه با تكيه و اعتماد بر خدا خود انجام مي دهد. به اين معنا كه در تفويض واگذاري صرف نهفته است ولي در توكل واگذاري استقلالي نيست بلكه خود به عنوان بخشي از علت تامه عمل مي كند. وقتي امري به خدا تفويض شود به معناي آن است كه خدا خود به عنوان علت تامه وارد شود و كار را به سرانجام رساند ولي در توكل اين معنا نهفته است كه فرد خود به عنوان بخشي از علت و عامل ايجادي عمل مي كند و خداوند به عنوان علت برتر و كامل بر اين تحقق و ايجاد دخالت مي كند. از اين رو با توكل بر خدا شخص متوكل اقدام به بستن پاي اشتران مي كند تا نگريزند. در حالي كه در تفويض شتران را به امان خدا رها كرده و از خدا مي خواهد خود به عنوان علت تام و مستقل شتران را در بند پنهان اراده الهي حفظ و نگهداري كند.
در نگرش اسلام و بينش قرآني انسان در افعال و كارهاي خويش بايد به اصل توكل توجه داشته باشد و براي انجام هر عملي خدا را به عنوان علت كامل در نظر آورد؛ زيرا هر آن ممكن است كه اراده الهي به امري ديگري تعلق گرفته و امور بر خلاف خواسته فرد بگردد. از آن جايي كه در نگرش شيعي جبر و تفويض به معناي استقلال شخص در عمل و يا وابستگي محض معنا و مفهوم ندارد و امور دنيا و جهان بر پايه امر بين الامرين و منزله بين المنزلتين است بنابراين توكل معنا درست و صحيحي مي يابد.
اما چرا در قرآن به مساله تفويض اشاره شده و شخص امور خويش را به خدا تفويض مي كند و مي فرمايد: افوض امري الي الله ان الله بصير بالعباد؛ كارم را به خدا واگذار و تفويض مي كنم زيرا خداوند آگاه و بينا به بندگان است.؟
در پاسخ به اين پرسش بايد ياد آور شد كه تفويض در اين آيه به معنا واگذاري امر است و امر به معناي باطن اموراست ؛ زيرا انسان به باطن امور آگاه نيست و نمي تواند به پيامدهاي مسايل به طور دقيق آگاه شود. از اين روست كه بسياري از چيزها را ناپسند مي دارد در حالي كه خير اوست و بسا اموري را پسنديده مي داند كه شر او در آن نهفته است. از اين روست كه فرد با تفويض امر كلي خود از خداوند مي خواهد تا او را به كمال لايق برساند. د رحقيقت عاقبت به خيري را از خداوند مي خواهد و مي طلبد تا خداوند با در اختيار گرفتن زمام امر او وي را به مقصد برساند.
اگر بخواهيم ميان دو مساله تفويض در اين آيه و مساله توكل نوعي ارتباط برقرار كنيم مي توانيم بگوييم كه در نگرش تفويضي انسان ارتباط خود و خدا را همانند ارتباط ربط محض مي يابد از اين رو كارش را به خدا تفويض مي كند و در مساله توكل خود را موجودي ربطي مي يابد از اين رو با توكل به كار خويش اقدام مي كند.
شايد بهتر باشد با توجه به تصوير پيش گفته به دو مرتبه قايل شويم و بگوييم كه در تصوير توكلي انسان در مرتبه اي خود را مي يابد كه وجودي ربطي است از اين رو به توكل رو مي آورد و خواهان ياري و ياوري خداوند مي شود و او را تكيه گاه و معتمد خود قرار مي دهد. در حالي كه در انديشه ونگرش تفويضي انسان به وجود ربط محض خود مي نگرد و از خدا مي خواهد تا خود زمام امر او را به عهده گرفته و او را به مقصد كمالي برساند و از خود دور نسازد.
بنابراين توكل مرتبه اي ازمراتب تفويض است و مرتبه تفويض در مرتبه اي عالي قرار مي گيرد. بيشتري مردم اهل توكل هستند ؛ زيرا نگاه و نگرشي ربطي به خود داشته و وجود خود را نسبت به خدا اين گونه مي بينند و عمل مي كنند ولي گروهي اندك شمار هستند كه خود را ربط محض دانسته و اهل تفويض مي باشند. بنابراين تفويض و توكل بستگي به مراتب معرفتي و شناختي فرد از نسبت خود به خدا دارد.
اين انديشه به معناي جبر نيست ؛ زيرا جبر به معناي واداركردن بر كار و عمل و ناچار شدن بر آن به قهر و غلبه است و در حقيقت فرد درايجاد فعل خود توانايي و قدرتي نداشته باشد.( مفردات راغب ص183 ) در حالي كه در تفويض اين گونه نيست و فرد خود را مي بيند ولي اين ديدن ، ديدن ربط محض است و در مي يابد كه سررشته امور به دست قادر مطلق است پس خود را به او واگذار مي كند. به يك معنا در تفويض واگذاري خود به خدا و در توكل واگذاري كار خود به خدا و در جبر ناديده شدن خود فرد است، چنان كه اختيار به معناي ناديده گرفتن خداست.

براي توكل آثار در قرآن بيان شده كه بيانگر اهميت و جايگاه نيز آن در انديشه توحيدي است. يكي از مهم ترين آثاريي را كه قرآن براي توكل بيان مي كند، آرامش است . خداوند در آيه 173 سوره آل عمران مي فرمايد: كساني كه مردم به ايشان گفتند كه مردمان ضد شما گرد آمدند پس از ايشان بهراسيد نه تنها نهراسيدند بلكه ايمانشان افزايش يافت و گفتند خداوند ما را بس است كه او بهترين وكيل است. در اين آيه به خوبي و روشني بيان شده است كه چگونه توكل به خدا موجب شده است تا اهل ايمان با همه تبليغات و جنگ رواني كه دشمن به راه انداخته تا افكار عمومي را تهييج كند و مردمان را به هراس افكند با اين همه اهل ايمان به جهت توكل بر خدا به جايي رسيدند كه اين جنگ رواني نتيجه معكوس داد و به جايي ترس و هراس از بسيج دشمنان و آمادگي براي حمله به ايمان ايشان افزوده شد. اين ها همه بيانگر آرامشي است كه به جهت توكل به خدا و اين كه خداوند ايشان را بس است و از دشمنان كفايت مي كند ، پديدار شده است. ( و نيز سوره نمل آيه 70 و 79) بنابراين تقويت روحيه مومنان از بركات توكل است كه خداوند در آيه 122 همين سوره بدان اشاره كرده است كه چگونه ايشان را به جهت توكل از شكست باز مي دارد و روحيه ايشان را تقويت و تحكيم مي بخشد. اين گونه مي شود كه بر دشمنان خويش پيروز مي شوند ( همان آيه 123 و ايه 160 و نيز انفال آيات 48 و 49)
نتيجه توكل و پيامد آن چيزي جز استقامت نخواهد بود. اين گونه است كه اهل توكل در برابر مخالفت ها و سختي ها نيرومند شده و قدرت دو چندان مي يابند. ( آل عمران آيات 121 و 122) بنابراين در راه اسوه و سرمشق خود گام بر مي دارند و از دشمن نمي هراسند و به آساني از ايشان برائت مي جويند و با صدا رسا و بلند نفرت و بيزاري خود را ابراز و اعلام مي دارند، و اين همه نيست به جز به بركت توكل و اعتمادي كه به خداوند دارند.( ممتحنه آيه 4 و نيز ابراهيم آيات 12 و 13) با توكل است كه انسان شجاعت واقعي خود را به دست مي آورد و از دشمن و مكر ايشان نمي هراسد. ( يونس آيه 71)
در هنگامه نبرد به جهت توكلي كه دارند از امدادهاي غيبي برخوردار مي گردند و خداوند به راه هاي مختلف و غير عادي ايشان را كمك و ياري مي رساند.( آل عمران آيه 160) مكر و كيد دشمنان را به خودشان باز مي گرداند و مومنان را از توطئه ها و مكر ايشان ايمن مي كند ( نساء آيه 81)

البته توكل به خدا به معناي ناديده گرفتن اسباب و عوامل طبيعي نيست و منافاتي ميان توكل و استفاده از اسباب طبيعي نيست. از اين روست كه خداوند به پيامبر خويش دستور مي دهد كه نسبت به مومنان نرم باشد و سخت مگير ؛ زيرا سخت گيري عاملي براي واگرايي و دور شدن و پراكنده گرديدن از پيرامونت است ، بلكه با استغفار و طلب بخشش نسبت به ايشان و مشاوره و هم فكري با آنان ارتباط و همبستگي خود با ايشان را تقويت كن و تحكيم بخش و با همه اين ها بر خداوند توكل كن كه خداوند توكل كنندگان را دوست مي دارد.( آل عمران آيه 159)
اين آيه به روشني مي نمايد كه توكل به معناي ناديده گرفتن ابزارهاي طبيعي نيست. اين انديشه به عنوان يك بينش و تفكر توحيدي در همه جا قرآن ديده مي شود و خداوند در گزارشي از يعقوب و فرزندانش مي نويسد كه حضرت يعقوب (ع) به فرزندانش پند مي دهد كه از يك در وارد شهر نشويد تا مورد توجه مردم شهر قرار گيرد و در ادامه مي افزايد : ان الحكم الا لله عليه توكلت و عليه فليتوكل المتوكلون ( يوسف آيه 67)
اين آيه و سفارش توحيدي يعقوب بيانگر آن است كه آن حضرت سفارش لازم و طبيعي را براي حفظ امنيت جاني و مانند آن به فرزندان مي دهد با اين همه حكم نهايي را از آن خدا مي داند و خواستار توكل فرزندان به خدا مي شود كه با حفظ بينش توحيدي توكل به اسباب و لوازم طبيعي توجه داشته باشند و با توكل كردن بر خدا ، زانوان اشتر فرار خويش را ببندند تا نگريزد.

توكل از آن جايي كه يكي از مراتب توحيد بينشي و فعلي انسان است ، تحقق آن نيازمند رشد و بالندگي فكري و عملي است. انسان هر گاه به مرتبه اي از بينش و ادراك شناختي درباره هستي و خدا و انسان رسيد در مي يابد كه خداوند در فرا و وراي امور است و بر هر چيز احاطه داشته و قادر به هر چيزي است. تفكر مالكيت محض الهي و ربوبيت و الوهيت اوست كه مومن را در پس و پيش و همراه هر چيزي مي بيند و مي يابد و اين گونه است كه به اين باور مي رسد كه: ما رايت شيئا الا و رايت الله قبله و بعده و معه . بنابراين هيچ عملي را بيرون از اراده و مشيت او نمي يابد و نمي بيند . با آن كه به اسباب طبيعي چنگ مي زند و بر اين باور است كه : ان الله يابي ان تجري الامور الا في مجاريها و باسبابها ؛ خداوند ابا دارد كه امور جز در مجاري آن و به اسباب آن تحقق يابد ؛ با اين همه بر اين باور است كه : ان الحكم الا لله ؛ يعني كه حكم نهايي و قضا و قدر جاري به كائنات اراده اوست و حكم خداوندي است. با اين اعتقاد است كه توكل را اصل در زندگي خويش قرار مي دهد و به عنوان باور خاص در حق خود مراعات مي دارد. اين كه در برخي از كتب ( فرهنگ قرآن ؛ ايت الله هاشمي رفسنجاني و جمعي از محققان مركز فرهنگ و معارف قرآن ، ج 9 ص 289) از ايمان به عنوان بستر و زمينه اي براي توكل ياد شده است به اين معناست . در حقيقت ايمان مطلق مراد نيست بلكه مراد مرتبه اي از ايمان است كه برخي از مومنان به آن درجه و مرتبه رسيده اند ؛ نه اين كه هر ايماني موجب مي شود كه فردي اهل توكل شود و از آثار و تبعات آن بهره مند گردد. اين مطلب از آن جا فهميده و دانسته مي شود كه ايمان داراي مراتب تشكيكي است و هر مرتبه اي براي خود خواص و فوايدي دارد كه در مرتبه ديگر يافت نمي شود.
از ديگر زمينه هايي كه براي ايجاد توكل در قرآن از آن ياد شده ، بحث تسليم است كه خود بيانگر مرتبه اي ايماني است كه پيش از اين از آن سخن رفته است. در حقيقت ايماني كه منظور و مراد در بحث توكل است ، ايماني تسليمي است. اين تسليم و مسلماني كه در آيه 84 سوره يونس از آن ياد شده و خداوند مي فرمايد: اگر مسلمانيد توكل بر خدا داشته باشيد ، تسليم محضي است كه با توجه به خصوصيات پيش گفته در بحث ايمان در فرد پديدارمي شود. اين گونه است كه مومن اهل تسليم محض مي تواند اهل توكل باشد و از آثار توكل بهره مند گردد. بنابراين مراد از تسليم و ايمان امر واحدي است كه گفته مي شود.
اگر بخواهيم به يك جمع بندي نسبت به آيات بحث توكل برسيم و به طور موضوعي آن را تنظيم و دسته بندي كنيم بايد به اين نكته توجه داده شود كه آياتي كه به بحث از زمينه هاي و بسترهاي ايجادي توكل در انسان مي پردازد در حقيقت بيانگر شرايط تحقق آن هستند. شرايطي كه بيانگر مرتبه اي از ايمان است كه فرد مي بايست به مرتبه برسد تا امكان تحقق توكل در وي ايجاد شود. بنابراين با اين نگرش و از اين زاويه به آيات مي نگريم.
از مهم ترين شرايط تحقق و ايجاد توكل در انسان مومن اين است كه توجه به حاكميت خدا داشته باشد.(هود آيه 56 و 123 و يوسف آيه 67) دومين شرط توجه به خالقيت خداست ( فرقان آيه 58 و 59 و زمر آيه 38و 62) توجه به ربوبيت ( انعام آيه 102 و اعراف آيه 89 ) و رزاقيت خدا ( عنكبوت آيه 59 و 60) و نيز رحمت وي ( ملك آيه 28 و 29) و عزت او ( انفال آيه 49) و كفايت الهي ( آل عمران آيه 173) و مالكيت او ( نساء آيه 132) و مشيت وي ( اعراف آيه 89) و نظارت خداوندي ( شعراء آيه 122) و ولايت او ( آل عمران آيه 122) و هدايت گري او ( ابراهيم آيه 14) و حقانيت هدف ( نمل آيه 79) و حكمت خدا( انفال آيه 49) و مرتبه اي از تقوا ( مائده آيه 11) و توفيق الهي ( هود آيه 88) و مانند آن است.
اين ايات اگر به دقت مورد توجه و ملاحظه قرار گيرد به اين نتيجه كلي مي رسيم كه انسان براي رسيدن به مقام توكل مي بايست پيش از همه وضعيت شناختي خود را بهبود بخشد و خدا را در جايگاه واقعي خودش ببيند و بپذيرد و نيز جايگاه واقعي خود را نيز بشناسد و از ضعف و ناتواني خود آگاه باشد. بداند كه هر چه بداند از علم الهي بالاتر و برتر نيست و هر چه بتواند از توان الهي فراتر نمي رود بنابراين مي بايست با اين شناخت و باور در عمل نشان دهد كه اهل مرتبه اي از ايمان است كه مي تواند بر خدا توكل كند و او را وكيل خود قرار دهد. آن گاه است كه اهل توكل شده و از فوايد توكل بهره مند گردد. بنابر اين آن چه در برخي از كتب آمده معناي واحدي را بيان مي دارد و مي خواهد به انسان بفهماند كه كدام مرتبه از ايمان شناختي و عمل موجب مي شود كه انسان به مقام توكل برسد.

در چه اموري مي توان به خدا توكل كرد؟ اين پرسشي است كه بسيار مورد توجه همگان قرار مي گيرد. به نظر مي رسد كه انسان در همه امورش مي تواند توكل كند و خداوند را وكيل خود گرداند. اما در قرآن برخي از امور به صورت مشخص به عنوان اموري كه مومنان بدان توكل كرده و يا خداوند از مومنان خواسته است كه در آن موارد توكل كنند بيان شده است . اين امور عبارتند از : اصلاح جامعه ( هود آيه 88) ؛ تبليغ و اجراي امور الهي و رسالت ( يونس آيه 71و..) صبر و تحمل اذيت و آزار( ابراهيم آيه 9 و 12) تصميم گيري هاي حساس و مهم و اعمال مديريت اجتماعي ( آل عمران آيه 159) دفع توطئه و مكر دشمنان ( نساء آيه 81) جهاد با دشمنان ( ال عمران آيه 122) جنگ رواني و شايعه سازي دشمنان ( آل عمران آيه 122و 123) روزي ( طلاق آيه 2 و 3) شرك ستيزي ( هود آيه 55 و 57) صلح و تصميم گيري در باره آن ( انفال آيه 61) هجرت ( نحل آيه 41 و 42) .
اين ها مواردي بود كه در قرآن به صراحت درباره وجوب توكل در آن موارد به خداوند مطالب و دستورهاي وارد شده است ولي اين موارد به عنوان بيان خاص است و انسان در همه موارد خرد و كلان مي تواند و بايد به خداوند توكل كند هر چند كه در امور مهم و حساس به طور طبيعي اين نياز شدت مي يابد.
باشد تا با دوري از شرك ( نساء آيه 171) و گمراهي ( ملك آيه 29) و بيمار دلي ( انفال آيه 49) از فوايد و آثار توكل بهره مند گرديم و اهل توكل به شمار آييم.

  عنوان مقاله : عوامل رستگارى در قرآن

  عنوان مقاله : تكريم ارباب رجوع از منظر آيات و روايات

  عنوان مقاله : سعادت و کمال در خشوع و اخبات

  عنوان مقاله : بصیرت در قرآن (3)

  عنوان مقاله : بصیرت در قرآن (1)

در جهان بيني اسلامي انسان موجودي شگفت‌انگيز است . زيرا از جسم و روح تشكيل شده و هر كدام از اين ابعاد، افعال خاصي را به منصه ظهور مي‌رسانند. با وجود اين دو قوه تن و روان توانايي بس شگرفي از خود نشان داده كه به عنوان خليفه خدا درزمين انتخاب شده است . پس مقام والايي نيز دارد.
با توجه به استعدادهاي بالقوه انسان راههاي مختلفي براي طريق زندگي او وجود دارد كه مي‌تواند او را به سعادت و شقاوت برساند اين مسير يعني رسيدن به اعلي عليين و يا اسفل السافلين در قرآن نشان داده شده است و دستورات الهي با توجه فطرت انسان و تواناييهاي او وضع شده لذا راه هموار است.
از آنجا كه فطرت انسان با خدا آشناست و آنهم بدليل اين است كه روح الهي در او دميده شده فضائل عالي در انسان وجود دارد كه درموجودات ديگر خلق نشده است.
وجود انسان صالح مزين به فضائل اخلاقي است. وقتي نفس انسان نسبت به خدا جهت‌گيري مي‌كند درمقابل هر آنچه از جانب خداست سر تسليم فرود مي‌آورد و صبر مي‌كند.
در مواقع سختي و بلا يا پذيرش مصلحت الهي فقط راه توكل را در پيش مي‌گيرد و اميد به گشايش الهي دارد. او با اراده و بر اساس تفكر و تعقل براي زندگي خود هم براي دنيا و هم براي آخرت برنامه‌ريزي مي‌كند و پرداختن به هر كدام موجب از دست دادن ديگري نمي‌شود.
وقتي نفس انسان نسبت به خود جهت گيري مي‌كند با وجود دو بعد فطرت و شهوت با غلبه بر شهوت و با تكيه بر فطرت الهي خود با بندگان خدا به احسن وجه رفتار مي‌كند و در همه حالات با آگاهي از نظارت خداوند متعال راه تواضع مهرباني، محبت،‌كارگشايي، راستگويي و تعدوستي را در پيش مي‌گيرد.
چرا كه با توجه منشا وجودي خود(خاك) و نهايت زندگي (مرگ) جايي براي تكبر و فخر و مباهات نمي‌بيند و لذا با ديد اعتدال و عدم اضطراب نسبت به مواهب دنيوي حرص و طمع را از خود دور سازد.
در جهت‌گيري نفس نسبت به ديگران بعد اجتماعي انسان مطرح مي‌گردد و فضائل اخلاقي والائي كه در ارتباط با مردم شكل مي‌گيرد مورد بررسي قرار مي‌گيرد.
گره گشايي از كار همنوع،تعاون وهمكاري، بخشش، راستگويي، خوش‌خلقي و گشاده‌رويي از اعمالي هستند كه در قرآن بعنوان فضائل انساني مطرح شده‌اند.
جدا از فضائل اخلاقي انسان در قرآن داراي استعدادها و برتريهاي خاصي نسبت به ديگر موجودات معرفي شده است.
قدرت تعقل و انديشيدن موجب درك كليات و استخراج نتايج و استنباط مسائل مي‌گردد. او استعداد فطري براي يادگيري دارد كه بوسيله آن علاوه بر پيشرفت در زندگي دنيوي مي‌تواند به مراحلي از رشد و كمال انساني برسد.
زبان كه ابزار اصلي تفكر و كسب معرفت است فضيلت ديگر انسان نسبت به ديگر موجودات است.انسان آزادانه و آگاهانه در آينده خود نقش دارد و مانند ديگر موجودات حركت سيري و سرنوشت از پيش تعيين شده ندارد. لذا در سايه تكليف پذيري از قوانين وضع شده پيروي مي‌كند تا راه سعادت را در پيش گيرد.
خودآگاهي فطري نيز جز مسائل خاص انسان است او با خودآگاهي در رابطه با جهان تشنه معرفت و يقين مي‌شود و تا به اطمينان نرسد آرام نمي‌گيرد.
حتي در رابطه‌اش با طبقه اجتماعي كه با آنها زندگي مي‌كند خودآگاهي دارد و اين امر با مردمي كه با آنها پيوند قومي و نژادي نيز دارد و حتي با همه انسانها به عنوان يك مجموعه واحد تحقق مي‌پذيرد و از همه مهمتر خودآگاهي عارفانه كه منجر به بقاءالله مي شود و به نظر مي‌رسد هر آنچه از فضيلت انسان گفتيم همه براي رسيدن به خداي تعالي و فنا شدن در وجود رب العالمين است.

انسان در جهان بيني اسلامي داستاني شگفت دارد. مذهب اسلام به موازات اعتقاد به اصالت روان و تلقي انسان به عنوان تركيبي از عناصر شيميايي و عاملي غير مادي به نام روح كه موجب هماهنگي اين عناصر مي‌شود و به وي حيات مي‌دهد. مغز را به عنوان مركز تعقل معرفي مي‌كند . لذا براي ايجاد پديده‌ها و فعل و انفعالات حياتي و رواني هم به جنبه‌هاي فيزيكي و هم به جنبه‌هاي غير فيزيكي معتقد است. (حسيني 1374). اين موجود يگانه، چنانكه قرآن كريم مي‌فرمايد رشد خود را از خاك شروع كرده و مراحل تكامل را پشت سر گذاشته تا آنجا كه روح خدايي در درون وي شكوفا شده و همراه و همگام با جسم به حركت درآمده و با طي مراحل گوناگون،صفات و ويژگيهايي چون عقل، عشق و عواطف انساني را از خود به مرحله ظهور و شكوفايي رسانده است. كه اين ويژگيها زمينه پيدايش فضائل انساني است.
از نظر قرآن انسان موجوديست كه توانايي دارد جهان را مسخر خويش سازد،‌فرشتگان را به خدمت خويش بگمارد و هم مي‌تواند به پايين‌ترين درجات سقوط كند. اين خود انسان است كه بايد درباره خود تصميم بگيرد و سرنوشت نهايي خود راتعيين نمايد.
قرآن كريم به منظور دستيابي به خود شناسي و رشد شخصيت و ارتقاي نفس انسان به مدارج عالي كمال انساني، مناسبترين و مهمترين راهي را كه بتواند زمينه خوشبختي دنيا و آخرت او را فراهم كند به وي نشان داده است. در قرآن آيات بسياري وجود دارد كه فطرت وجودي انسان و حالات گوناگون روان او را متذكر شده و علل انحراف و بيماري و همچنين راههاي تهذيب و تربيت و معالجه روان انسان را به طور جامع نشان داده است.
انسان در قرآن خليفه خدا در زمين است، پس مقام والايي دارد و ظرفيت علمي او بزرگترين ظرفيتي است كه يك مخلوق ممكن است داشته باشد.
فطرت انسان با خدا آشناست و به خداي خود درعمق وجدان آگاهي دارد، آفرينش او ، آفرينش حساب شده است و تصادفي نيست و از كرامت ذاتي و پرافت ذاتي برخوردار است، لذا با وجود اين همه فضيلت بار سنگيني بر دوش دارد.

فضائل جمع كلمه فضيلت و به معناي برتري است. آنچه مايهء برتري انسان نسبت به ساير موجودات شده سمت بسيار مهمي است كه از جانب خداوند خالق به وي اعطا شده است .
انسان جانشين خدا در زمين است و روح الهي در وي دميده شده است . در سرشت انسان علاوه بر عناصر مادي كه درجماد و گياه و حيوان وجود دارد،عنصري ملكوتي و الهي وجود دارد .
او شخصيتي مستقل و آزاد دارد،‌اما نتدار خداست، رسالت و مسئوليت دارد،‌و از او خواسته شده است كه با كار و ابتكار خود زمين را آباد سازد و با انتخاب خود راه سعادت و شقاوت را اختيار كند.
انسان وجدان اخلاقي دارد و به حكم الهامي فطري زشت و زيبا را درك مي‌كند . همانطور كه در قرآن مي‌فرمايد:
« وَالْهَمَها فُجَورَها و تقويها»[1]
او تنها براي مسائل مادي كار نمي‌كند و يگانه محرك او حوائج مادي زندگي نيست وممكن است كه از حركت و تلاش خود جز رضاي آفريننده مطلوبي ديگر نداشته باشدو اينگونه مي‌شود كه اگر به يگانه حقيقتي كه با ايمان به او و ياد او آرام مي‌گيرد بپيوندد، دارنده همه كمالات است و اگر از آن حقيقت ـ يعني خدا ـ جدا بماند مانند درختي مي‌ماند كه از ريشه خود جدا شده است. لذا مي‌فرمايد (( همانا انسان در زيان است، مگر آنان كه ايمان آورده و شايسته عمل كرده و يكديگر را به حق و صبر و مقومت توصيه كرده‌اند.))(مطهري 1374)
با توجه به اينكه شرط وصول انسان به كمالات و فضائل انساني ايمان است و از ايمان، تقوا و عمل صالح و كوشش در راه خدا بر مي‌خيزد لذا ابعاد وجودي انسان با داشتن ايمان و بي‌ايماني بررسي مي‌گردد.
ايمان سرچشمه حركت انسان بسوي خداست و با اين نيرو‌ست كه تمام اعمال و حركات او رنگي خدايي به خود مي‌گيرد و تمام فضائل و خوبيها تلؤتلؤ پيدا مي‌كند . از مهمترين وجوهي كه فضائل در آن مصداق مي‌يابند بحث اخلاق انساني است كه به زيبايي فضيلتهاي انساني را روشن مي‌سازد.

اخلاق جمع خلق و به معناي نيرو و سرشت باطني انسان است كه تنها ديده بصيرت قابل درك است. همچنين خلق به معني صفت نفساني راسخ است كه انسان افعال متناسب با آن صفت را بي‌درنگ انجام مي‌دهد . مثل صفت شجاعت كه اين حالت استوار دروني ممكن است به طور طبيعي و فطري در فرد وجود داشته باشد يا در اثر تمرين و تكرار ايجاد شده باشد. صفت راسخ دروني ممكن است((فضيلت)) و منشا رفتار خوب باشد و يا ((رذيلت)) و منشا كردار زشت.(دشتي 1379)
آنچه در اينجا بيشتر مورد نظر است توصيف فضائل اخلاقي انسان از نگاه قرآن و بررسي رويكرد روانشناختي آنهاست لذا جا دارد كه در جهت گيري نفس به سمت موضوعات گوناگون حالات اخلاقي بوجود آمده را مطرح كنيم.

از آنجا كه انسان روح خدايي دارد و بالقوه مايل است كه رو به خدا آورد لذا وقتي در راحتيها و سختيها به خدا توجه مي‌كند آرامش مي‌گيرد و قلب خود را از تشويق و اضطراب مي‌رهاند. وقتي نفس به سوي خدا جهت‌گيري مي‌كند به اين معني است كه خدا را ناظر اعمال مي‌داند و هر پديده‌اي را صادره از وجود باريتعالي مي‌پندارد و با توجه به اينكه هيچ رويدادي تصادفي نيست و همگي از جانب خداست و سختيها و مشقتها نيز آزمايش الهي هستند تا انسان در مسير عمل سر منزل كمال را پيدا كند لذا در راه دستيابي به رشد و قرب الهي صبر و استقامت نموده و هر آنچه از جانب خدا رسد را با جان و دل پذيرا مي‌گردد.
چنانكه خداوند متعال مي‌فرمايد: (( و اصبر علي ما اصابك)) [2] در مقابل تذكري كه به مومنان داده مي‌شود كه (( بدون ترديد در اموال و دارائيهايتان و جانهايتان به آزمون كشيده مي‌شويد و حتماً از اهل كتاب و مشركين شكنجه فراوان خواهيد ديد، اگر صبر كنيد و به سلاح تقوا مسلح شويد به استوارترين و بنيادي‌ترين كارها دست زده‌ايد[3]» اين نكته را متذكر مي‌شود كه ((گمان كردند كه بصرف اينكه گفتند ما به خدا ايمان آورده‌ايم رها مي‌شوند و بر اين دعوي هيچ امتحانشان نكنند . ما امم پيش از اينان را امتحان كرديم تا خداوند راستگويان را از درغگويان معلوم كند.[4] ))
با اين نگاه و با در نظر گرفتن شرايط مختلف به عنوان امتحان الهي اعمال انسان و كارهايي كه در مدارها مختلف اجتماعي (خانوادگي،‌دوستانه، عملي و شغلي) انجام مي‌گيرد باعث كنترل بيشتر انسان و وارد كردن خود به فعاليتهاي مفيد بيشتر مي‌گردد و در نتيجه جامعه ميداني براي مسابقه در اعمال خير و مفيد خواهد بود.
از طرف ديگر وقتي اراده خدا در كارها مدر نظر باشد و وجود اما مايه اتكال و توكل واقع گردد و به اين واقعيت توجه شود كه نقشه‌هاي انسان صد درصد اجرا نخواهدشد، در صورت مواجه شدن با شكست توكل به او مايه آرامش و جلوگيري از حالات اضطراب و افسردگي و حالات تهاجمي و انتقامي و خودكشي خواهد گرديد. چرا كه پذيرش وكالت و سرپرستي خدا مي‌تواند فرد را نسبت به داشتن حامي و پشتيبان قوي و محكم توجه دهد همانطور ذات اقدس الهي مي‌فرمايد:« فَلْيَتَو كَلْ عَلَي الله»
در اين صورت هر گونه شكستي حتي كشته شدن در راه انجام وظايف به معني خسران تلقي نمي‌گردد.
انساني كه اعمالش جهت‌گيري الهي دارد با توجه به نعمات الهي و شكرگزاري، از آنچه ندارد و محروم است و بواسطه محروميت افسردگي ايجاد مي‌كند دوري مي‌جويد يعني شكرگزاري نه تنها باعث احساس رضايت از وضع موجود مي‌گردد بلكه احساس كمبود و نارضايتي را مرتفع مي‌گرداند . در غير اين صورت دائماً در تلاطم بدست آوردن نداشته‌ها و زياده‌ شدن آرزو‌هاست و با توجه به اينكه دستيابي به همه خواسته‌ها امري نشدني است لذا با وقوع اين امر يعني برآورده نشدن خواستها و احساس از دست دادنها يا بدست نياوردنها منجر به احساس افسردگي كه مهمترين خصوصيت اين بيماري عدم لذت و رضايت از هر چيز و احساس ناراحتي و نااميدي مي باشد، مي‌شود و با توجه به اينكه فرد افسرده به زندگي ديد منفي پيدا مي‌كند لذا نكات را برجسته كرده و بهمه جنبه تعمير مي‌دهد از اين روست كه در نظر گرفتن باريتعالي به عنوان سرچشمه كل امور و اطمينان به مصلحت الهي موجب رضايت و پذيرش واقعي هر آنچه از جانب خداست مي‌شود. همانطور كه خود مي‌فرمايد: (( چه بسيار شود كه چيزي شما را ناگوار آيد ولي به حقيقت خير و صلاح شما در آن بوده چه بسيار شود كه دوستدار چيزي هستيد و در واقع شر شما در آن چيز است»[5]
قابل ذكر است كه پذيرفتن اراده و مصلحت الهي نفي كننده اراده انسان نسبت چرا كه انسان مسئول تغيير وضع موجود است و شخص همواره در مقابل عملكرد خود احساس مسووليت بايد داشته باشد و فسادهاي اجتماعي نمي‌تواند به عنوان اجبار و غدر در مقابل اعمال ضد اجتماعي و گناه مورد استفاده قرار گيرد.
به موزات نقش اراده انسان لزوم مسووليت او بر اساس تفكر و تعقل مطرح مي شود يعني هر كاري بايد بر اساس هدفي انجام گيرد و كار بي‌معني و بيهود در اسلام معنايي ندارد و لذا بر اين امر تاكيد مي‌شود كه نه آنطور رفتار كرد كه آخرت فراموش شودچرا كه عدم پايبندي به آخرت مساوي با پوچ‌گرايي است و فراموش كردن دنيا و زندگي دنيوي نيز امري است مخالف امر خداوند كريم كه در قرآن مي‌فرمايد« وَ الاتَنْسَ نَصيِبَكَ مِنَ الدُنْيا»((بهره‌ايت را از دنيا فراموش نكن [6])
لذا (( مناسبترين راه حل مشكل تضاد ميان جنبه‌هاي جسماني و رواني انسان،ايجاد هماهنگي ميان آن دو است. به اين معني كه انسان در حدود شرع نيازهاي جسماني خود را ارضا كند و همزمان با آن به ارضاي نيازهاي رواني نيز بپردازد . اگر انسان در زندگي به ميانه روي ملتزم باشد . ايجاد هماهنگي ميان نيازهاي جسم و روح كاملاً امكان‌پذير است. زيرا در اسلام نه رهبانيتي وجود مطلق كه انگيزه‌هاي جسماني را به طور كامل ارضا كند . اسلام خواهان هماهنگي انگيزه‌هاي انسان بينجامد و بر همين اساس رسول اكرم(ص) كه خود نماينده يك انسان متعادل بودند مي فرمايند: (( بهترين شما كسي نيست كه فقط براي دنياي خود بدون در نظر گرفتن آخرت كار كند و نه كسي كه فقط براي آخرتش كار كند و دنيا را رها سازد بلكه بهترين فرد در ميان شما كسي است كه هم براي دنيا و هم براي آخرت كار كند)) (ترجمه عرب 1367)

طبيعت انسان داراي دو جريان اصلي رواني شامل فطرت و شهوت است كه هر دو داراي تمايلات سيري‌ناپذيري هستند و اين خود ناشي از خاصيت كلي روان مي‌باشد كه در تمام موارد تمايلات مطلق گرايي دارد.
فطرت داراي تمايلات كمال گرايي و پويايي به سمت اهداف تكاملي است و رشد او را نهايتي نسبت و آرامش فطرت نيز به هنگاميست كه در محيطي مناسب كه قوانين رشد، در آن امكان پياده شدن دارند قرار گيرد و در نتيجه به سمت رشد بيشتر روان باشد.
جريان شهوت نيز يك جريان سيري‌ناپذير است كه با وجود دستيابي به اهداف و رفع نيازهاي خويش هيچگاه كاملاً ارضا نخواهد شد بلكه ارضاي بيشتر تمايلات آنرا برافروخته تر مي‌نمايد.
از آنجا كه فطرت و شهوت ضد يكديگرند و بر اين اساس نيازها، انگيزه‌ها و تمايلات آنها مختلف و در بيشتر موارد متضاد يكديگرند.(حسيني 1365).
وقتي نفس به خود توجه مي‌كند اگر حاكميت فطرت در اوقوت گرفته باشد اين واقعيت بايد مورد نظر قرار گيرد كه آيا وظائف و تكاليفش را آنچنان كه بايد انجام داده يا خير و آيا تكاليف مورد پذيرش خداوند متعادل قرار گرفته‌ يا نه؟
لذا با اين بينش تلاش در كسب فضائل اخلاقي مي‌كند كه بهترين آنها تواضع است. وقتي نفس انسان به خود مي‌نگرد بايد انكسار نفس نشان دهد يعني بدون مقايسه خود با ديگران، نه خود را كوچك شمرد و نه دچار عجب و غرور شود.
(( تواضع حالت مثبتي است كه باعث مي‌شود فرد ديگران را بزرگ و گرامي بدارد و اين صفت بنا به فرمايش قرآن صفت خوب بندگان خوب خداست كه مي‌فرمايد( و عبادالرحمن يميثون علي الارض هوناَ))
بندگان خدا كساني هستند كه با مردم تواضع و فروتني مي‌كنند. كه در حقيقت اين است كه با تواضع مزايا و افتخارات خود را به رخ مردم نكشد و مزاياي گزاف ديگري به خود نبندد و مردم را سبك و ناچيز نشمرد ، (طباطبائي 1366)
البته افراط و تفريط در اين امر منجر به پيدايش احساس حقارت و از طرف ديگر غرور خودپسندي مي‌گردد كه هر دو تبعات روانشناختي منفي بدنبال دارد . يعني شخصي كه عزت نفس كافي ندارد با كوچك شمردن خود و دست كم انگاشتن استعدادهايش و ضعيف شمردن نيروهاي خود دچار ضعف نفس مي‌گردد و راه افسردگي را پيش خواهد گرفت و حتي وقتي فرد با آگاهي نداشتن از ارزش وجودي خود به عنوان موجودي با ارزش در درگاه خدا و حفظ كرامت نفس راه خطا و گمراهي را در پيش گرفته و دچار عصيان مي‌گردد.
از طرف ديگر شخص خود شيفته نيز دچار اختلالات شخصيتي مي‌گردد كه در اين اختلال((فرد از طريق خيال‌پردازيهاي نامحدود درباره موفقيت ، قدرت و زيبايي دچار خود مجذوبي مي‌شود كه از طريق رفتار نمايشي و بازيگري براي مورد تحصين واقع شدن جلوه‌گر مي‌گردد. انتقاد گرايي و بي‌تفاوتي نسبت به ديگران و احساس دائمي تهديد نسبت به عزت و نفس در اين افراد موجب پاسخهاي اغراق آميز به صورت خشم، شرم،‌تحقير و پوچي مي‌شود اشتغال ذهني آنها همواره در باره خودبزرگ بيني است و اين موضوع روابط بين فردي آنان را به طريقه‌هاي مختلف مختل مي‌سازد. رفتار آنان استثمار گرانه است و در جهت تمايلات خود از ديگران بهره‌برداري مي‌كنند . (آزاد 1376).
پس تواضع مي‌تواند به عنوان بهترين فضيلت انساني كه در روابط اجتماعي مصداق مي‌يابد تلقي شود چرا كه اولاً ناشي از نوع بينش شخصي نسبت به خداست يعني با اين ديد تصور مي‌كند وجودي ندارد جز اينكه خدا امر به وجود او نمايد و كسي نيست جز يك بنده‌اي كه آفرينش آن از آبي ناپاك است و با مرگش مرداري بيش نيست لذا جايي براي غرور نميبيند و با احترام به بندگان خدا به عنوان آفريده‌هاي الهي راه افتادگي را در پيش مي‌گيرد. ثانياً اندازه تواضع افراد به ميزان سلامت رواني آنهاست چرا كه فرد سالم درگيري با خود ندارد كه بخواهد با غرور و مباهات بر نزاع دروني خود آرامشي نهد لذا با آرامش كامل با همنوعان خود با متانت و خوشرفتاري برخورد مي‌كند.
اين محبت و خوشرفتاري با مردم ريشه در ايمان به خدا دارد كه خداوند مي‌فرمايد: (( اِنَ الذينَ آمَنوا و عَمِلوالصالحاتِ سَيَجْعَلُ الرحمنِ ودا))
آنانكه ايمان آوردند و اعمال صالح، بجاي آوردند،‌خداوند رحمان براي آنان محبتي ايجاد خواهد كرد. اين محبت منبع اصلي همه محبتها مي‌شود و اگر چنين محبتي تحقيق نيابد، محبتي كه پايدار و كارآ باشد پديد نمي‌آيد.
در جهت گيري نفس به سوي خود مسألة بيم و اضطراب مطرح مي‌شود،‌چرا كه انسان دائماً در تلاطم و نگراني است به اين معني كه فرد هر لحظه احتمال بروز امر ناخوشايندي را اينده بر اساس نشان‌هاي قطعي يا ظني مي دهد. چنين احتمالي به طور طبيعي دردمندي و ناخوشايندي را در پي خواهد داشت. در قرآن كريم به صراحت راه چاره اين درد را آورده مي‌فرمايد: (( فَمَنْ آمَنَ و اَصْلَحَ فَلا خَوْفَ عَلَيْهيْم وَ لاهُمْ يَحْزَنونَ)) « كسانيكه ايمان آوردند و خود را اصلاح كردند ترس و اندوهي براي آنان وجود ندارد.»
از طرف ديگر (( اگر يك محاسبه دقيق در تمام شئون موجوديت انساني در پهنه متغير و ثابت هستي انجام بگيرد اين نتيجه را خواهيم داشت كه حتي از نظر كميت ترس و اندوه بيشتر از اطمينان خاطر دامنگير ماست.(جعفري 1349) لذا بايد قبول كرد كه (( خداوند متعادل آرامش را با قلوب مسلمين نازل كرد. و ترول اين آرامش جز با پذيرش خداوند كريم به عنوان تنها پشتيبان و حامي انسان مسير نمي‌شود چرا كه تا مسير فكري فرد به سوي جهت لايزال الهي هدايت نمي‌شود نقطه اتصال و اتكالي براي حمايت خود نمي‌يابد كه از چنگ ناملايمات و گرفتاريها نجات يابد و آرام گيرد.
مساله ديگري كه نفس با آن مواجه است حرص و طمع و خلاف آن قناعت و عفت مي‌باشد.
تداوم حرص در وجود انسان منجر به ايجاد تيپ شخصيتي خاصي مي شود كه اين نشانه‌ها را دارا هستند: (( سريع صحبت كردن، با سرعت راه رفتن، خشمگين شدن زياد در برابر تأخير، كوشش در برنامه‌ريزي هر چه سريعتر در زماني هر اندازه كوتاهتر، احساس گناه مبهم به هنگام استراحت و نداشتن فعاليت، سعي در انجام دادن دو كار در يكزمان و كوشش دائمي براي پيشرفت و رقابت جهت گيري پرخاشگري نسبت به زندگي، ظاهري زيركانه و نا شكيبا، احساس استرس ونداشتن آرامش اين افراد استعداد زيادي براي بروز حمله‌هاي قلبي دارند.(آزاد 1376) همچنين به دنبال تغيير و تحولات كه در سيستم بدني اين افراد صورت مي‌گيرد رشد سلولهاي سرطاني نيز افزايش مي‌يابد.
نتيجه اينكه وجود صفت حرص و طمع در انسان منجر به كوشش افراطي او براي پايان دادن به تكاليف و وظايف مي‌شود و وقتي شكست ظاهر مي‌شود علائم بيماري در فرد بروز مي‌يابد و بر همين اساس ((قرآن كريم مي‌فرمايد: بر آنچه از دستتان رفته است دريغ نخوريد و به آنچه به شما رسيده است شادمان مباشيد چرا كه زهد و رهبانيت در همين رو جمله خلاصه مي‌گردد.(دشتي 1379)

از آنجا كه زندگي انسان در اجتماع شكل واقعي بخود مي‌گيرد و با توجه به اينكه روح انسان گرايش به جمع دارد و از اتروا گريزان است، ناگزير است كه آنچه موجب بهبود روابطاجتماعي مي‌شود انجام دهد تا زمينه اعتلاي خود در جامعه را فراهم سازد. نوعدوستي فضيلتي است كه در جان هر انساني ريشه دارد چرا كه
بني‌آدم اعضاي يكديگرند *** كه در آفرينش ز يك گوهرند
چو عضوي بدرد آورد روزگار ***دگر عضوها را نماند قرار
و در فرهنگ ناب اسلامي بارزترين اثر دوستي نسبت به خدا، مشكل‌گشايي از كار مردم است و در قرآن نيز با تاكيد بر اصل تعاون و همكاري دعوت به همياري افراد جامعه شده است.
چنانكه با صيغه امر مي‌فرمايد: (( تَعاوَنُوا عَلَي البِرِ والتقوي)) همه مسلمانان بايد با يكديگر همكاري و تعاون داشته باشند نه اينكه عده‌اي به ديگران كمك كنند و عده‌اي ديگر بي تفاوت بماند. تعاون بر (( بِر))‌يك مسؤوليت همه جانبه است و بر لزوم احساس مسؤوليت نسبت به مردم و ياري دادن به آنها در مشكلات تاكيد دارد. (مركز تحقيقات اسلامي)
بخشش نيز مساله‌اي است كه در قرآن به عنوان يك فضيلت گرانبهايي انساني ذكر شده است . در جاي جاي قرآن به مسألة انفاق كه به معني بخشيدن هستي از مال ودارايي به كساني كه ذي حق هستند اشاره شده است . حتي در سوره‌اي از قرآن خداوند به خاندان رسول‌الله اشاره مي‌كند كه از آنچه كه بهتر است انفاق مي‌كنند كه اين خود فضيلت ديگري از انسان در قرآن را بيان مي‌كند و آن ايثار و فداكاري است.
حضرت علي (ع) مي‌فرمايند: (( بخشش باعث سربلندي، سروري ، بزرگي و گرامي شدن مي‌گردد و روحيه بخشش باعث احسان و نيكي به همنوعان و احساس به صاحبان رحم و همسايگان موجب افزوني عمر و آباداني شهرها ست.(شيخ الاسلامي 1378)
(( در بررسي انگيزه‌هاي روانشاختي انسان به انگيزه‌هاي رواني در سطح بقاي نفس برمي‌خوريم . يكي از آنها انگيزه محبت كردن است كه براي رشد شخصيت و عمل سالم فرد قطعي و مسلم است. انگيزه همبستگي نزديك با افراد ديگر در سراسر زندگي ادامه مي‌يابد و به ويژه در مواقع بحراني يا استرسهاي شديد اهميت پيدا مي‌كند.
انگيزه داشتن رابطه غني با دنيا نيز شاخه‌اي از نياز به نحبت در سطح بقاي نفس است. خود محوري با توجه زياد به خود منتهي به نوعي محدوديت انرژي و ضعف در زندگي شخص مي‌شود. برعكس شخصي كه مي‌تواند روابط گرم و معني‌داري با ديگران تشكيل دهد يا كسي كه مي‌تواند به خاطر بهبود زندگي ديگران از نفع خود بگذرد ممكن است احساس رضايت خاطر عميقي بنمايد و از اين عمل نهايت لذت را كسب كند(آزاد 1376)
موضوع ديگري كه در روابط اجتماعي قابل طرح است، و از فضيلتهاي اخلاقي انسان در قرآن بشمار مي رود راستگويي است. (( راستگويي در شخص و ديگران احساس راحتي ايجاد مي‌كند زيرا دروغ گفتن ولو اينكه در همان لحظه مشكلي ايجاد نكند اما پيوسته ذهن، درگير تبعات بعدي اين دروغ مي‌شود . آدم راستگو مورد اعتماد همنوعان خويش است و آنانرا از بررسي هر سخني كه از وي مي‌شنوند آسوده مي‌كند. راستگو به عهد و پيمان خود وفا مي‌كند و در امانتي كه به او سپرده شده خيانت نمي‌كند، زيرا راستي در رفتار از راستي در گفتار جدا نيست.
دروغگويي هم از نظر عقلي و هم از نظر شرع مردود شناخته شده است و علت عقلي آن نيز آنست كه شيوع اين كردار ناپسند در كمترين فرصت ، اعتماد را كه يگانه عامل رابطه اجتماعي است را خدشه دار مي‌سازد و تباه شدن چنين رابطه‌اي مردم در حاليكه نگران هستند در جامعه حضور مي‌يابند . (طباطبائي 1366)
خوش‌خلقي و گشاده‌رويي نيز از فضيلتهاي اخلاقي انسان است كه (( وجود انسان به مثابه درختي است كه هر چه نرم‌تر باشد شاخه‌هاي بيشتر مي‌خواهد داشت يعني دوستان بيشتر مي‌گردد و جمع خواهند شد در نتيجه هم دوستانش از او محبت خواهند ديد و هم او از توجه ومحبت عده بيشتري برخوردار خواهد شد.(هيات تحريريه نهج البلاغه 1361)
از نظر روانشاختي نيز گره‌گشايي جز صفات انساني آمده و دلايل آن نيز مشخص شده است: (( ياري رساندن ممكن است در عمل نوعي خودخواهي يا نفع شخصي مبدل باشد. طبق اين الگوي خودخواهانه كمك كردن هميشه توسط درجه‌هايي از منفعت قابل پيش‌بيني برانگيخته مي‌شود . يعني عمل متقابل بعدي موجب كمك به ديگران مي‌شود چون اين امر باعث مي‌شود كه درباره خودمان احساس خوبي داشته باشيم يا به خاطر اينكه از احساس گناه در صورت ياري نرساندن اجتناب كنيم.
همچنين كمك كردن به ديگران، خلق منفي و احساس ناخوشايند را كاهش مي‌دهد يعني با ياري رساندن احساس ناراحتي خود از ديدن ناراحتي و رنج ديگران كاهش مي‌يابد.
نظريه ديگر نيز بيان مي‌كند توانايي احساس همدلي ممكن است حتي فطري باشد و پژوهشهاي بعمل آمده روي نوزادان نشان مي‌دهد كه نوزادان تازه به دنيا آمده از شنيدن صداي گريه نوزاد ديگر اندوهگين مي‌شوند و گريه مي‌كنند.(هافمن و ديگران 1379).

از فضائل اخلاقي انساني كه بگذريم به استعدادهايي درانسان بر مي‌خوريم كه صرفاً در وجود او نهاده شده است و موجبات تعالي وبرتري او نسبت به ديگر موجودات گشته است .
انسان در وظيفه ادراك حسي با حيوانات اشتراك دارد اما از نظر عقلي كه خدا به او عطا كرده است و قدرت انديشيدن ،‌كه او را بر نگرش و تحقيق دراشياء و حوادث توانا مي‌:ند و از جزئيات به كليات مي‌رساند و قدرت استنباط نتايج از مقدمات را به او مي‌دهد، از حيوان متمايز مي‌شود. همين قدرت تفكر انسان است كه او راشايسته مكلف شدن به انجام عبادتها و تحمل مسئووليت اختيار و اراده، قرار داده و در نتيجه او را سزاوار احراز مقام جانشيني خدا در روي زمين گردانيده است.
موهبت ديگري كه خداوند كريم به انسان عطا كرده است (( نوعي استعداد فطري براي يادگيري و كسب معارف و علوم و مهارتها و صنايع مختلف عطا كرده است كه مايه افزايش توان انسان در تحمل بار مسؤوليت زندگي در اين جهان و در نتيجه سبب عمران و آباداني آن مي‌شود و به او امكان مي‌دهد كه تواناييها و مهارتهاي خويش را افزايش دهد تا به آنچه كه خداوند بنا به خواست خود برايش تضمين كرده است به مراحلي از رشد و كمال انساني برسد )) ( ترجمه عرب 1367)
يكي از بزرگترين نعمتهايي كه خداوند مخصوص انسان قرار داده و به سبب آن بر حيوان برتري داده است توانايي انسان در يادگيري زبان است. زبان در واقع وسيله و ابراز اصلي انسان براي تفكر و كسب معرفت و تحصيل دانش است، زيرا زبان به اعتبار اينكه سمبل مفاهيم است انسان را قادر ساخته كه در جريان تفكر، كليه مفاهيم را به طريق سمبليك دريابد و اين امر كمك به پيشرفت عظيم او در دستيابي به علوم مختلف شد.
انسان در قرآن داراي فضيلتي ديگر نيز نسبت به ديگر موجودات است (( آن نقش فعال و مؤثر و گسترده در ساختن آينده خويش است. نقش انسان هم آگاهانه او هم آزادانه يعني هم به خود و محيط خود آگاه است و هم آنكه با توجه به آينده به حكم نيروي عقل و اراده مي‌تواند آزادانه آينده خويش را به هر شكل كه خود بخواهد انتخاب كند.
استعداد تكليف پذيري نيز از جمله استعدادهاي خاص انسان است.
او مي‌تواند در چهارچوب قوانيني كه برايش وضع شده است زندگي كند. هر موجودي ديگر غير از انسان جز از قوانين جبري طبيعي از قانون ديگر نمي‌تواند پيروي كند.
برتري مهم ديگري كه انسان نسبت به ديگر موجودات دارد،‌خودآگاهي فطري اوست يعني جوهر ذات انسان آگاه است.
اين خود آگاهي شامل آگاهي خود در رابطه با جهان كه :‌از كجا آمده‌آم ؟ دركجا هستم؟ به كجا مي‌روم؟ مي‌شود و اين نوع از خودآگاهي است كه انسان را تشنه حقيقت و جوياي يقين مي‌سازد، در تلاش،‌اطمينان و آرامش قرار مي‌دهد، آتش شعله و رشك و ترديد به جانش مي‌افكند و او را به اين سو و آن سو مي‌كشاند.
خودآگاهي طبقاتي نيز جزء خودآگاهيهاي انسان است كه آگاهي به خود در رابطه‌اش با طبقه اجتماعي كه با آنها زيست مي‌كند را مي‌رساند.
در خودآگاهي ملي نيز خودآگاهي فرد با مردمي كه با آنها پيوند قومي و نژادي دارد مطرح مي‌شود.
خودآگاهي انساني كه آگاهي به خود در رابطه با همه انسانهاست بر اين امر استوار است كه انسانها مجموعاً يك واحد واقعي بشمار مي‌روند و از يك وجدان مشترك انساني بهره‌مندند .
در خودآگاهي عارفانه نوعي آگاهي به خود در رابطه با خدا مطرح مي‌گردد كه اين نوع خودآگاهي منجر به فاني شدن در وجود رب العالمين مي‌؛ردد و آن وقت است كه انسان خود را در همه اشياء‌و همه اشياء را د رخود مي‌بيند و تنها آنوقت است كه انسان از خود واقعي با خبر مي‌شود.(مطهري 1374)
و هر آنچه دراين بحث گفتيم همه براي رسيدن به اين نتيجه بود، اگر انسان فضيلتهاي خود را بشناسد و به كمتر از بهاي خود راضي نشود مي‌تواند روح خود را تعالي بخشد و به اعلي عليين برسد آنوقت هم ارتباطش با خود هم با خدا و هم با ديگران ارزنده و مثبت مي‌گردد و اينجاست كه انسان به تمام معنا انسان مي‌شود.

1ـ‌آزاد ، حسين، آسيب‌شناسي رواني، انتشارات ارسباران،‌تهران،‌1376
2ـ حسيني،ابوالقاسم، اصول بهداشت رواني، آستان قدس رضوي،‌مشهد،‌1374
3ـ حسيني، ابوالقاسم، روشهاي پيشگيري از اختلالات واكنش رواني و نقش آموزشهاي الهي در اين مورد، آستان قدس رضوي، مشهد، 1365.
4ـ جعفري، محمد تقي، انسان در افق قرآن، انتشارات قائم، اصفهان، 1349.
5ـ دشتي، محمد، ترجمه نهج‌البلاغه، نشر مشرقين، قم، 1379.
6ـ شيخ الاسلامي، سيد حسين ، گفتار اميرالمومنين، انتشارات انصاريان، 1378.
7- طباطبائي ، سيد محمد حسين، خلاصه تعاليم اسلامي، دفتر تبليغات اسلامي،‌قم ، 1366.
8ـ مركز تحقيقات اسلامي، نمايندگي ولي فقيه در سپاه، معارف قرآن(2) ، معاونت آموزش سازمان عقيدتي سياسي وزارت دفاع، تهران، 1376.
9- مطهري، مرتضي، انسان در قآن، انتشارات صدرا، 1374.
10ـ نجاتي ، محمد عثمان، قرآن و روانشناسي ، ترجمه عرب، عباس، آستان قدس رضوي، مشهد ، 1367.
11ـ هافمن، كارل وورنوي، ؤمارك و ورنوي، جوديت،‌ترجمه بحيرايي، هادي و همكاران، روانشناسي عمومي، انتشارات ارسباران،‌تهران، 1379.
12ـ هيأت تحريريه نهج‌البلاغه،‌پندهاي كوتاه از نهج‌البلاغه، نشر فرهنگ اسلامي، تهران، 1361.

انابه: بازگشتى عميق با قلب و زبان و عمل به خدا

حقيقت انابه و تفاوت آن با توبه:

اهميت و آثار انابه:

اقسام و شرايط انابه:

منابع

امانت: حفظ حقوق مالى و غير مالى ديگران

اهميت و جايگاه امانت:

انواع امانت:

1. امانتهاى الهى:

ب: امانتهاى مردم:

احكام امانت

1. وجوب حفظ و بازگرداندن امانت:

2. حرمت خيانت در امانت:

3. عدم ضمان امين:

4. تقاص از امانت:

آثار و ثمرات امانتدارى

1. اعتماد ديگران:

2. محبت الهى:

3. فلاح و رستگارى:

4. پاداش دنيوى و اخروى:

منابع

اِستعانت: كمك خواستن از خداوند

انحصار استعانت از خدا:

استعانت از وسايل:

استعانت از خدا و توسل به اوليا(عليهم السلام):

مراتب استعانت:

عموميت استعانت:

استعانت از نماز و روزه:

منابع