بانک مقالات معارف قرآن

- منابع‌ معتبر فارسي‌/ لغت‌نامه‌ دايرة‌المعارف‌ فارسي‌، فرهنگ‌ معين‌، فرهنگ‌ عميد و... سجده‌ را چنين‌ توصيف‌ كرده‌اند:
سجده‌ عبارت‌ است‌ از زمين‌ گذاردن‌ پيشاني‌ براي‌ عبادت‌ و ابراز تواضع‌ و بدين‌ منظور به‌ طور همزمان‌ و به‌ طرز خاصي‌ هفت‌ موضع‌ از بدن‌ به‌ زمين‌ گذارده‌ مي‌شود و ذكر خاصي‌ نجوا مي‌گردد.

- به‌ دلايل‌ بسيار و در قياس‌ با بسياري‌ موارد ديگر در قرآن‌ كريم‌ از آن‌ هنگام‌ كه‌ با نظارت‌ نبي‌اكرم‌ (ص‌) كلام‌ رباني‌ مكتوب‌ مي‌شد و قطعات‌ متفرق‌ آن‌ مدون‌ و منظم‌ مي‌گرديد، ضرورت‌ داشت‌ تا تلاوت‌ و كتابت‌ مواضعي‌ از مندرجات‌ قرآن‌ كريم‌ با عمل‌ سجده‌ و ذكر خاص‌ همراه‌ گردد و آن‌ را از موضوعات‌ و موارد توقيفي‌ در قرآن‌ كريم‌ محسوب‌ مي‌داشتند و بر كاتبان‌، قاريان‌ و مؤمنان‌ نزد فرق‌ مسلمان‌ فرض‌ بود تا ملاحظات‌ خاص‌ مواضع‌ مزبور را مرعي‌ نمايند و از همين‌ روست‌ كه‌ در عموم‌ مصاحف‌ تاريخي‌ موجود در موزه‌ها و مجموعه‌ها حفظ‌ سنت‌ كتابت‌ و تعيين‌ مواضع‌ سجده‌ها با عناوين‌ سجده‌، سجده‌ مندوبه‌ و سجده‌ واجبه‌ همواره‌ مطرح‌ بوده‌ و علاوه‌ بر ذكر عنوان‌ سجده‌، آن‌ را با اشكال‌ تزئيني‌ خاصي‌ نيز مي‌آراستند و بويژه‌ به‌ شيوه‌ كتابت‌ متفاوت‌ از متن‌ شريف‌، همراه‌ با رنگه‌نويسي‌ به‌ قلم‌هاي‌ شنجرف‌، زر و... متمايز مي‌ساختند تا بر غير آسماني‌ بودن‌ عنوان‌ سجده‌ واجبه‌ در كتاب‌ تأكيد كرده‌ باشند.
- نكته‌ شايان‌ توجه‌ آن‌ كه‌ در كليه‌ آيات‌ سجده‌ اعم‌ از آنان‌ كه‌ با عنوان‌ سجده‌ واجبه‌ و سجده‌ مندوبه‌ يا سجده‌ متمايز شده‌اند، كلمه‌اي‌ با ريشه‌ سجده‌ به‌ كار رفته‌ و مفهوم‌ با شكلي‌ از كلمه‌ همراه‌ شده‌ است‌.
- سجدات‌ واجب‌ را قول‌ مشهور در چهار موضع‌ از قرآن‌ كريم‌ مي‌داند ليكن‌ در نقش‌ يك‌ ترنج‌ از
 

در شماره قبل «انواع اجابت دعا» مورد بررسى قرار گرفت‏و در مقاله حاضر به «موانع استجابت‏» مى‏پردازيم.
براى تحقق هر كارى گذشته از وجود اسباب، نبودن مانع نيز لازم است و تنها دراين صورت پيدايش آن كار ضرورى خواهد بود.
براى مثال; رويش بذر سالم در دل خاك مرطوب مشروط به اين است كه آفتاب سوزان‏يا سرماى شديد بر سر راه بذر آن قرار نگيرد.
در دعا نيز بايد به موانع توجه داشت و آنها را از سر راه برداشت. برخى ازموانع عبارتند از:

خواسته‏اى كه در دعا عرضه مى‏شود، بايد مخالف‏سنت‏هاى الهى كه خداوند بر پايه حق و حكمت‏بنا نهاده است نباشد.
از جمله سنت‏هاى خداوند اين است كه; براى هر يك از انسانها اجلى قرار داده كه‏در صورت حتمى بودن گريز از آن نيست. بنابراين اگر كسى دعا كند كه بخواهد خداعمر بى‏پايان به او بدهد و يا مريضى را كه اجل حتمى او فرا رسيده است، از مرگ‏برهاند، اجابت چنين خواسته‏اى به معناى تعطيلى در قانون قطعى الهى و يا وروداستثنا در حريم آن است و اين خود مانع از اجابت دعاست.
قرآن كريم در اين باره مى‏فرمايد:
«وانفقوا من ما رزقناكم من قبل ان ياتى احدكم الموت فيقول رب لولا اخرتنى‏الى اجل قريب فاصدق و اكن من الصالحين و لن يوخر الله نفسا اذا جاء اجلهاوالله خبير بما تعملون‏».
«از آنچه به شما روزى كرده‏ايم انفاق كنيد، پيش از آن كه مرگ يكى از شما فرارسد، آنگاه بگويد: پروردگارا چرا مرگ مرا تا زمانى اندك به تاخير نمى‏اندازى،تا صدقه دهم و از صالحان باشم و هرگز خداوند اجل هيچ كس را وقتى فرا رسد، به‏تاخير نخواهد انداخت‏».

گاهى شخصى كه از ستم ديگران به ستوه آمده، عليه ستمگران دعامى‏كند و از خداوند انتقام خود را مى‏طلبد ولى در همين حال اين شخص به ظاهر مظلوم‏به خاطر ستمى كه خود به ديگرى كرده، مورد غضب قرار گرفته است. همين تزاحم دعاهامى‏تواند مانع استجابت گردد. تزاحم در حديث قدسى يكى از موانع دعا معرفى گرديده‏است‏خداوند متعال در اين باره مى‏فرمايد: «... اما ان تكون ظلمت احدا فدعا عليك‏فتكون هذه بهذه...» يا اين است كه تو به ديگرى ستم كرده‏اى و او بر ضرر تو دست‏به دعا برداشته است پس اين به [واسطه] آن [دفع مى‏شود.] از حضرت صادق (عليه‏السلام) روايت‏شده است كه: «هر گاه شخصى مورد ستم ديگرى واقع شود، سپس عليه اواز درگاه خداوند تقاضاى انتقام كند، خداوند مى‏فرمايد: شخص ديگرى هست كه ادعادارد از سوى تو مظلوم واقع شده و بر تو نفرين مى‏كند، اگر مى‏خواهى تا دعاى تو رادر باره او و دعاى او را در حق تو به اجابت رسانم و گرنه هيچ يك را برآورده‏نمى‏كنم; تا از عفو خود شما را بهره‏مند سازم‏».
گاهى هم انسان براى موفقيت‏خود دعا مى‏كند در حالى كه بسيارى از اشخاص ديگر كه‏از دست او دل شكسته‏اند براى ناكاميش با دل سوزان و اشك ريزان دعا مى‏كنند.
بنابر اين دعا كننده بايد قبل از دعا، ديگران را از خود راضى سازد. امام‏صادق(عليه السلام) فرمود: «كان ابى يقول اتقوا الظلم فان دعوه المظلوم تصعد الى‏السماء».
پدرم همواره مى‏فرمود: از ستم به ديگرى بپرهيزيد; زيرا دعاى مظلوم تا آسمان‏بالا مى‏رود.
و امام كاظم(عليه السلام) فرمود: «لا تحقروا دعوه احد فانه يستجاب لليهودى والنصرانى فيكم و لا يستجاب لهم فى انفسهم‏».
دعاى هيچ كس را كوچك نشماريد; زيرا درخواست‏يهودى و نصرانى در باره شما به‏اجابت مى‏رسد گر چه در باره خود آنان مستجاب نمى‏گردد.»

قرآن كريم در واقعه طوفان نوح(ع) پس از آن كه درخواست‏حضرت، مبنى بر نجات فرزندخويش، را نقل مى‏كند، مى‏فرمايد: «يا نوح انه ليس من اهلك انه عمل غير صالح فلاتسالن ما ليس لك به علم انى اعظك ان تكون من الجاهلين‏».
دعا كننده بايد قبل از دعا، ديگران را از خود راضى سازد. اى نوح [شايسته‏اين كه] از اهل تو [باشد] نيست و سر تا پايش ناصالح است. در باره آن چه به‏حقيقتش آگاه نيستى، از من چيزى مخواه، تو را پند مى‏دهم تا از جاهلان نباشى‏» ازاين روى كفر و عناد نسبت‏به حق مانع عنايت الهى و مشمول رحمت‏خاص او گشته و درلحظه انتقام رحمت عام را نيز تغيير مى‏دهد و هر دعايى حتى تقاضاى پيامبر بزرگ‏خداوند در حق پسر را بى‏تاثير مى‏سازد. در آيه‏اى ديگر خداوند متعال پيامبراكرم را مخاطب خويش ساخته، مى‏فرمايد:
«سواء عليهم استغفرت لهم ام لم نستغفر لهم لن يغفر الله لهم ان الله لا يهدى‏القوم الفاسقين‏».
بر منافقان يكسان است كه تو در باره آنان طلب بخشش و غفران كنى يا نكنى [درهر دو صورت] خدا هرگز آنان را نخواهد آمرزيد زيرا خداوند گروه فاسق را [در اثرلجاجت و سياهى قلبشان] هدايت نمى‏كند.
براى جلب رحمت الهى قلبى لازم است كه سالم از كفر و نفاق باشد; زيرا به فرموده‏قرآن مجيد: «يوم لا ينفع مال و لا بنون الا من اتى الله بقلب سليم‏». در روزقيامت مال و فرزند سودى نمى‏دهد، جز قلب سالم.
امام صادق(عليه السلام) فرمود: پدرم همواره مى‏فرمود: از ستم به ديگرى‏بپرهيزيد; زيرا دعاى مظلوم تا آسمان بالا مى‏رود.
چه قلب وقتى از مرض كفر و نفاق سلامت‏يافت، شايسته پذيرش رحمت الهى مى‏شود ومواهب خداوندى به سويش سرازير مى‏گردد.
برخى ديگر از گناهان نيز قابليت پذيرش دعا را از بين مى‏برند. آنجا كه در دعاى‏كميل از زبان اميرمومنان مى‏خوانيم: «اللهم اغفرلى الذنوب اللتى تحبس الدعاء».
بارالها! گناهانى كه از من سرزده و مانع استجابت دعايم مى‏شود، بر من ببخش‏»،اشاره به همين واقعيت دارد.
محمد بن مسلم از امام باقر(ع) نقل مى‏كند آن حضرت فرمود: «ان العبد يسال‏الله الحاجه فيكون من شانه قضاوها الى اجل قريب او الى وقت‏بطى فيذنب العبدذنبا فيقول الله تعالى للملك: لا تقض حاجته و احرمه اياها فانه تعرض لسخطى واستوجب الحرمان منى‏».
بنده حاجتش را از خدا مى‏خواهد. بناى الهى نيز بر آن است كه خواسته‏اش را ديريا زود به اجابت رساند. آنگاه بنده گرفتار گناهى مى‏شود. خدا به فرشته‏اى كه‏مامور كار او است، مى‏فرمايد: خواسته‏اش را به انجام نرسان و او را از دست‏يابى‏به خواسته‏اش محروم كن! زيرا او خود را در معرض خشم من قرار داده و مستحق دورى‏از رحمت من گشته است‏».
شخصى به رسول خدا عرض كرد:
«احب ان يستجاب دعايى فقال(ص):
طهر ماكلتك و لا تدخل بطنك الحرام‏».
دوست دارم دعايم مستجاب شود.
حضرت فرمود: آذوقه‏ات را از مال شبهه‏ناك پاك كن و غذاى حرام در شكم خود جاى‏نده‏».
و در حديثى قدسى خداوند متعال فرمود: «و ربما صلى العبد فاضرب بها وجهه واحجب عنى صوته، اتدرى من ذالك؟ يا داوود ذاك الذى يكثر الالتفات الى حرم‏المؤمنين بعين الفسق...».
چه بسا بنده نماز مى‏گزارد و من آن را رد كرده، به صورتش مى‏زنم و صداى مناجات‏او را از خود دور مى‏سازم. مى‏دانى اين چه شخصى است؟ اى داوود، اين همان كسى است‏كه همواره چشم خيانت‏خويش را متوجه حرم [ناموس] مومنان ساخته است‏».

خداوند متعال خالق هستى و پديدآورنده نظام و سنن حاكم‏بر آن است، لذا دوست دارد انسانها به اين نظام احترام گذاشته، و در وصول به‏خواسته‏هايشان آن را از نظر دور نداشته و در عين حالى كه تاثير وسايل را درمقاصد خود به ذات حق مستند مى‏كنند، براى برآورده شدن نيازهاى خود، آنها را نيزبه كار بندند.
بر اين اساس قرآن كريم براى دفع شر كفار راه جهاد را پيش روى مومنان گذارده‏است و مى‏فرمايد: «و قاتلوهم يعذبهم الله بايديكم ...» با آنها بجنگيد، تاخداوند با دست‏شما كافران را به سزاى كارشان برساند».
در جاى ديگر كسانى را كه در خانه نشسته و به اميد فتح از سوى خدا دست روى دست‏گذاشته و اقدامى نمى‏كنند توبيخ مى‏كند.
شخصى به امام صادق(ع) عرض كرد: دعا فرما تا خداوند به من روزى راحتى بدهد،حضرت فرمود: «برايت دعا نمى‏كنم. برو همان طور كه خداوند دستور داده، سعى و تلاش‏كن‏».
در برخى احاديث از كسانى كه بدون توجه به وسائلى كه خداوند قرار داده است،رفع مشكل خود را مى‏طلبند ياد شده است. اين‏گونه افراد در پنج دسته ذيل قرارمى‏گيرند:
كفر و عناد نسبت‏به حق مانع عنايت الهى و مشمول رحمت‏خاص او گشته و در لحظه‏انتقام رحمت عام را نيز تغيير مى‏دهد و هر دعايى حتى تقاضاى پيامبر بزرگ‏خداوند در حق پسر را بى‏تاثير مى‏سازد.
1. شخصى كه خداوند مالى به او عنايت‏كرده، و او با اسراف و تبذير و مصرف نابجا اموالش را به هدر مى‏دهد و از خداتقاضاى روزى مى‏كند.
2. مردى كه از سوء خلق همسر خود و اذيت‏هاى پى‏درپى او به تنگ آمده و از خدامى‏خواهد تا او را از دست آن زن راحت كند، حال آنكه خدا راه طلاق را در پيش روى‏او گذاشته است.
3. شخصى كه از آزار مكرر همسايه‏اش شكوه مى‏كند و او را به خاطر آن نفرين‏مى‏كند، در حالى كه مى‏تواند خانه‏اش را بفروشد و در جاى مناسبى منزل اختيار كند.
4. آنكه در خانه نشسته، كار نمى‏كند و از خدا طلب رزق مى‏كند در حالى كه خداوندراههاى روزى را پيش روى او قرار داده است.
5. كسى كه مالى را به ديگرى قرض داده است و مقروض انكار مى‏كند.
سپس دست‏به دعا برداشته و از خدا برگشت مال خويش را مى‏طلبد، در صورتى كه‏خداوند به او دستور شاهد گرفتن داده است.

روح انسان پرتوى از جلوه نورانى خداست. از اين‏رو، ميل روح به منشأ و كانون هستى، گرايشى طبيعى و فطرى است. انسان به هنگام دعا و نيايش، به درك و پذيرش موقعيت الهى خويش در هستى و خواهش و كشش روح به اتصال و ارتباط با خداى هستى مى‏رسد. دعا حالت بيدارى و هوشيارى كامل و بينايى تام نسبت به خداست، به گونه‏اى كه فرد بدون هيچ شك و ترديدى عاشقانه به سوى محبوب رو مى‏آورد و بر خلاف مواقع ديگر، از محسوسات، شنيدنى‏ها و ديدنى‏هاى ديگر غافل است.
قرآن و فهم آن نيز زمينه همدلى، همزبانى و همدردى را مى‏طلبد و اين زمينه در يك فضاى آكنده از محبت و عشق مى‏تواند وجود پيدا كند. پس مى‏توان گفت: زبان قرآن همان زبان عشق است؛ زيرا قرآن، پيام خداى معشوق به انسان‏هاى عاشق است. متعالى‏ترين جلوه‏هاى قلبى هر انسان نيز در همين اظهار عشق است و بس:
درد عشق تو كمند لطف ماست××× زير هر يا ربّ تو لبيك ماست.
روى آوردن به قرآن و دعا زمينه‏ساز پرواز روح و فراخواندن خود به سوى خداست. بازسازى لذت اين لحظات و شيرينى اين ارتقا و احضار دوباره اين موقعيت در ذهن يا قلب با «ذكر رب» صورت مى‏گيرد.
«ذكرش، دوام اتصال حالت دعاست.» جان كلام آنكه «لقاء رب» را بايد با «ذكر كثير» جاودانه نمود و از اين طريق عزّت، رضايت و آرامش ابدى را دريافت.

پيامبر گرامى اسلام صلى‏الله‏عليه‏و‏آله در مسير حركت تكاملى خويش به مرحله‏اى رسيدند كه حقيقت قرآن را از مقام قدس ربوبى دريافت كردند و براى بشريت به ارمغان آوردند: «و به راستى تو قرآن را از جانب خداى‏حكيم‏وبسياردانادريافت‏كرده و فرا مى‏گيرى.»(نمل: 6)
قرآن، به تعبير پيشوايان معصوم عليهم‏السلام ، جلوه ذات اقدس الهى در كلام و گفتار است. امام على عليه‏السلام مى‏فرمايد: «پس خداوند پاك و منزّه در كتابش براى مردم متجلّى گشته است
بدون آنكه او را ببينند.»(1) امام صادق عليه‏السلام نيز مى‏فرمايد: «بى‏ترديد خداوند براى آفريده‏هايش در سخن خويش متجلّى گشته است، ليكن مردم نمى‏نگرند.»(2)
انسانِ خواستار كمال و سعادت بايد به اين ريسمان الهى چنگ زند تا مسير هدايت و رستگارى را در زندگى دنيوى و حيات جاويد به دست آورد. پيامبراكرم صلى‏الله‏عليه‏و‏آله از اينكه برخى مسلمانان على‏رغم پرتوافكنى قرآن، از ساحت وحى بهره نگرفته‏اند، اين‏گونه به درگاه ربوبى شكايت مى‏برد: «اى پروردگار من، به راستى اين قوم من، اين قرآن را مهجور قرار دادند.» (فرقان: 30)؛ از همين روست كه در بسيارى روايات چنين مى‏خوانيم: «قرآن را فقط كسى مى‏شناسد كه مورد خطاب قرآن قرار مى‏گيرد.»(3) پس حقيقت قرآن در افقى فراتر از دريافت عمومى مردم است و براى بهره‏گيرى از آن بايد با زبان آن آشنا بود تا بتوان مخاطب قرآن قرار گرفت. البته بايد توجه داشت كه قرآن مراحل و ابعاد فراوانى دارد و در هر مرحله با زبانى خاص با مخاطب خود سخن مى‏گويد و ارتباط برقرار مى‏نمايد.

قرآن كلام خداست و تلاوت آن سخن گفتن خدا با انسان است. در كلام الهى نيرويى نهفته است كه روان انسان را تسخير مى‏كند و او را در آسمان معرفت و معنويت به پرواز درمى‏آورد: «پس از قرآن هرچه ميسّر شود بخوانيد.» (مزمل: 20)؛ پيامبراكرم صلى‏الله‏عليه‏و‏آله مى‏فرمايد: «هرگاه يكى از شما دوست داشته باشد كه پروردگار با او صحبت كند پس قرآن بخواند.»(4)
امام صادق عليه‏السلام در سخنى، قرآن را پيمان خداوند با بندگانش شمرده و وظيفه انسان‏ها را در برابر آن چنين بيان مى‏دارد: «قرآن پيمان خداوند با بندگانش است، پس شايسته است كه آدمى در عهد و پيمان خود بنگرد و هر روز پنجاه آيه از آن را بخواند.»(5)

در فرهنگ اسلامى به موازات سفارش به تلاوت، به تدبّر در قرآن نيز سفارش شده است: «پس آيا در قرآن تدبّر نمى‏كنند، مگر بر دل‏ها قفل زده شده است؟» (محمد: 24)
تدبّر در قرآن سرچشمه هدايت‏هاى بى‏شمارى است كه انسانِ طالب سعادت و بهروزى بدان دست مى‏يابد. شناسايى حق از باطل، پى بردن به حقانيّت نظام آفرينش و حقيقت جهان آخرت را مى‏توان از جمله ابعاد تدبّر در قرآن برشمرد.

پندآموزى همان راهنمايى درونى و قلبى قرآن است و از آن به «ذكر» ـ كه نام ديگر قرآن است ـ ياد مى‏شود.(6) بدين سبب در برخى از آيات پس از بيان لزوم تفكر در آيات الهى، مسئله تذكر و پندآموزى از قرآن مطرح شده است: «قرآن كتاب مباركى است كه آن را سوى تو فرو فرستاديم تا مردم در آيات آن تدبّر كنند و صاحبان خرد پند گيرند.» (ص: 29) پندآموزى از سرنوشت اقوام گذشته، در قرآن بسيار مورد تأكيد قرار گرفته است، به گونه‏اى كه رفتار و عملكرد افراد و جوامع آنان را بازگو كرده و سنّت‏هاى الهى را در مورد آنان بيان كرده است.(7)

بى‏ترديد جهت‏بخشى به زندگى فردى و اجتماعى انسان مهم‏ترين دستورالعمل قرآن است. امام على عليه‏السلام مى‏فرمايد: «قرآن كتاب فرمان‏دهنده و بازدارنده است، حدود و سنّت‏ها در آن ذكر شده و نمونه‏هاى اقوام گذشته در آن مثل زده شده است و قوانين دين از جانب خدا نيز بيان گشته است.»(8)
قرآن تجلّى ايمان دينى و ثمردهى آن را در گرو اجراى پيام‏هاى خداوند مى‏داند و عمل به آيات الهى و اجراى آن را مهم‏ترين هدف نزول وحى برشمرده است: «به راستى ما اين كتاب را به حق و شايستگى بر تو نازل كرديم كه طبق آنچه كه خدا به تو تعليم داده ميان مردم حكم كنى...» (نساء: 105)(9)

مهم‏ترين و برترين مرحله انس با قرآن، درك و دريافت حقيقت آن است. قرآن اين مرحله را از آنِ وارستگانى مى‏داند كه از هرگونه آلودگى فكرى و قلبى و عملى پيراسته شده‏اند؛ چرا كه جايگاه حقيقت قرآن بس رفيع است: «به راستى اين كتاب همان قرآن كريم و بزرگوارى است كه در نوشتارى دست نخورده و مكنون نهفته است و جز پاكان به آن دست نيابند و درك نكنند.» (واقعه: 77ـ79)

يكى از اصيل‏ترين و پايدارترين جلوه‏هاى ساحت وجود انسان نيايش و پرستش است. پرستش چشمه جوشانى است كه از جان انسان سرچشمه مى‏گيرد و بر همه شعبه‏ها و شاخه‏هاى وجود آدمى آب زندگانى نثار مى‏كند؛ آبى كه دل را به عشق و محبت، و عقل را به تفكر، و زبان را به ذكر و ستايش، و بدن را به تعظيم و كرنش، و انسان را با تمامى وجود به خاكسارى و سجده در پيشگاه معبود مى‏كشاند.
روح عبادت دعاست؛ دعا اعلام نياز و خاكسارى و انقياد در آستان معبود است. انسان با دعا و نيايش، خويشتن را در بستر عنايت الهى قرار مى‏دهد و از هدايت و رحمت و لطف او بهره مى‏گيرد. دعا و نيايش هديه‏اى آسمانى از مالك و صاحب اصلى به انسان است؛ هديه‏اى كه بندگان را توانايى مى‏دهد تا هر زمان و هر جا كه خواستند بى‏پرده و بى‏واسطه با پروردگارشان گفت‏وگو كنند. انسان در اين ارتباط مستقيم و بى‏پرده، درهاى رحمت الهى را بر خويش گشاده مى‏يابد و قرب حق را با تمام وجود احساس مى‏كند. خداوند به پيامبر اكرم صلى‏الله‏عليه‏و‏آله مى‏فرمايد: «آن‏گاه كه بندگان من از تو جوياى من شوند، من نزديك هستم و چون صاحب دعا مرا بخواند دعاى او را اجابت مى‏كنم؛ پس آن‏ها نيز مرا اجابت كنند و به من ايمان آورند. باشد كه رشد يافته و به كمال هدايت رسند.» (بقره: 186)
امام زين‏العابدين عليه‏السلام خدا را بر نعمت دعا و نيايش چنين سپاس مى‏گويد: «سپاس مخصوص خدايى است كه هر موقع بخواهم او را براى حاجت خويش صدايش مى‏كنم و در نهان و پنهان هرگاه كه بخواهم با او بدون واسطه راز و نياز مى‏كنم، پس او حاجت مرا برآورده مى‏كند.»(10)
انسانِ بريده از نيايش و پرستش، ذرّه‏اى پرتاپ شده در جهان بى‏انتهاست كه خود را در اقيانوس بى‏كران آشفتگى‏ها و در محاصره موج‏هاى بنيان كن اندوه، اضطراب و نوميدى مى‏يابد و سرانجام با خوارى به دوزخ وارد مى‏شود: «پروردگارتان گويد: مرا بخوانيد اجابت مى‏كنم شما را، كسانى كه از پرستش و عبادت من سرباز مى‏زنند و تكبّر مى‏ورزند به خوارى به جهنم مى‏افتند.» (غافر: 60)

بهترين دعا، درخواستى است كه از عرفان خداوند سرچشمه مى‏گيرد؛ هنگامى كه انسان آفريننده نوازشگر و پر مهر خويش را به زيبايى بشناسد، آتش عشق او در دلش شعله‏ور مى‏گردد؛ آتشى كه او را به ساحت قدس ربوبى فرا مى‏خواند. اين عشق بر تمام اعضاى پيكر انسان تأثير گذاشته و آن‏ها را به حركت در مسير خشنودى محبوب وامى‏دارد و زبانش رابه ذكر و ستايش او مى‏گشايد. امام سجاد عليه‏السلام در اين‏باره چنين زمزمه مى‏كند: «اى معبود من! چه كسى است كه شيرينى محبت تو را چشيد؛ پس جاى تو ديگرى را قصد كرد؟ و چه كسى است كه به قرب و نزديكى تو بار يافت و انس گرفت و از تو رو برتافت؟»(11)
دعا و نيايش، ذكر و ستايش، عبادت و تسليم، و تعظيم و كرنش، تمرين عملى توحيد در بوستان وجود انسان است؛ مؤمن بايد همواره در مسير تعالى و شكوفايى ايمان خويش تلاش كند و توفيق در اين امر را مجدّانه از خداوند درخواست نمايد. امام سجاد عليه‏السلام از خداوند چنين مى‏خواهد: «پروردگارا! بر محمد و آل محمد درود فرست و ايمان مرا به كامل‏ترين درجه ايمان برسان و يقينم را در ارزشمندترين درجه يقين قرار ده.»(12)

كاربرد صحيح فكر و انديشه در قرآن و احاديث با عبرت گرفتن و بينش پيدا كردن ملازم گشته است و معمولاً عبرت و بصيرت در پرتو وقايع تاريخى و پديده‏هاى هستى حاصل مى‏شود. به عنوان نمونه، در آيه 176 سوره اعراف آمده است: «... داستان‏ها و حكايت‏ها را بازگو كن شايد كه انديشه كنند.» و يا در آيه 191 سوره آل عمران مى‏خوانيم: «آنان كه خدا را ايستاده و نشسته و به پهلو آرميده ياد مى‏كنند و در آفرينش آسمان‏ها و زمين مى‏انديشند...»؛ به همين دليل است كه سرتاسر قرآن آكنده از داستان‏هاى تاريخى و پديده‏هاى طبيعى و شگفت‏انگيز است تا فرد روى آوردنده به قرآن با خواندن و انديشيدن در آن‏ها درس و عبرت گرفته و صاحب بصيرت گردد.
حضرت على عليه‏السلام مى‏فرمايد: «شخص بينا تنها آن كسى است كه چون سخن قرآن را بشنود بينديشد، و چون نگاه كند بينش پيدا كند و از عبرت‏ها سود ببرد.»(13)
پس در مسير تفكر، پيمون راه فهم قرآن و روى‏آورى به آيات پربار آن و يا توجه به عبادت و دعا لازم و ضرورى است. و اين شايسته‏ترين و پرسودترين راهى است كه فكر و انديشه را ثمربخش مى‏سازد: «و ما به سوى تو "ذكر" ـ يعنى قرآن ـ را نازل كرديم تا براى مردم هر آنچه را به سويشان فرو فرستاده شده بيان كنى، شايد مردم بينديشند.» (نحل: 44) و يا در جاى ديگر مى‏فرمايد: «و اين مثال‏ها را براى مردم مى‏زنيم تا شايد انديشه كنند.» (حشر: 21)
با مرورى بر كاربرد واژه فكر در قرآن و احاديث، مى‏توان نتيجه گرفت كه گويى زمانى فكر به كار مى‏افتد و نام انديشه به خود مى‏گيرد كه فقط در جهت تأمّل آيات الهى باشد؛ زيرا اين واژه در قرآن تنها به صورت فعل ـ آن هم يك مرتبه در باب تفعيل و شانزده مرتبه در باب تفعّل ـ به كار رفته است كه در اغلب اين كاربردها ملازم با آيات الهى آمده است.(14) به عبارت ديگر، ركن اساسى فكر، فهم آيات الهى است و با تكيه به تفصيل آيات و تذكرات قرآنى و تبيين شرايع الهى ـ در هر بعد از آن ـ است كه معنا پيدا مى‏كند. سخن امام صادق عليه‏السلام در اينجا گره گشاست: «به راستى اين قرآن مشعل هدايت و چراغ روشنگر تاريكى‏هاست. باشد كه شخص تيزبين در آن دقت كند و چشم خويش را براى دريافت پرتوهاى نورانى آن بگشايد؛ زيرا تفكر مايه حيات قلب انسان روشندل است، همان‏گونه كه جوينده‏نوردرتاريكى‏هابه‏دنبال‏تابش‏نورحركت مى‏كند... .»(15)
متفكر واقعى از ديدگاه قرآن كسى است كه فكر را زبان فهم قرآن و دعا و عبادت خدا قرار دهد و چنين حالتى از تفكر است كه از عبادت ساليانه ارزشمندتر مى‏باشد. امام صادق عليه‏السلام در اين‏باره چنين مى‏فرمايد: «انديشه، آيينه كارهاى نيكو و كفاره گناهان و روشنايى دل‏ها و گشايش براى مردم و اصلاح آخرت و معاد و اطلاع بر سرانجام كار و موجب افزايش دانش است.»(16)
بنابراين، راه فكر آن‏گاه كه بتواند در تقويت ايمان دينى به كار گرفته شود و در برابر حقيقت خاضع گردد، مى‏تواند زبان فهم شايسته قرآن و دعا نيز باشد. زبان فكر، شك و ترديد را در سايه استدلال استوار مى‏زدايد و نقش بسزايى در پيشگيرى از آسيب ديدن ايمان آدمى، به ويژه در ارتباط با فهم قرآن و پيدا شدن حال دعا، ايفا مى‏كند.
اوج شكوفايى فكر: با توجه به كاركرد ويژه راه فكر از يك سو و با نظر به تمايل فطرى ذهن جست‏وجوگر انسان به بحث‏هاى عميق فكرى از سوى ديگر، دانشمندان مسلمان پژوهش‏هاى گسترده‏اى را در زمينه فهم و تفسير قرآن و شرح و توضيح ادعيه بااستفاده از استدلال‏هاى عقلى و فكرى به انجام رسانده‏اند كه منجر به پيدايش آثار متعدد و شهير شده است.
زبان فكر براى آن كس كه مشتاق فهم است و از شهود باطنى درپرتواستكمال‏روحى‏ومعنوى‏فاصله دارد، سودمند است:
چشم اگر دارى تو كورانه ميا ور ندارى چشم دست آور عصا
آن عصاى حزم استدلال را چون ندارى ديد، مى‏كن پيشوا.(17)
مسلما تلاش چنين انسان مشتاقى براى تصحيح و تكميل مستمر فهم قرآن و انگيزه عبادت و دعا صرفا به كوششى براى دست‏يابى به منظومه معرفتى متقن و سزاوار اعتنا خلاصه نمى‏شود، بلكه آثار عملى و محسوس و گاه سرنوشت‏سازى در حيات او خواهد داشت. و از همين‏روست كه در قرآن و احاديث و ادعيه توجه ويژه‏اى به تفكر شده و آموزه‏هاى بلندى در اوصاف متفكّران شايسته عرضه گشته است.(18)
اوج شكوفايى فكر و عقل آن است كه انسان بتواند با آن بى‏نهايت پيش رود و از قيد زمان و چارچوب ماده فراتر رود و قله‏هاى بلند عشق و ايمان را فتح كند. اين حالت زمانى است كه فطرت و عمل صالح همگام با عقل پيش رود. اين مسير هرچه درست‏تر انتخاب گردد، آگاهى‏هاى باطنى آدمى افزايش پيدا مى‏كند، منبع وحى را به شايستگى همراهى مى‏نمايد و ايمان به خدا و بندگى او را عالى‏ترين جلوه فهم و عقل مى‏يابد. امام حسين عليه‏السلام مى‏فرمايد: «خرد تنها با پيروى از حق است كه به كمال مى‏رسد.»(19) و مسلم است كه قرآن را مى‏توان از اين راه شايسته‏تر فهميد و بهتر با دعا مأنوس شد. اما چگونه و تا چه حد؟ اين موضوعى است كه در فهم قرآن از راه زبان قلب بايد روشن شود.

قلب، حالت استعداد درك و شهود حقايق متعالى جداى از تصورات ذهنى است. قلب كانون تلاقى نور عقل و نور وحى، جايگاه رشد فكر و تحول درونى و محيط كسب علم و توشه تقوا و خانه ايمان است. پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله ، آن پيام‏گير كامل محتواى وحى، كسى است كه اين‏گونه قلبى دارد و در نتيجه، از آن حقايق لدنّى لبريز و سرشار مى‏شود. بنابراين، براى آن كس كه مى‏خواهد با قرآن مأنوس شود و حال دعا نيز پيدا كند زبان فكر و استدلال به تنهايى كافى نيست و زبان دل لازم‏تر است. خداوند به صراحت اعلام مى‏كند كه فهم قرآن به عنوان كتاب تذكر براى كسى است كه با زبان قلب به آن رو مى‏آورد: «به راستى در آن ـ يعنى قرآن ـ ذكر و يادآورى براى كسى است كه قلب دارد.» (ق: 37)
خدا، آن هستى مطلق، زبان دل را مى‏داند و با آن انسان را مخاطب قرار مى‏دهد و او را از اعماق هستى و با تمامى وجودش به حركت درمى‏آورد. در اين حالت تنها فكر و مغز انسانى تحت تأثير نيست، بلكه سراسر وجودش تحت تأثير قرار مى‏گيرد: «منحصرا مؤمنان فقط آن كسانى هستند كه چون خدا ياد شود، دل‏هايشان بترسد و چون آيه‏هاى آن را برايشان بخوانند ايمانشان را بيفزايد و به پروردگار خويش توكل كنند، آن‏ها كسانى هستند كه نماز به پا مى‏دارند و از آنچه روزى‏شان داده‏ايم انفاق كنند، آنان، هم آنان، مؤمنان واقعى هستند... .» (انفال: 2)
آرى، چنين قلبى خود را با آيات الهى صيقل مى‏دهد و به حالت خضوع و خشوع درمى‏آيد: «آيا وقت آن نرسيده است كه ايمان آورندگان دل‏هايشان براى ذكر خدا به خشوع درآيد؟» (حديد: 16)
با قرآن و ذكر الهى و دعاست كه فرد خود را مى‏شناسد و به وسعت و عمق پيچيدگى روح و قلب خويش واقف مى‏شود و به حساسيت و لطافت عظيم روح خود پى مى‏برد؛ و به ميزان سلامتى روح و قلب از حقايق قرآن و دعا برخوردار مى‏شود و به نور ايمان منوّر مى‏گردد.
با انس و مصاحبت با قرآن و دعاست كه زمينه وسوسه‏هاى شيطانى از بين مى‏رود و پاكى قلب ضمانت مى‏شود. رسول اكرم صلى‏الله‏عليه‏و‏آله مى‏فرمايد: «به راستى اين دل‏ها همان‏گونه كه آهن زنگ مى‏زند، زنگار مى‏گيرد. و چون پرسيده شد: چه چيزى اين دل‏ها را صيقل مى‏دهد؟ در پاسخ فرمود: تلاوت قرآن!»(20)
تأكيد قرآن بر اين نوع از درك و فهم، با آن همه شدّت و حدّت (كه در حدود 132 بار فهم قلبى يا موانع فهم قلبى در قرآن آمده) از آن‏روست كه خداوند يك روح و معنويت عالى و بى‏نهايت براى انسان قايل است. و بر آدمى واجب است كه با پيروى كامل و صادقانه و عاشقانه از احكام الهى ـ مثلاً با انجام واجبات و مستحبات، دورى از محرمات و مكروهات، و مجاهدت با نفس ـ اين جو را پاك و سالم نگه دارد تا از قرآن بهره شايسته ببرد. به تعبير ديگر، دل آدمى به گونه‏اى ساخته شده است كه با نيكى‏ها پيوند دارد و قرآن كتابى است كه تمامى نيكى‏ها را بيان مى‏كند؛ و بهترين نيكى از آنِ كسى است كه با قرآن در نيت و فكر و در عمل، صادقانه و قلبا ارتباط برقرار ساخته باشد: «و ما از قرآن چيزى را فرو مى‏فرستيم كه شفا و ر حمتى براى ايمان‏آورندگان است و ستمگران را جز زيان نمى‏افزايد.» (اسراء: 82) و چه زيباست سخن امام صادق عليه‏السلام آنجا كه مى‏فرمايد: «كسى كه قرآن را تلاوت كند و در برابر خدا خضوع نكند و دلش نرم نشود و در اندرون خويش اندوه و ترسى نيافريند، مقام بزرگ خداوند را سبك شمرده و دچار زيانى آشكار شده است.»(21) اين كلام پاك امام صادق عليه‏السلام در روى آوردن به قرآن و عبادت و بندگى خدا با زبان قلب بسيار مفيد و راه‏گشاست.
آرى، سخن گفتن با خدا و فهم قرآن يك زمينه همدلى و همزبانى و همدردى را مى‏طلبد و اين زمينه در فضايى آكنده از محبت و صميميت وجود پيدا مى‏كند. و متعالى‏ترين جلوه‏هاى قلبى هر انسان در همين اظهار عشق است و بس. بنابراين، مى‏توان گفت: با توجه به فطرت خدايى انسان، سر و كار قرآن و دعا پيوسته با اين جلوه عشق الهى است؛ چرا كه انسان وقتى بتواند آنچه را كه به عشق و علاقه‏اش متعلق است براى خويشتن درست و روشن معنا كند، آن وقت است كه آن عشق و محبت سيرى متنوع و صعودى پيدا مى‏كند. اينجاست كه قرآن و دعاهاى اهل‏بيت عليهم‏السلام همچون زبور آل محمد صلى‏الله‏عليه‏و‏آله ـ صحيفه سجاديه ـ تازگى خود را هميشه حفظ مى‏كنند و هيچ‏وقت كهنه نمى‏شوند؛ زيرا وقتى قرآن و صحيفه سجاديه را باز مى‏كنيد و با توجه به قلب سليم، و درك شفا و نور و ايمان و به دور از هرگونه ظلم، به آن‏ها رو مى‏آوريد درمى‏يابيد كه زبان اين دو كتاب عبارت است از عشق و عشق و عشق؛ و چنان است كه گويى جز عاشق و معشوق در جهان هيچ چيز ديگرمعنايى‏ندارد و فقط‏عشق است كه‏به‏هستى‏معنا داده است.
محورهاى اساسى قرآن و صحيفه سجاديه در فراق و وصال، قرب و بُعد از معشوق، احتياج و فقر عاشق، استغنا و ناز و غمزه معشوق و نزاع با مدعيان دروغين عشق خلاصه مى‏شود و بس. قرآن و دعاهاى ائمه عليهم‏السلام پيام خداى معشوق و معبود براى انسان‏هاى عاشق است، بايد به آن دل داد؛ چرا كه پاك‏ترين حالت قلب همين عشق به خدا و دل دادن به اوست. كدامين عاشق است كه پيام معشوق را بشنود و به آن دل ندهد؟ اگر پيام خدا را مى‏شنويم و گوش نمى‏دهيم (تا چه رسد به دل دادن و از قلب مايه گذاشتن) پيداست كه از زبان قرآن، يعنى زبان عشق، محروم هستيم. و مسلّما پيام معشوق را نخواهيم شناخت و نخواهيم فهميد: «آن‏گاه كه قرآن خوانده مى‏شود پس خوب گوش دهيد (و به آن دل دهيد) و آرام باشيد، اميد است كه مورد رحمت واقع شويد.» (اعراف: 204) پيامبر اسلام صلى‏الله‏عليه‏و‏آله نيز در اين‏باره چنين مى‏فرمايد: «به هوش باشيد هر كه شوق خدا را دارد و به او عشق مى‏ورزد پس بايد به سخن خدا خوب گوش دهد.»(22)
شنونده خوب براى كلام خدا بودن يعنى تسليم قلبى در اوج اختيار و در عين بيزارى از طاغوت همراه با شناخت خدا و عشق به او و فرمانبردارى از او.(23) چنين قلبى شايسته نور خداست و حق اوست كه از اين سفره الهى و تجلّى خداوندى به زيباترين وجه بهره ببرد و پيوسته با عنصر اعتماد(24) و عشق(25) و اميد(26) و با امنيت در بارگاه الهى زندگى كند.(27) در اين حالت فرد مؤمن چنان مجذوب سخن حق مى‏شود كه حالت خدايى پيدا مى‏كند. در حديث قدسى آمده است كه خداوند عزيز و بلندمرتبه فرمود: «نه زمين من گنجايش مرا دارد و نه آسمان من، ولى قلب بنده مؤمنم گنجايش مرا دارد.»(28)

خداوند، يكتا موجود شايسته پرستش و ستايش و عبوديت و بندگى است. «عبادت» رمز سعادت و بهترين روش براى كسب حيات طيبه است. راه بندگى در انجام همه اعمال ـ از جمله رو آورى به قرآن و دعا ـ با انگيزه خالص خدايى و كسب خشنودى و رضاى اوست.
آنچه كه قرآن در تعليماتش و دعا در زمزمه‏هايش مدّنظر دارد، پرورش انسان‏هايى است كه هم از سلاح علم بهره‏مندند و هم از دلى آكنده از ايمان به محبوب خويش، و اين دو را با بهترين شيوه و به عالى‏ترين وجه در راه خدا به كار مى‏گيرند؛ انسان‏هايى كه نمونه‏هاى بارز آن خود پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله و ائمّه عليهم‏السلام و ياران شايسته و راستين آن‏ها مى‏باشند؛ همان‏هايى كه اهداف قرآن و دعا را پيوسته در دل و قلب خويش به يقين باور داشته و در عمل با دريافت و پذيرش حقايق قرآنى هميشه قرين عبادتند و با دعا مأنوسند و عاشقانه در پى سپاسگزارى از خدايى كه شايسته عبادت است برمى‏آيند و هدف قرآن را برآورده مى‏سازند: «اى مردم، از جانب پروردگارتان سوى شما پندى رسيده با شفايى براى آن مرض‏هايى كه در سينه‏هاست؛ كتابى كه رحمت و هدايت براى مؤمنان است.» (يونس: 57)
اين عابدان پرهيزگار، همان كسانى هستند كه حضرت على عليه‏السلام در توصيفشان چنين مى‏فرمايد: «مؤمنان پرهيزگار همان كسانى هستند كه در شب همواره برپا ايستاده‏اند، قرآن را شمرده و با تدبّر تلاوت مى‏كنند، با آن جان خويش را محزون ساخته و داروى درد خود را از آن مى‏گيرند؛ هرگاه به آيه‏اى برسند كه در آن تشويق باشد با علاقه فراوان به آن روى مى‏آورند و جانشان با شوق بسيار درآن خيره مى‏شود و آن را همواره نصب‏العين خود قرار مى‏دهند. و هرگاه به آيه‏اى برخورد كنند كه در ترساندن و بيم باشد گوش‏هاى دل خويش را براى شنيدن آن باز مى‏كنند و صداى ناله و به هم خوردن زبانه‏هاى آتش با آن وضع مهيبش در درون گوششان طنين‏انداز است. آن‏ها در پيشگاه خدا به ركوع مى‏روند و پيشانى و دست و پاى خويش را بر خاك مى‏سايند و از خداوند آزادى خود را آتش جهنم درخواست مى‏كنند...»(29)

آشنا نبودن انسان به عمق مصالح مادى و معنوى خود، گاه موجب درخواستهايى از خداوند مى‏شود كه هر چند در ظاهر مشكلى از زندگى برطرف مى‏كند، اما عواقب ناخوشايندى در پى دارند كه فرد از وجود آن بى‏اطلاع است.
مانند برخى كه به خاطر ظرفيت كم و ضعف ايمان خود تا وقتى در رنج و مصيبت واقعند، از نظر معنوى حال خوشى دارند و كمتر مرتكب گناه مى‏شوند. همين كه نجات يافته، در رفاه مادى و سلامت جسمى قرار مى‏گيرند، از ياد خدا غافل شده، به تدريج همه سرمايه‏هاى معنوى خويش را از دست مى‏دهند. بر عكس كسانى هم هستند كه تحمل بيماريهاى طولانى و مصيبتهاى پى در پى را ندارند، كه اگر به آن صبر مى‏كردند اجر عظيم مى‏بردند، ولى آسايش مادى و راحتى زندگى آنها را از جاده حق منحرف نمى‏كند.
اين ويژگى‏هاست كه خدا تنها مطلع بر آن است و خود انسان بدان وقوف كامل ندارد.
چه بسيارند كسانى كه در تنگناهاى زندگى با خدا عهد و پيمانها مى‏بندند، اما آنگاه كه خواسته‏شان برآورده مى‏شود به تمام تعهدهايشان پشت پا مى‏زنند. خداوند متعال در قرآن كريم از اين خصلت‏بشرى چنين ياد مى‏كند: «و منهم من عاهد الله لئن آتانا من فضله لنصدقن و لنكونن من الصالحين فلما آتيهم من فضله بخلوا به و تولوا و هم معرضون فاعقبهم نفاقا فى قلوبهم الى يوم يلقونه بما اخلفوا الله ما وعدوه و بما كانوا يكذبون‏»
برخى از مردم، وقتى در فقر و تنگدستى هستند، با خدا پيمان مى‏بندند كه اگر خداوند از فضل خود به ما ببخشد، انفاق مى‏كنيم و از صالحان خواهيم بود. همين كه به خواسته‏شان رسيدند بخل مى‏ورزند و از عمل به تعهد خويش سرباز مى‏زنند. اين عهدشكنى نفاقى را در دلهايشان كاشت كه تا قيامت همراهشان هست و اين بدان خاطر است كه به پيمان خدا عمل نكردند و دروغ گفتند. (1)
در اين زمينه نمونه‏هاى تاريخى فراوان است كه مجال ذكر آن نيست. در حديث قدسى آمده: «كار دين برخى از بندگان مؤمن را جز توانگرى و سلامت جسمى اصلاح نمى‏كند پس من آنها را برخوردار مى‏كنم تا امر دينشان رو به صلاح رود. مصلحت‏برخى ديگر تنها در تهى‏دستى و مرض بدنى است. پس من آنان را دچار مى‏كنم تا كار دين آنان سامان پذيرد و من به آن چه صلاح دينى بندگان مؤمنم هست آگاهترم‏». (2)
بنابراين بنده مؤمنى كه به همه مصالح و مفاسد مربوط به حيات مادى و معنوى خود آگاهى ندارد، ممكن است‏حاجتى را طلب كند كه به مصلحت كلى او نباشد; بلكه در نهايت‏به ضررش تمام شود. پس اگر خداى بزرگ آن خواسته را تحقق نبخشد نه تنها دعاى او را رد نكرده بلكه در حقيقت همين عدم اجابت، اجابت دعاى او محسوب مى‏شود.

گاهى ظرفيت زمانى گرفتاريهايى كه دامنگير انسان مى‏شود، طولانى است. نقش دعا در اين موقعيت مى‏تواند كم كردن مدت آن باشد. اين در صورتى است كه در اصل نياز براى انسان داراى مصلحتى است ولى چون دعا كننده بر طرف شدن سريع و فورى آن را از خداوند خواسته است و از طولانى بودن زمان آن گرفتارى اطلاعى ندارد، ممكن است اين امر را رد دعاى خود بداند، در صورتى كه اين دعا با كاهش زمان مقرر آن مستجاب شده است.
قرآن كريم درباره حضرت يونس مى‏فرمايد: «فلو لا انه كان من المسبحين للبث فى بطنه الى يوم يبعثون.»
اگر او از تسبيح كنندگان نبود، تا محشر و قيام قيامت در شكم ماهى باقى مى‏ماند. (3)
به نقل مرحوم طبرسى، مفسران مدت درنگ آن حضرت در شكم ماهى را از سه تا چهل روز نقل كرده‏اند. (4)
حضرت يونس كه مى‏بايد به اين خاطر كه بى اذن الهى قوم خويش را ترك گفته بود، تا قيامت در آن زندان بلا گرفتار بماند، در اثر مناجات با خدا، به گناه خود اقرار كرد و پروردگار را به كمك طلبيد و گفت: «... لا اله الا انت‏سبحانك انى كنت من الظالمين‏» (5) آنگاه خدايش نيز اجابت كرد و او را از آن گرفتارى بزرگ نجات داد.
امام كاظم(ع) مى‏فرمايد: «هيچ بلايى بر بنده مؤمن نازل نمى‏شود، مگر اين كه به وسيله دعا در رفع آن تسريع مى‏شود و هيچ مصيبتى نيست كه به دنبال آن دعا نباشد; مگر اين كه آن مصيبت دوام خواهد يافت. پس هر گاه بر شما گرفتارى فرود آمد، دست‏به دعا و تضرع برداريد». (6)

يكى از حالات روحى انسان عجول بودن اوست. آدمى يا بخاطر ترس از دست نيافتن به مطلوب و يا عدم تحمل محروميت دوست دارد هر چه زودتر به خواسته‏اش برسد و تاخير در آن او را مضطرب مى‏سازد.
بديهى است اين حالت در دعا نيز جلوه‏گر است انتظار دارد كه خداوند نيز كار خود را بر اساس خواهشهاى او قرار داده، بى توجه به نظامهاى مقرر در آفرينش و نيز مصالح و مفاسد خواسته‏اش، را هر چه سريعتر به اجابت‏برساند.
قرآن كريم در آيات زيادى بدين خصيصه انسانى اشاره كرده، تبعيت نظامات عالم را از آن، مايه فساد و تباهى به حساب آورده است. (7)
قرآن مجيد پس از اين كه دعاى حضرت موسى(ع) را داير بر هلاكت فرعون و اطرافيان او نقل مى‏كند، اين چنين مى‏فرمايد: «قال قد اجيبت دعوتكما فاستقيما و لاتتبعان سبيل الذين لايعلمون.»
«دعايتان - موسى و هارون - به اجابت رسيد پايدار بمانيد و از جاهلان پيروى نكنيد.» (8)
در روايتى معتبر امام صادق(ع) فرمود: «كان بين قول الله عز و جل: «قد اجيبت دعوتكما» و بين اخذ فرعون اربعين عاما».
فاصله زمانى اين گفته خداوند كه «دعايتان مستجاب شد» تا انتقام الهى از فرعون، چهل سال بود. (9)
ابابصير مى‏گويد: امام صادق(ع) فرمود: «لايزال المؤمن بخير و رجاء رحمة من الله ما لم يستعجل فيقنط و يترك الدعاء، قلت له: كيف يستعجل؟ قال: يقول: قد دعوت منذ كذا و كذا و ما ارى الاجابة.»
مؤمن همواره با خير و سعادت و اميد و رحمت الهى همراه است، تا وقتى شتاب كند. در نتيجه نااميد مى‏شود ودست از دعا بردارد. گفتم: چگونه شتاب مى‏كند؟ فرمود: اين كه بگويد: از فلان زمان دعا مى‏كنم ولى هنوز خواسته‏ام برآورده نگرديده است. (10)
ديده شده است‏برخى مؤمنان تاخير اجابت الهى را براى خود نوعى عقب ماندگى معنوى و يا بى‏توجهى خداوند را سبت‏به خود تلقى مى‏كنند و از دعا مايوس مى‏شوند و گاهى هم مى‏گويند: خداوند به اهل دنيا و مردم بى‏بند و باربيشتر توجه دارد و خواسته‏هايشان را زودتر به اجابت مى‏رساند.
در پاسخ به اين توهم، به گفتارى از حضرت صادق(ع) اشاره مى‏كنيم:
آن حضرت فرمود: «ان العبد الولى لله ليدعو الله عز و جل فى الامر ينويه فيقال للملك الموكل به: اقض لعبدى حاجته و لاتعجلها فانى اشتهى ان اسمع صوته و ندائه، و ان العبد العدو لله عز و جل فى الامرينويه فيقال للملك الموكل به: اقض حاجته و عجلها فانى اكره ان اسمع صوته و ندائه، قال: فيقول الناس: ما اعطى هذا الا لكرامته، ولا منع هذا الا لهوانه‏».
«بنده دوست‏خدا او را براى تحقق خواسته خود مى‏خواند، سپس به فرشته‏اى كه كارش را بدو سپرده‏اند گفته مى‏شود: حاجت‏بنده‏ام را عملى كن ولى در آن شتاب مكن; زيرا دوست دارم صدايش را بشنوم و راز و نيازش به من برسد - ولى در مقابل - بنده‏اى كه دشمن خداست‏حاجتش را از او مى‏طلبد. آن گاه به فرشته موكل بر او دستور داده مى‏شود كه حاجت او را برآور و در آن نيز تعجيل كن; زيرا خوش ندارم صدايش به من برسد و از اين كه با من به گفتگو برخيزد كراهت دارم آنگاه حضرت فرمود: ولى قضاوت مردم در اين باره اين است كه اين، دومى، خواسته‏اش برآورده نشد مگر به خاطر جايگاه خوبى كه نزد خدا دارد و آن ديگرى دعايش مستجاب نگرديد مگر به واسطه خوارى و پستى او در پيشگاه خداوند». (11)

در نوشتارهاى پيش سخن از «اركان دعا» بود. اركان دعا از اين قرار است: 1-اعتقاد و توجه به ربوبيت‏خدا 2- احساس نياز3- اعتقاد به اجابت الهى.
در اين زمينه مباحث‏بسيارى وجود دارد همچون آداب و شرايط زمان و مكان دعا و غير آن كه با ظرفيت محدودمجله مجال بحث در همه آن موارد نيست و در اين نوشتار پيرامون آنچه خداوند در اين خصوص به عهده گرفته و آن «اجابت دعا» است‏به گفتگو مى‏نشينيم.

بر اساس وعده الهى هرگاه از بنده‏اى دعا به وقوع بپيوندد اصل اجابت هم از طرف خداوند اجتناب‏ناپذير است.
موضوعى كه برخى نسبت‏به آن دچار اشتباه شده‏اند، قياس اجابت انسانها با اجابت‏خداست زيرا معمولا هرگاه انسانى از انسان ديگرى خواسته‏اى داشته باشد - اگر در توانش باشد - همان چيزى را كه او درخواست كرده است‏بدون تاخير و فوت وقت - بدون اينكه در اين زمينه به مصالح مختلف احاطه داشته يا آن را در نظر بگيرد - عملى مى‏كند. و همين محدوديت انديشه بشرى ذهن او را عادت داده است كه اجابت الهى را نيز در همين دائره ارزيابى كند و خارج از آن را بى‏توجهى خداوند نسبت‏به خود دانسته و اجابت نداند. و گاهى نيز تا آنجا در اين اشتباه پيش مى‏رود كه در وعده الهى به ترديد افتاده و در فهم آن دچار اشكال مى‏شود.
در صورتى كه موضوع اجابت در مورد خدا با آنچه بين بندگان او مطرح است، تفاوت بسيار دارد.
او براى استجابت دعاى بنده خود، با احاطه‏اى كه به تمامى مصالح و مفاسد امور دارد با توجه به رحمت عام و نيز لطف ويژه‏اش نسبت‏به سائلان، آن‏چه به صلاح آنان بداند عملى مى‏كند.
به عنوان مثال مريضى را در نظر بگيريد كه به شدت تشنه است و پى در پى به آه و ناله و اصرار تقاضاى آب مى‏كند، در همين حال اگر يكى از بستگان او كه از وضع او بى‏خبر است‏با او ملاقات كند بديهى است اولين كارى كه براى او انجام خواهد داد سيراب كردن اوست در حالى كه ممكن است‏با همين آب دادن، حيات او را نيز در معرض خطر قرار دهد. در صورتى كه اگر دكتر معالج او در اين وضع او را ببيند با احاطه‏اى كه به مرض و نوع آن دارد و آب را براى چنين مريضى خطرناك مى‏داند، تن به اين خواسته نخواهد داد و يا حداقل آن را براى مدت معينى به تاخير خواهد انداخت. و اگر ممكن باشد از راه ديگرى براى تخفيف تشنگى او اقدام خواهد كرد.
اين بى‏توجهى به تقاضاى مريض نيست‏بلكه خود عين اجابت‏با در نظر گرفتن مصلحت اوست. خداوند متعال نيز، هرگاه دعايى - با توجه به اركان آن - از بنده‏اش ابراز شود، قطعا بدان پاسخ خواهد داد، ولى اينكه شخص «دعاكننده‏» اجابت دعاى خود را در به اجرا درآوردن مو به موى خواسته خود از سوى خدا بداند انديشه‏اى غلط، انتظارى بيجا و از باب قياس خالق به خلق است.

اجابت الهى با توجه به مجموعه مصالح و مفاسد تحقق مى‏پذيرد و بديهى است چنين كارى صورتهاى مختلف دارد كه در هر خواسته‏اى با توجه به اوضاع و مناسبات خاص آن، به صورت ويژه‏اى جلوه مى‏كند كه به برخى از آنها مى‏پردازيم.
البته آنچه اينجا بدان مى‏پردازيم به غير از نوع روشن و رايج آن است كه برآمدن حاجت دائمى به همان صورت مطلوب اوست.

از نتايج‏بسيار مهم دعا جلب توجه و عنايت ويژه الهى است كه سراسر زندگى و لحظه لحظه عمر دعاكننده را فرا مى‏گيرد.
بر طبق آيات قرآن كريم، خداوند بزرگ رساندن رحمت را به بندگان، بر خود مقرر فرموده و مقصود از آفرينش آنان را نيز همين امر، اعلام كرده است ولى بهره‏مندى از آن را به تقاضا و درخواست‏آنهااز خودمنوطدانسته‏است.
شخص «دعاكننده‏» نبايد در كار دعا تنها به برآمدن حاجت‏خود قناعت ورزد تا اگر محقق نشد دست از طلب بردارد بلكه بايد با نظرى بلند و در افقى بسيار وسيعتر و فراتر از برخى خواسته‏هاى محدود بدين عمل دست‏يازد.
البته خواسته‏هاى كوچك را هم بايد از خدا خواست. بلكه بنا به روايتى از امام صادق(ع) تمامى امور از كوچك و بزرگ را بايد از او طلب كرد زيرا همان كسى كه صاحب اختيار كارهاى بزرگ است، سررشته كارهاى كوچك را نيز در دست‏خود دارد.
ولى سخن اين است كه همواره بايد امور محدود و جزيى را در پرتو عنايت كلى الهى خواست و به وسيله دعا عنايت و توجه عام و رضايت‏خداوند را به سوى خود جلب كرد.
قرآن مجيد از قول حضرت ابراهيم(ع) خطاب به مشركان عصر خود اينچنين مى‏فرمايد: «واعتز لكم و ما تدعون من دون الله و ادعو ربى عسى الا اكون بدعاء ربى شقيا» من از شما و آنچه مى‏پرستيد كناره مى‏گيرم و پروردگار خود را مى‏خوانم بدين اميد كه به وسيله اين كار - رحمت‏خدا را در همه حال به سوى خود جلب كنم و در پيشگاه او - محروم و مطرود نباشم.
امام صادق(ع) از نبى اكرم(ص) نقل مى‏كند كه آن حضرت فرمودند:
«رحم الله عبدا طلب من الله عز و جل حاجة فالح فى الدعاء استجيب له ام لم يستجيب [له]، و تلا هذه الآية ...»
سايه رحمت الهى بر سر آن بنده‏اى باد كه حاجت‏خويش را از خدا بخواهد و در آن اصرار بورزد خواه آن خواسته‏اش محقق شود و خواه عملى نگردد. آنگاه حضرت همين آيه را به عنوان شاهد كلام خود ذكر فرمود.
باز در حديث ديگرى حضرت صادق(ع) فرمودند: ان الله عز و جل يقول: من شغل بذكرى عن مسالتى اعطيته افضل ما اعطى من سالنى.
خداى متعال مى‏فرمايد: كسى كه به ياد من مشغول شود و از عرض حاجت‏خود باز ماند - با جلب رحمت‏خود به سوى او - بهترين عطاياى خويش را كه به‏سائلان مى‏دهم بدو نيزخواهم‏بخشيد.
و نيز همان حضرت فرمودند: «هيچ بنده‏اى دست‏خود را به سوى خدا نگشود مگر اينكه خداوند بزرگ از اين كه آن دست را خالى برگرداند حيا مى‏كند و از رحمت‏خود آنچه بخواهد بدو عنايت مى‏كند. پس هرگاه كسى از شما دست‏به دعا برداشت آن را بر سر و صورت خود بكشاند.»
بنابراين بهترين و سودمندترين پاسخ الهى به بنده نيايشگر خود سرازير كردن رحمت‏بى‏پايان خويش به سوى اوست و از باب اينكه: «چون كه صد آمد نود هم پيش ماست‏» در پرتو آن تمامى مشكلات مادى و معنوى رو به سامان خواهد گذاشت و هيچ دعايى از مؤمن، خالى از اين بهره گرانسنگ نخواهد بود، چه دعاگر حاجت مورد نظر خود را نيز بگيرد يا به مصالحى بدان دست نيابد.
 

در نوشتارهاى پيش سخن از «اركان دعا» بود. در اين گفتار نيز سخن را در ركن ديگرى از آن پى مى‏گيريم.

براى تحقق هر امر در رديف ديگر علل، وجود غايت و غرضى معقول از مهمترين عوامل است كه از آن به «علت‏غايى‏» تعبير مى‏شود.
در تحقق دعا نيز همچنان كه به قلبى سوزان و دلى دردمند و آگاه نسبت‏به احتياج و درماندگى خود در برابر خداى قادر متعال، نياز هست - و گرنه دعاى حقيقى صورت نمى‏گيرد - اعتقاد به اجابت دعا از اركان مهم دعاست، به گونه‏اى كه بدون اين باور يا ضعف آن، نه فرد انگيزه‏اى در خود مى‏بيند تا بدين كار مبادرت ورزد و نه اميد اجابت مى‏رود.
گاهى برخى گرفتار مشكلى هستند و براى رفع آن تا از پيشگاه خداوند بزرگ استغاثه و درخواست كمك مى‏كنند ولى به موجباتى كه پس از اين خواهيم گفت، آن خواسته محقق نگشته يا به تاخير مى‏افتد، و از اين‏روى دست از طلب برداشته، از دعا فاصله مى‏گيرند و دلسرد مى‏شوند و در ساير مشكلات نيز، از روى اعتقاد و باور، عرض حاجت‏به پروردگار جهان نمى‏كنند و بانوميدى مى‏گويند خدا كه به ما توجهى ندارد، پس به چه انگيزه‏اى دعا كنيم؟
اعتقاد و باور قلبى و صحيح به اجابت دعا از ناحيه پروردگار نقش اساسى در اجابت دعا دارد و همين موضوع مقاله حاضر است.

قرآن كريم در مقام محكوم كردن كفار كه حوايج‏خود را به بتان عرضه مى‏كردند و به آنها استغاثه مى‏بردند اينچنين مى‏فرمايد:
«ان تدعوهم لا يسمعوا دعائكم و لو سمعوا ما استجابوا لكم‏»اگر آنها را بخوانيد سخن شما را نمى‏شنوند و اگر به ندايتان گوش دهند از برآوردن حاجتهاى شما ناتوانند.
در اين آيه خداى متعال براى نشان دادن گمراهى مشركان و متوجه كردن آنها به خطاى بزرگشان، به متزلزل ساختن مهمترين ركن دعا كه اعتقاد به اجابت است و در خيالهاى باطل آنان نسبت‏به معبودهايشان جاى گرفته، مى‏پردازد و از اين راه وجدانهاى خفته آنان را بيدار مى‏كند.
در چندين جاى ديگر قرآن كريم همين مضمون را بيان كرده در آيات ديگرى اين اجابت را به خود نسبت مى‏دهد و عملى شدن آن را تنها از ناحيه خود ممكن دانسته و بدان وعده داده است. براى مثال مى‏فرمايد:
«و اذا سالك عبادى عنى فانى قريب اجيب دعوة الداع اذا دعان فليستجيبوالى و ليؤمنوا بى لعلهم يرشدون‏».
هرگاه بندگان من از تو درباره من بپرسند، پس من بدانها نزديكم و نداى درخواست‏كننده را پاسخ مى‏دهم هرگاه مرا بخواند. پس دعوت مرا لبيك گويند و به من ايمان آورند به اميد اينكه هدايت‏يابند.
و باز مى‏فرمايد: «و قال ربكم ادعونى استجب لكم ...»
پرووردگار شما گفت مرا بخوانيد تا شما را اجابت كنم.»
در مواردى هم به بيان برخى دعاهاى مستجاب شده پرداخته، از اين راه نمونه‏هاى عملى دعا را ارائه مى‏كند. براى مثال مى‏فرمايد:
«اذ تستغيثون ربكم فاستجاب لكم انى ممدكم بالف من الملائكة مردفين‏»آنگاه كه پروردگارتان را به كمك خواستيد پس او اين دعوت را مستجاب و شما را با هزار فرشته كه پى در پى فرود آمدند يارى كرد.
بنا بر نقل قرآن مجيد هنگامى كه حضرت «يونس بن‏متى‏» بر قوم خود خشم گرفت و از ميان آنها هجرت گزيد و سپس در شكم ماهى گرفتار آمد در آن ظلمت و سياهى شب و دريا و شكم آن حيوان با تضرع و استغاثه گفت: «لااله‏الا نت‏سبحانك انى كنت من الظالمين‏» (هيچ معبودى جز تو نيست، تو پاك و منزهى همانا من از ستمكارانم.)بعد مى‏فرمايد: «فاستجبناله و نجيناه من الغم و كذالك ننجى المؤمنين‏».
ما دعاى او را اجابت كرديم و از گرفتارى رهايى داديم و اين‏گونه مؤمنان را نجات مى‏بخشيم.

در مقالات پيشين به طور مشروح پيرامون آن سخن گفتيم.

از اعتقادات بحق و بسيار سازنده در مكتب اهل بيت عصمت(عليهم السلام) تنزيه و دور دانستن ساحت قدس الهى از هر گونه شايبه، جسميت و جهت نياز به مكان و اعتقاد به قرب الهى و فرامكان بودن وجود اوست.
بر اساس تعليمات قرآنى و امامان معصوم(ع) خداوند خود خالق مكان است و بدين‏سان محال است‏بدان نيازمند باشد. او در همه جا حاضر است و هيچ نقطه‏اى از وجود او خالى نيست. بر اين اساس خداى متعال نزديكترين موجود به مخلوقات خود و از آن جمله انسان است. قرآن كريم با لطيفترين بيان اين حقيقت را بازگو كرده است و مى‏فرمايد:
«و لقد خلقنا الانسان و نعلم ما توسوس به نفسه و نحن اقرب اليه من حبل الوريد».
ما انسان را آفريديم و به خاطرات نفسانى او آگاهيم و ما از رگ گردن - كه رشته‏هاى آن به همه اعضاى بدن كشيده شده است - نزديكتريم.
مرحوم علامه طباطبايى در تفسير اين آيه مى‏نويسد: «اين بيان، ساده كردن موضوع براى درك ذهن است تا موضوعى كه فهم آن براى عوام دشوار است دريافت‏حقيقت آن آسان شود وگرنه مساله قرب الهى بسيار بالاتر از اين است. خداى متعال است كه نفس را آفريد و آثارى برايش قرار داد. پس او واسطه بين انسان و نفس او و بين نفس او و آثار آن است. او از هر چيزى كه فرض شود حتى از خود انسان بدو نزديكتر است.»
قرآن كريم در جاى ديگر مى‏فرمايد: «ان الله يحول بين المرء و قلبه‏»، «همانا خداى متعال بين انسان و قلب او حايل و واسطه است.»
بنابراين دافعه وجود الهى در همه جا و نيز بين شخص و قلب او گسترده است و او نسبت‏به مخفى‏ترين اسرار و نيات و خواسته‏هاى بشر آگاه است.
در آيه‏اى ديگر مى‏فرمايد: «... و نحن اقرب اليه منكم و لكن لا تبصرون‏» ما به شخص در حال مرگ از شما نزديكتريم ولى شما اين را نمى‏بينيد.
اين باور و احساس موجب مى‏شود كه انسان درمانده و محتاج در لطيفترين و ظريفترين حالات خود، در هر مكان و موقعيتى كه قرار گيرد هيچ گاه و براى لحظه‏اى خود را از آفريدگار خود جدا نبيند و بى‏آنكه بين خود و ذات مقدسش كوچكترين فاصله‏اى ببيند و براى ارتباط و اتصال با او كمترين مانعى در سر راه خود بيابد در لحظات سخت و دشوار رو به سوى او آورد و سامان يافتن كارش را از او بخواهد.
از همين‏رو قرآن كريم در مقام وعده اجابت، ابتدا خداى متعال را وجودى «قريب‏» و سپس «مجيب‏» توصيف مى‏كند.
در آيه‏اى مى‏فرمايد: «... فانى قريب اجيب دعوة الداع اذا دعان ...» و زمانى مى‏فرمايد: «فاستغفروه ثم توبوا اليه ان ربى قريب مجيب‏» پس از خدا آمرزش بخواهيد و به سوى او باز گرديد و توبه كنيد . همانا پروردگار من نزديك است و آنچه بخواهيد اجابت مى‏كند.
بى‏دلى در همه احوال خدا با او بود او نمى‏ديد و از دور خدايا مى‏كرد
خدايى كه خود نزديك است رحمتش نيز نزديك است و براى بهره‏مندى از رحمت او نيازى به هيچ خرج و يا گذران اندك زمانى نيست. كه «ان رحمت الله قريب من المحسنين‏»، همانا رحمت الهى به نيكوكاران نزديك است.

از عوامل مؤثر در اعتقاد به اجابت، توجه به صفت «سميع‏» و «بصير» بودن الهى است. قرآن كريم مى‏فرمايد: «والذين يدعون من دونه لا يقضون بشى‏ء ان الله هو السميع البصير».
كسانى را كه غير از خدا مى‏خوانيد توانايى انجام كارى ندارند. همانا خداست كه شنوا و بيناست. يعنى او بدانچه ديدنى و شنيدنى است آگاه است. از همين‏رو در موارد وصف «سميع‏» و «عليم‏» در كنار هم ياد شده، مى‏فرمايد: «و اذ يرفع ابراهيم القواعد من البيت و اسمعيل ربنا تقبل منا انك انت السميع العليم‏»: آنگاه كه ابراهيم و اسماعيل پايه‏هاى كعبه را بالا برده، استوار ساختند گفتند: پروردگارا، از ما بپذير، همانا تو شنوا و دانايى.
نيز مى‏فرمايد: «هنا لك دعا زكريا ربه قال رب هب لى من لدنك ذرية طيبة انك سميع الدعا».
آنگاه زكريا دست‏به دعا برداشت و گفت: پروردگارا! از پيشگاه خود به من اولاد پاكى موهبت كن، تو نسبت‏به درخواستها شنوايى.
دعاهاى معصومان(عليهم السلام) هم كه الهام گرفته از قرآن كريم است‏با جمله «يا اسمع السامعين و يا ابصر الناظرين‏» همراه است. اين قبيل جملات در دعاهاى ايشان بسيار است.

گاهى گفته مى‏شود: شخص شنوا وقتى به سخن كسى گوش فرا مى‏دهد از توجه به كلام ديگرى عاجز است و نمى‏توان در يك لحظه، چندين سخن مختلف و متفاوت را شنيد. در اين صورت چگونه مى‏توان گفت هر لحظه كه بنده گرفتارى بخواهد مى‏تواند خدا را به كمك بطلبد و خواسته‏اش را با او در ميان بگذارد در حالى كه ممكن است در همان حال، عده بسيارى در نقاط مختلف و دور از هم، دست طلب به سوى او دراز كرده حوائج‏خويش را از او بخواهند؟
پاسخ: ناتوانى انسان از توجه به چند جانب در يك زمان ناشى از محدوديت طبيعت و ابزار آن است و گرنه در فرا طبيعت چنين چيزى غير ممكن نيست.
توضيح اينكه: ناتوانى روح در تلقى چندين سخن متفاوت در وقت واحد بدين علت است كه او براى دريافت‏سخن ديگرى بايد از ابزار مادى بهره‏گيرد. به وسيله گوش بشنود و با مغز آن شنيده را بفهمد. محدوديت اين ابزار موجب مى‏شود كه روح نتواند در يك لحظه به سخنان گوناگون توجه كند. ولى با در نظر گرفتن بى حد و مرز بودن وجود خداوند و نيز حضور او در همه جا و با همه كس و اينكه او در شنيدن و دريافت‏سخن بندگان خود نيازى به هيچ‏گونه ابزار محدود مادى و غير آن نداشته و حتى براى آگاهى از خواسته‏هاى آنان حتى به اظهار آن از سوى آنها احتياجى ندارد، اين اشكال وارد نيست.
در يكى از تعقيباتى كه پس از هر نماز واجب خوانده مى‏شود مى‏گوييم: «يا من لا يشغله سمع عن سمع و يا من لا يغلطه السائلون و يا من لا يبرمه الحاح الملحين اذقنى برد عفوك و حلاوة رحمتك و مغفرتك‏» اى وجود بى‏همتايى كه هيچ شنيدنى تو را از توجه به كلام ديگرى باز نمى‏دارد و طلب‏كنندگان و خواهندگان مختلف تو را به اشتباه نمى‏اندازد و اصرار جويندگان به ستوهت نمى‏آورد، سردى عفوت و شيرينى رحمت و بخششت را به من بچشان.
با استفاده از همين اصل است كه مى‏گوييم چنين سخنى در سطحى نازلتر، در باره ارواح بسيار قوى همچون روح‏هاى طيب معصومان(عليهم‏السلام) و اولياى الهى جارى است و آنان نه تنها پس از وفات و رهايى كامل از بند طبيعت، بلكه در زمان حيات خود، در اثر قوت و قدرت ارواح پاكشان، كه تا سرحد امكان از قيد طبيعت و اسارت آن آزاد گشته توانايى آن را دارند كه به استغاثه‏هاى گوناگون با اذن الهى در نقاط مختلف آگاه شوند و به تمامى آنها، در صورت مصلحت پاسخ مساعد دهند. و اين خداگونه شدن است نه خدا دانستن افراد. و بين اين دو تفاوت بسيار است كه متاسفانه عده‏اى از درك صحيح آن ناتوانند و از دين راه دامن قدس شيعه را به اتهام شرك مى‏آلايند و تهمتهاى ناروا مى‏زنند كه خود بدان سزاوارترند.

دعاكننده بايد معتقد باشد كه اراده الهى هر گاه بر تحقق امرى كه در ذات خود ممتنع و محال نباشد، تعلق بگيرد، با صدور فرمان او بى‏چون و چرا به همان صورتى كه اراده‏اش باشد بى‏واسطه يا با واسطه، دفعى يا تدريجى آن امر محقق مى‏شود.
قرآن كريم مى‏فرمايد: «انما امره اذا اراد شيئا ان يقول له كن فيكون‏».
شان خدا اين است كه هر گاه اراده او به انجام كارى باشد تنها با صدور آن كار عملى مى‏گردد.
قرآن مجيد براى مردود شمردن و محكوميت‏شيوه مشركان داير به طلب از غير خدا، از آنان نفى قدرت مى‏كند و مى‏فرمايد: «ام لهم آلهة تمنعهم من دوننا لا يستطيعون نصر انفسهم...» آنهايى كه غير از خدا معبود گرفته‏ايد حتى از كمك‏رسانى و دفع ضرر از خود ناتوانند.
در جاى ديگر مى‏فرمايد: «والذين تدعون من دونه لا يستطيعون نصركم و لا انفسهم ينصرون‏» آنانى كه غير از خدا مى‏خوانيد از يارى رساندن به شما و نيز خود عاجزاند.
در ماجراى پر شكوه بت‏شكنى حضرت ابراهيم(ع) به نقل قرآن كريم پس از اينكه كفار بيچارگى و درماندگى خدايان خود را در دفاع از خويش با چشم خود مشاهده كردند وجدان خفته‏شان بيدار شده خود را ستمكار يافتند. آنگاه حضرت ابراهيم بدانان گفت: «... افتعبدون من دون الله ما لا ينفعكم شيئا و لا يضركم اف لكم و لما تعبدون من دون الله افلا تعقلون‏».
آيا غير از خدا چيزى را كه توانايى رساندن هيچ نفعى يا دفع كوچكترين ضررى را از شما ندارند پرستش مى‏كنيد؟ ننگ بر شما و آنچه جز او مى‏پرستيد پس چرا در زشتى اين كار خود انديشه نمى‏كنيد!
توجه به قدرت خداوند در وقت دعا و حتى يادآورى و ذكر مظاهر قدرت الهى و شمردن آن در اين حال و تلقين آن به نفس تاثيرى قوى در اطمينان به اجابت دعا و به دنبال آن تحقق دعاى واقعى و طلب حقيقى از خداى متعال و سپس اجابت آن از سوى خدا دارد.
اين موضوع در دعاهاى رسيده از حضرات معصومان(عليهم‏السلام) نمونه‏هاى فراوان دارد. و ما براى مثال به نقل يك مورد بسنده مى‏كنيم.
امام كاظم(ع) آنگاه كه از فشارها و شكنجه‏هاى طاقت‏فرسا و طولانى حاكم ستمگر بغداد در زندانهاى مخوف طاغوت به تنگ آمده بود، خلاصى خود را اينچنين از خداوند طلب كرد: «مولاى من ... اى كسى كه درخت را از بين آب و ريگ و گل نجات مى‏دهى و شير مادر را از ميان خون و زوايد بدن خارج مى‏كنى و فرزند را از رحم مادران خلاصى مى‏دهى و آتش را از لابه‏لاى سنگ و آهن بيرون مى‏آورى و روح را از بين احشا و امعاى بدن رهايى مى‏دهى! مرا از دست‏ستم هارون خلاصى بخش.»

عناصر ديگرى نيز در ايجاد يا تقويت اين ركن از اركان دعا مؤثر است كه نقل و توضيح همه آنها مقاله را به درازا خواهد كشاند و به همين علت از آن صرف‏نظر مى‏كنيم; همچون ايمان به غناى ذاتى او و اينكه با عطايا و مواهب او كمترين نقصى در خزانه‏هاى بى‏پايان او پيش نمى‏آيد و نيز رحمانيت و رحيميت او و همچنين جواد بودن و دورى او از بخل و امساك.
اين امور، عواملى هستند كه توجه و عنايت‏بدانها در وقت دعا و بخصوص بازگو كردن آنها و القا و تحكيم آنها در زواياى قلب و در جان دعاكننده، اين اطمينان را به وجود مى‏آورد كه خدايى كه حوايجش را از او مى‏طلبد فقط پروردگار است و زمام هر امرى به دست اوست و از او دور نيست و حتى از خود او بدو نزديكتر است و ندايش را بهتر از هر كس مى‏شنود و توانايى بر انجام هر كارى دارد و هيچ بخششى چيزى از او كم نمى‏كند و بدو از هر كس مهربانتر و رؤف‏تر بوده و بخلى هم در ساحت قدسش نيست.
وقتى چنين احساسى در جان دعاكننده پديدار شد دعا از حالت تشريفات خارج مى‏شود و صورت ظاهر به خود نمى‏گيرد. فريادى است از عمق جان و خواسته‏اى است همراه با سوز و گداز. دست طلبى است همراه با اشك و آه كه گاهى تار و پود وجودش را به لرزه انداخته، تحت تاثير خود مى‏گيرد.
 

گفت و گو با عالمان، دين باوران، استاد ديدگان و مدّرسان، درس آموز است و انديشه آفرين، به ويژه استاداني كه دوران سخت گذشته حوزه هاي علميّه را گذرانده‌ و مرارت‌هاي آن را چشيده‌ و لمس كرده‌اند و بر اعتقاد و پايبندي خود پاي فشرده‌اند، آنان كه در كنار درس و بحث‌هاي حوزوي، مبارزه را فراموش نكرده‌اند، خود را به آب و آتش زده و دوران تنهايي و شكنجه? زندان‌هاي ستم شاهي را پشت سر گذاشته‌اند و با حركت اسلامي ملت هوشمند ايران، پاي به عرصه نهاده و به رسالت خود ادامه داده‌اند.
آيت الله گرامي، از معدود اساتيد با سابقه و خوش ذوق حوزه علميه قم مي‌باشند، كه درس‌هاي حوزوي را با علوم قرآن و تفسير درآميخته و در كنار دروس حوزوي، به مباحث تفسير و علوم قرآن پرداخته و تشنگان معارف قرآن را بهره‌ها رسانده‌اند.
همو كه سالها در كنار علامه? بزرگوار، مرحوم طباطبائي(ره)، صاحب تفسير گرانسنگ الميزان بوده و با او همدم و همراه و همدل زيسته، و به گفته? خود علامه، به ترجمه? بخشي از تفسير الميزان پرداخته و نيز كتاب بداية الحكمة را براي دانشجويان ترجمه كرده است.
تلمذ اين استاد بزرگ حوزه، از محضر بزرگاني همچون امام راحل(ره)، آيات عظام: بروجردي، اراكي، گلپايگاني، داماد، حائري، حاج آقا حسن فريد و… از او فردي فرهيخته و انديشمند ساخته است.
عنايت و توجه او به مردم و رفع مشكلات آنان، به ويژه طلاب حوزه? علميه، زبانزد همگان است و از وي چهره‌اي درد آشنا و گره‌گشا ساخته است.
بيّنات، فرصت را غنيمت شمرده و ساعاتي را در محضر استاد نشسته و با پيشنهاد گفت و گويي صميمانه، دوستداران علم و ادب را بهره‌مند ساخته است.
گفت و گوي بي‌ريا و بي هيچ تكلّف استاد، ياران را بر آن داشت تا قدري پا را فراتر نهاده و از مباحث خاص قرآني پيش‌تر روند و با استاد از هر دري سخن بگويند و علاقه‌مندان را، با زندگي علمي و فرهنگي ايشان آشنا نمايند.
اميد آنكه بيانات شيرين و تجربه‌هاي ايشان، درس آموز باشد و راهگشا.
والله هو المستعان
بيّنات

در نوشتار پيش، پيرامون اعتقاد به ربوبيت‏حق، كه يكى از اركان مهم دعاست، به گفتگو پرداختيم. چنانكه گفتيم مقصود از اركان دعا امورى است كه اگر تحقق نيابد، اصل دعا محقق نمى‏شود. و سر عدم استجابت‏بسيارى از دعاها نيز همين است و گرنه، طبق وعده الهى، هر گاه دست نياز به سوى حضرت حق دراز شود و دعا تحقق يابد، اجابت‏به وقوع مى‏پيوندد.
البته شيوه اجابت و زمان آن، طبق روايات، مختلف است; ولى اصل عنايت و جواب، قطعى و اجتناب‏ناپذير است. در اين نوشتار به يكى ديگر از اركان دعا مى‏پردازيم:

چنانكه گذشت عالم خلقت را فقر فرا گرفته است و خداوند جهان نيز به هر موجودى، به فراخور استعدادش، فيض مى‏رساند. اراده حضرت حق چنان تعلق گرفته است كه انسان، گذشته از اصل زندگى براى برخوردارى از حيات خاص انسانى و تامين سعادت دنيا و آخرت نيز به توجهات ويژه خداوند نيازمند باشد. سنت الهى برخوردارى از عنايات ويژه حق را به درخواست‏بنده و دعاى او وانهاده است; به گونه‏اى كه، بر اساس مفاد آيه كريمه، اگر دست نياز به سوى حضرت حق دراز نشود، انسان از اين عنايت ويژه محروم خواهد شد.
نكته مهم در مساله اين است كه براى اجابت دعا تنها وجود فقر كافى نيست‏بلكه علاوه بر آن احساس فقر نيز لازم است. تا انسان به نياز خود پى نبرد و آن را با تمام وجود درك نكند، براى پر كردن خلاهاى حيات خود اقدام نمى‏كند.
وقتى بشر به ابزارهاى مادى چشم دوخته است و از فقر و نياز واقعى‏اش به خداى متعال غافل است، دست طلب به سوى پروردگار دراز نمى‏كند و اگر هم چيزى بگويد، چون با اين احساس همراه نيست دعاى حقيقى شمرده نمى‏شود.

در فرهنگ قرآنى گاه سخن از «مضطر» است. مضطر كسى است كه براى نجات از سختيها و شدايد زندگى تمام راههاى عادى را بسته مى‏بيند، بيچاره و درمانده مى‏شود، با تمام وجود تنها به يك نقطه توجه مى‏كند و از همان روزنه به صفحه دل خود روشنى مى‏بخشد. در سوره نمل مى‏خوانيم:
«امن يجيب المضطر اذا دعاه و يكشف السوء ... .»
چه كسى دعاى مضطر را اجابت مى‏كند و ناگوارى را برطرف مى‏سازد ... .
آن گونه كه از ظاهر آيه برمى‏آيد اجابت دعاى مضطر از سنتهاى الهى و غير قابل ترديد است. اينكه عنوان «مضطر» موضوع كلام واقع شده است، نشان مى‏دهد كه اضطرار شخص داعى از پايه‏ها و اركان جريان اين سنت الهى است; بدون آن انتظار استجابت دعا نادرست است. در واقع خداى بزرگ بطور خالص خوانده نمى‏شود. مرحوم علامه طباطبايى(ره) در تفسير اين آيه به همين نكته اشاره فرموده است.
در صحيفه سجاديه نيز اين گونه مى‏خوانيم:
«... انت الذى اجبت عند الاضطرار دعوتى ... »خدايا، اين تويى كه هنگام اضطرار دعايم را اجابت مى‏كنى ... .
استجابت دعاى «مضطر» نه بدان خاطر است كه عنوان اضطرار، در برابر احساس فقر، موضوع مستقلى است; بلكه بدان جهت است كه انسان در اين حال دست‏خود را از همه اسباب عادى كوتاه مى‏يابد، از هر چه غير خداست قطع اميد مى‏كند، به حقيقت فقر و نيازش پى مى‏برد، با همه ذرات وجود خود هماهنگ مى‏شود، لحظه‏اى نورانى و شكوهمند به خدا پناه مى‏برد و خواسته دل را به زبان مى‏آورد. در اين حالت است كه دعا محقق مى‏شود و بر اساس سنت جارى الهى اجابت تحقق مى‏يابد.
قرآن كريم اشاره مى‏كند كه انسان همواره در هنگام خطر و ياس از وسايل عادى به خدا روى مى‏آورد، از او طلب نجات مى‏كند و چون از بحران خارج مى‏شود، دوباره پروردگار را فراموش مى‏كند.
«و هو الذى يسيركم فى البر و البحر حتى اذا كنتم فى الفلك و جرين بهم بريح طيبه و فرحوابها جائتهاريح عاصف و جائهم الموج من كل مكان و ظنوا انهم احيط بهم دعوا الله مخلصين له الدين لئن انجيتنا من هذه لنكونن من الشاكرين فلما انجيهم اذا هم يبغون فى الارض بغير الحق ...»
اوست كه شما را در خشكى و دريا سير مى‏دهد تا آنگاه كه در كشتى قرار گرفتيد و بادى خوش و ملايم كشتى را به حركت درآورد و شما شادمان شديد ناگهان طوفانى سخت و تند وزيدن گرفت و امواج دريا از هر طرف به سوى شما حمله‏ور گرديد تا آن جا كه احساس كرديد از هر ناحيه در احاطه‏ى امواج بلائيد آن وقت‏خدا را با خلوص و توجه قلبى به كمك فرا مى‏خوانيد كه اگر از اين خطر ما را رهايى بخشى از سپاسگزاران خواهيم بود و همين كه آنان را از اين گرفتارى و تنگنا نجات داد آنها به سوى فساد و تجاوزكارى روى آوردند و به غير حق عمل كردند ... .
اين مضمون در آيات ديگر نيز آمده است.
سبب روى‏آورى به سرچشمه‏ى نجات در حال خطر و اعراض از او هنگام آسودگى خاطر اين است كه انسان در موقعيت دشوار به حقيقت ضعف، فقر و نيازش پى مى‏برد و با هدايت فطرت از همه چيز و همه كس دل بريده، به خداوند روى مى‏آورد. در اين موقعيت دعاى حقيقى به وقوع مى‏پيوندد، خداوند نيز اجابت مى‏كند و انسان درمانده را نجات مى‏دهد. ولى چون موقعيت دگرگون شد و فرد رهايى يافت، ديگر بار در هوسهاى خويش فرو مى‏رود و از توجه به حقيقت‏سراسر نيازش باز مى‏ماند.
بنابراين، آنچه انسان در كشتى نشسته را به سمت‏خالق هستى كشانده، دست نيازش را به سوى او مى‏گشايد. احساس فقر و نياز واقعى به خداوند است.

بر اساس آيات قرآن كريم، هرگاه خداى تعالى اراده مى‏كند تا مردم گرفتار در غرقاب شهوات و لذات زندگى مادى را به سوى خود متمايل سازد، باران مصيبتها را بر آنان فرو مى‏فرستد تا تحت تاثير مشكلات و گرفتاريها به پروردگار روى آورند و از او طلب نجات كنند. قرآن كريم مى‏فرمايد: «و ما ارسلنا فى قرية من نبى الا اخذنا اهلها بالباساء و الضراء لعلهم يضرعون.»
ما هيچ پيامبرى را به سوى گروه و منطقه‏اى نفرستاديم مگر اينكه آن جمعيت را به انواع محنتها همچون فقر و كمبود امكانات زندگى و بد حالى و سختى معيشت گرفتار ساختيم تا شايد [احساس ذلت و فقر كنند و] دست نياز به سوى او بردارند.
البته مصيبتها و بلاها تنها مى‏تواند زمينه هدايت و توجه به سوى حق را فراهم آورد و در حدى نيست كه موجب اضطرار شده، اختيار و اراده را از انسان سلب كند. در حقيقت اضطرار حالتى است كه در اثر حوادث و مصيبتها پديد مى‏آيد. در چنين موقعيتى فطرت بيدار مى‏شود انسان را سمت پروردگار توانا مى‏كشاند. ناگفته پيداست كه خداى متعال هرگز از اضطرار براى هدايت انسان بهره نمى‏گيرد، زيرا در قرآن كريم هدايت كردن اضطرارى را از خود نفى كرده است. او براى راهنمايى بشر تنها به فرستادن رسولان و كتابهاى آسمانى و ايجاد زمينه‏هاى مساعد بسنده مى‏كندتا انسان در انتخاب راه صحيح زندگى كاملا مختار باشد.

بنا بر آنچه گفتيم اساس دعا احساس فقر حقيقى است. عروض اضطرار تنها شخص را بيدار كرده، ضعف و ناچيزى او و اسباب عادى را به وى مى‏نماياند و وجودش را از احساس فقر و نياز سرشار مى‏سازد. پس اگر كسى، در اثر كمال معرفت و يقين، به مرحله‏اى برسد كه بدون قرار گرفتن در موقعيتهاى دشوار با تمام وجود تنها خدا را مؤثر در هستى به شمار آورد، از هر چه غير اوست دل بريده، به انقطاع از غير خدا برسد و در هر حال خود را حقيقتا وابسته به حق بداند، مستجاب الدعوة مى‏شود.
البته دسترسى به چنين مرتبه‏اى به عزم پولادين و مساعدت عوامل بسيار نيازمند است; وصول بدان مرتبه نه تنها آرزوى همه اوليا و مخلصان وادى سلوك الى الله است، بلكه دستيابى به بالاترين درجه‏ى ممكن آن كه «كمال انقطاع‏» از غير خداست، با همه مراتبش، خواسته امامان معصوم - عليهم السلام - است; امامان مظلومى كه در مناجات شعبانيه گفتند: «الهى هب لى كمال الانقطاع اليك ...;» يعنى، خدايا مرا به آن مقام «كمال انقطاع‏» واصل كن.
وقتى انسان بدين مقام رسيد،ديگر در همه حال «مضطر» است. چنين شخصى براى بيدارى و درك فقر محض به گرداب حوادث طبيعى نياز ندارد; زيرا همواره دست‏خود را از توسل به غير حق كوتاه، اميدش را از غير حق بريده و خود را مضطر واقعى مى‏بيند; شايد آيه كريمه «امن يجيب ...» نيز، در افقى عالى‏تر و معنايى بالاتر چنين مقصودى را در بر داشته باشد.
و بعيد نيست كه مراد از مضطر خواندن حضرت ولى عصر - ارواحنا له الفدا - نيز همين باشد. در دعاى شريف «ندبه‏» آمده است:
«اين المضطر الذى يجاب اذا دعا ... ;» يعنى، كجاست آن شخص مضطرى كه هر گاه خدا را بخواهد، خواسته‏اش به اجابت مقرون است. بسيار شايسته است كه نوشتار را با فرازى از صحيفه‏ى سجاديه به پايان بريم. حضرت سجاد(ع) با خداوند چنين مناجات مى‏كنند:
«دعوتك يا رب مسكينا مستكينا مشفقا خائفا و جلا فقيرا مضطرا اليك ... .»
پروردگارا، تو را مى‏خوانم در حالى كه تهيدست و درمانده‏ام، هراسناك و ترسانم بى‏چيز و نيازمندم و به عنايت و كمك تو مضطرم ... .

در نوشتار پيش به مفهوم دعا و گستره آن پرداختيم و اكنون به بررسى «اركان دعا» در قرآن مى‏نشينيم.
مقصود از «اركان دعا» همان عناصرى است كه حقيقت دعا به آن استوار است و بى آن، اساسا دعا تحقق نمى‏يابد، كه اولين و مهمترين ركن آن، پس از ايمان به اصل وجود خداوند،اعتقاد به ربوبيت اوست كه در اين مقاله بدان مى‏پردازيم.

ريشه ربوبيت «رب‏» است و راغب اصفهانى آن را اين چنين معنا كرده است: «الرب فى الاصل: التربية، و هو انشاء الشئ حالا فحالا الى حد التمام‏» يعنى: «رب‏» در اصل به معناى تربيت است و آن ايجاد و مراقبت لحظه به لحظه از چيزى تا سرحد كمال است.
و بر اساس تصريح فيروزآبادى و نيز راغب اصفهانى و ديگران از اهل لغت كلمه «رب‏» اگر به چيزى اضافه نشود جز به خداوند اطلاق نمى‏شود. و در صورت اضافه مانند: رب الدار، رب الابل و مانند آن به معناى مالك و صاحب آن چيز خواهد بود و به غير خدا نيز گفته مى‏شود، گر چه اطلاق آن در باره او نيز صحيح است. و آن گونه كه از آموزشهاى قرآنى به دست مى‏آيد از اركان اصلى و بنيادين دعا، اعتقاد و باور قلبى به ربوبيت‏حق است. و خاستگاه واقعى دعا قلبى است كه ايمان به ربوبيت او در آن راسخ و متجلى باشد.
«ربوبيت‏» وجهه پروردگارى مبدء هستى در كنار آفريدگارى اوست «تربيت‏» نيز از همين ريشه است و تنها مربى جهان و مربى حقيقى و واقعى انسان نيز هموست. و به دنبال اين باور است كه انسان در حال رشد و بالندگى و محتاج دست‏گيرى با احساس بيچارگى و پريشان‏حالى فقط رو به سوى او مى‏آورد و تنها از او كمك مى‏خواهد.
شخصى كه به ربوبيت‏حق اذعان واقعى ندارد و اداره عالم را به طور كلى و يا جزيى به غير او نسبت مى‏دهد هيچگاه دست نياز به سوى او دراز نخواهد كرد و اگر دعايى از او سر زند مصدرى جز زبان نخواهد داشت.
و ما به خاطر اهميت و تاثير قطعى اين اعتقاد در تحقق دعا، در ادامه مقاله به تفصيل اين موضوع را پى مى‏گيريم.

بنا بر مفاد برخى روايات، قوم يهود معتقد بودند كه خداوند از كار عالم فارغ شده و مانند ساعتى كه پس از كوك كردن آن، به طور خودكار عمل مى‏كند، آن چه در جهان پيش مى‏آيد از دست‏خدا خارج است و او پس از آفرينش هستى هيچ نقشى در تغيير و تبديل و تقديم و تاخير حوادث ندارد و دست او از اين جهت‏بسته است. و بر طبق اين روايات، قرآن كريم نيز حكايت اين راى آنان را كرده است. آنجا كه مى‏فرمايد: و قالت اليهود يدالله مغلولة‏» قوم يهود گفتند دست‏خدا بسته است‏».
بر مبناى اين نظر، اساسا در جهان مديريتى وجود ندارد و ربوبيتى در كار نيست و آن چه هست تنها بر طبق جبر حاصل مى‏گردد.

مشابه اين عقيده، گرايش مردم جاهلى و بت‏پرستان عصر نزول قرآن است آنها مطابق آيات قرآنى، منشا هستى و اصل وجود را خداى بزرگ مى‏دانستند ولى اداره عالم و پروردگارى آن را به بتان نسبت مى‏دادند.
قرآن كريم در برخى آيات مى‏فرمايد: اگر از آنها بپرسى آسمان و زمين را چه كسى آفريده است؟ در جواب مى‏گويند: خدا آن را به وجود آورده است. در حالى كه مفاد برخى ديگر از آيات اين است كه آنان غير خدا را «رب‏» خود مى‏دانستند. شايد منشا اصلى اين اشتباه بزرگ در عرصه گرايشهاى اعتقادى بشرى اين باشد كه صاحبان اين انديشه غلط به درستى به نحوه آفرينش موجودات پى نبرده بودند و اين انحراف ناشى از خطايى بزرگتر است. و آن قياس پيدايش جهان هستى با چگونگى برخى آثار پديد آمده از انسان است.
آنها با مشاهده اين كه وقتى از تركيب برخى مواد، به وسيله انسان دستگاهى و اثرى بوجود مى‏آيد ديگران كه سازنده آن نيستند نيز، مى‏توانند آن را اداره كنند و ممكن است ارتباط آن را با سازنده آن قطع كرد، كار خدا رابر همين امر قياس كردند و آن را موضوعى ممكن دانسته و معتقد شدند، خداوند ربوبيت جهان را پس از ايجاد آن به وسائط داده و آنها مدير و مدبراند.
در صورتى كه اگر آنان ساحت فكر خود را از اين اعتقاد ناصواب پاك مى‏كردند، هيچگاه در اين مهلكه عظيم و اين پرتگاه هولناك گرفتار نمى‏آمدند.
بنا بر تعاليم دينى و براهين عقلى و عرفانى، صدور موجودات از مبدء هستى مانند صدور نور خورشيد از آن است. يعنى همان گونه كه شعاع خورشيد بستگى تمام به اشراق آن دارد و اگر لحظه‏اى تابش آن قطع شود، سراسر منظومه شمسى به ظلمتكده‏اى تبديل خواهد گشت. اساس عالم نيز به گونه‏اى است كه فرضا چنانچه كمتر از آنى عنايت‏حق و اراده و وجهه او از جهان گسسته شود نشانى از هيچ موجودى نخواهى يافت و اين عين ربوبيت است.
بنابر اين محال است چنين صدورى همراه با پروردگارى حق بر هستى نباشد و لذا در يكى از آيات قرآنى كه در اين زمينه آمده و قبلا اشاره شد، پس از آن كه مى‏فرمايد: مشركان خلقت آسمان و زمين را از خدا مى‏دانند. مى‏فرمايد: «فانى يؤفكون‏» اينان با اعراض از طريق حق، به كجا روى آورده‏اند؟
راغب اصفهانى «افك‏» را اين چنين معنا مى‏كند: «الافك كل مصروف عن وجهه الذى يحق ان يكون عليه‏». يعنى «افك‏» به هر چيزى گويند كه وجهه اصلى خود را از دست داده باشد و از طريق شايسته خود منحرف شده باشد.
بنا بر اين مقصود از آيه كريمه اين است كه نتيجه قهرى پذيرش خلقت آسمان و زمين به دست‏خداوند تسليم و باور به ربوبيت او و سپس پرستش و اطاعت اوست. و اينان كه در برابر غير آفريدگار جهان كرنش مى‏كنند و جز او را مى‏پرستند، به بيراهه مى‏روند و از التزام به لازمه قهرى عقيده خود دور افتاده‏اند.
و در آيه‏اى ديگر، پس از ذكر اين اقرار مى‏فرمايد: «الحمدلله بل اكثرهم لا يعلمون‏» يعنى: سپاس خدا را كه به چنين امرى اقرار مى‏كنند، ولى چرا انديشه‏اى متناقض آن دارند؟ و به ربوبيت غير خدا معتقدند؟ علت آن است كه آنان از درك اين خطاى آشكار در صحنه اعتقادات خود ناتوانند.
و نيز مى‏فرمايد: «يسئله من فى السموات و الارض كل يوم هو فى شان; يعنى همه آسمانيان و زمينيان از او مى‏طلبند و او هر روز در شانى از تدبير عالم است.
و دور نيست كه مقصود از اين طلب، همان نياز و فقر ذاتى و احتياج طبيعى باشد كه تمامى موجودات را فرا گرفته و براى آنان لحظه‏اى انقطاع از مبدء، متصور نيست.
البته بر اساس آياتى از قرآن مجيد، مشركان مكه نه تنها اصل آفرينش را از آن خداوند مى‏دانستند بلكه حوادثى از قبيل باد و باران و روزى و حتى تدبير مجموعه نظام هستى را به او مستند مى‏كردند.
و لذا ممكن است گفته شود: بت‏پرستان جاهلى گر چه اصل آفرينش را در كل آن و نيز در حوادث جزئى به خداى بزرگ منتسب مى‏كردند و همچنين تدبير نظام كلى هستى و ربوبيت و تدبير معبودها را در دست او مى‏دانستند ولى بر اين باور بودند كه خداى متعال، ربوبيت نسبت‏به حوادث جزئى را به شركاء واگذار كرده و آنهايند كه به تدبير امور مشغول‏اند.
قريب به همين مطلب را، علامه طباطبايى در تفسير «الميزان‏» بيان فرموده است.
ايشان مى‏فرمايد: «به اعتقاد مشركان جاهلى ارباب و خدايان آنها موجودات ممكن و مخلوق خداى متعال بودند كه تدبير امور، بر اساس منزلت هر كدام بدو تفويض گرديده و كار خداوند را تنها در آفرينش و ايجاد منحصر مى‏دانستند گذشته از اين كه او را رب ارباب و مدبر امر خدايان مى‏شمردند.»
بنابر اين فرق بين عقيده يهود و مشركان جاهلى در اين بود كه آنان اساسا براى جهان مديريتى قايل نبودند و اينان گرچه اصل آن را پذيرفته بودند ولى آنان را به غير خدا نسبت مى‏دادند.

نتيجه قهرى اين طرز فكر آن است كه صاحبان آن يا اصولا براى دعا نقشى قايل نباشند زيرا بر مبناى اعتقاد يهود، همه چيز از ازل تعيين گرديده و دست‏خدا از هر تصرفى در جهان هستى كوتاه است، و يا خواسته‏هاى خود را از غير خدا بخواهند و همه تلاش خود را در طريق جلب رضايت واسطه‏ها صرف كنند و هر آنچه لازمه كسب خوشنودى است از عبادت، كرنش و تعظيم، پيشكش و هديه حتى قربانى فرزند و غير آن، در برابر آنان انجام دهند تا با جلب رضايت آنها دعايشان مقبول افتد و ارواح واسطه به شفاعت و واسطه‏گرى برخيزند و حاجت اين بيچارگان را از خدا بگيرند.
قرآن و ربوبيت‏حق
برعكس اين دو ديدگاه، در نظرگاه قرآنى و توحيدى، خداوند همچنان كه خالق است مربى نيز هست، هم آفريدگار است و هم پروردگار. دست او بسته نيست، «بل يداه مبسوطتان‏» هر دو دست او باز است. بسطى بى‏نهايت و بى‏مرز، با وصف اطلاق كه هيچ قيدى برايش متصور نيست. نه تنها از كار جهان فارغ نشده است‏بل: «كل يوم هو فى شان‏» يعنى هر روز او در شانى از تدبير امور عالم است.
قرآن كريم در جهت مبارزه با آن فكر انحرافى و باطل و تثبيت ربوبيت مطلق حق در جاى جاى آيات نورانى خود خداى را بدين وصف توصيف كرده و با اين عنوان ياد كرده است و در آن نزديك به هزار بار واژه «رب‏» در صورتهاى مختلف بر ذات بارى اطلاق گرديده است.
در ديدگاه قرآن كريم نه تنها تدبير مجموعه نظام هستى در دست اوست، بلكه ربوبيت و اداره نظامات جزئى نيز مخصوص خداوند است.
از انسيان گرفته تا جنيان و ملائك، از زمين تا آسمان، از سرزمين حاصلخيز تا شكافتن ظلمت‏شب در سپيده‏دم، و در نهايت همه جهانيان و عوالم، تحت ربوبيت و پروردگارى آن ذات مقدس است.

وقتى در باور شخصى، ربوبيت‏حق جاى گرفت و با عمق جان خود تنها او را همه كاره يافت و چشم اميد از غير او بست، بناچار حوائج‏خود را نيز فقط از او مى‏طلبد و در مقام توسل به وسائط طبيعى نيز، به آنان به چشم استقلال نمى‏نگرد و اگر دارويى براى رفع مريضى خود بخورد، شفاى درد را از خدا مى‏خواهد و تاثير را به او مستند مى‏كند. و تا شخص دعاكننده، حقيقتا اين گونه نباشد و در حال دعا، چشمداشت‏به تاثير استقلالى وسائط داشته باشد، دعايش واقعى نيست و لذا به اجابت نيز دور است. بسيارى در وقت طلب از خداوند، انقطاع كامل بر ايشان دست نمى‏دهد، و اين بدان خاطر است كه بدرستى دل از وسائط طبيعى نبريده‏اند و هنوز منتظراند تا شايد از ناحيه آنها فرج و گشايشى برايشان حاصل شود.
البته اشتباه نشود ما نفى وسائط نمى‏كنيم و آن را به طور مطلق مردود نمى‏شماريم بلكه سخن در اين است كه نگرش به وسائل مختلف است. برخى بدان با ديد استقلال مى‏نگرند و براى آنها، هم عرض خواست و اراده الهى، تاثير قائل‏اند. در صورتى كه در اعتقاد دسته‏اى ديگر، وسيله‏ها در طول اراده خداوند واقع‏اند.
در نظر اين دسته، عملى شدن هر كارى به دست اوست و وسائط تنها آلت و وسيله انجام عمل‏اند، كسى كه مانند گروه اول فكر مى‏كند منطقش اين است كه اگر فلانى مثلا نبود من بيچاره مى‏شدم و چنانچه فلان دارو را نمى‏خوردم يا آن پزشك خاص نبود من هلاك مى‏شدم، ولى بر اساس منطق گروه دوم قضيه اين گونه نيست. داراى چنين انديشه‏اى چون تنها خدا را همه چيز و همه كاره مى‏داند و تاثير وسائل را نيز بدو منتسب مى‏كند، هيچگاه نجات خود را در وسيله‏اى خاص منحصر نمى‏كند و از خدا مى‏خواهد تا خود متكفل امر او شود و اگر وسيله‏اى رنگ باخت و از كار افتاد. از راه ديگرى او را به مقصود رساند.
و لذا قرآن مجيد وقتى دستور به دعا مى‏دهد اين گونه مى‏فرمايد: «و قال ربكم ادعونى استجب لكم‏» پروردگار شما گفت: مرا بخوانيد تا اجابت كنم شما را.
اين آيه كريمه به ما ياد مى‏دهد كه ابتدا بايد خدا را به ربوبيت‏شناخت و بدان باور قلبى يافت، و آن گاه دعا كرد. كه اگر چنين شد جواب قطعى الهى را نيز به دنبال خود خواهد داشت.

از همين جا مى‏توان به يكى از فلسفه‏هاى اساسى دعا اشاره كرد و در پرتو آن به پرسشى كه از ديرباز در اين زمينه مطرح بوده است پاسخ داد و آن اين است كه با توجه به اين كه خداى متعال از تمامى نيازهاى بندگان خويش آگاه است و سبت‏به همه حالات و خواسته‏هاى آنان مطلع است، چه نيازى به ابراز اين خواسته و دعا، از سوى بندگان است؟ و در حقيقت‏سؤال يا به خاطر تحريك عواطف شخص مسؤول و يا براى اطلاع يافتن او از حال سائل است در حالى كه ساحت ذات بارى تعالى از اولى منزه و دومى هم بدون آن حاصل است. پاسخ اين است كه بر اساس آن چه گفتيم كه اصولا دعا از اعتقاد به ربوبيت‏حق ناشى مى‏شود و بين اين دو رابطه مستقيم است مى‏توان گفت كه همچنان كه اصل اعتقاد به بوبيت‏حق در دعا مؤثر است، عرض حاجت‏به حضرت حق نيز در تحكيم و افزايش اين باور تاثير اساسى دارد. و در حقيقت، دعا نوعى تلقين و تمرين عملى براى استحكام اين عقيده در قلب و تعميق تدريجى آن در زواياى روح و جان آدمى به شمار مى‏رود. اين درست است كه خداى متعال به همه نيازمنديها و احتياجهاى بندگان خود بخوبى واقف است و بر همين اصل تا آن جا كه ضرورت برپايى نظام احسن خلقت اقتضاء مى‏كند، مواهب خود را به سوى بندگان خويش، چه از او بخواهند و چه نخواهند بر مؤمن و كافر، سرازير مى‏كند و در دعائى هم كه از امام صادق(ع) در اعمال ماه رجب رسيده است مى‏خوانيم: «يا من يعطى من ساله، يا من يعطى من لم يساله و من لم يعرفه تحننا منه و رحمة...».
يعنى: اى كسى كه از روى رحمت و شفقت، به بندگان خود چه آنان كه از تو بخواهند و چه آن بنده‏اى كه از تو نخواهد و تو را نشناسد نعمتهاى خود را بى‏دريغ عطا مى‏كنى...»
ولى در عين حال، عطاياى مخصوص و مواهب ويژه خداوندى از آن كسانى است كه از او طلب كنند و دست نياز به درگاه با عظمت او دراز كنند و بدينوسيله، ربوبيت و پروردگارى او را در باور خود بگنجاند و هر روز و شب رفته رفته اين عقيده ناب و سازنده را در قلب خود راسخ و راسختر كنند.
و لذا برخى مفسران، مطابق برخى روايات، در فرق بين «رحمان‏» و «رحيم‏» گفته‏اند: «رحمن‏» جنبه رحمت عام حضرت حق نسبت‏به بندگان از مؤمن و كافر در دنياست و مقصود از «رحيم‏» وجهه لطف و رافت‏خاص ربوبى، نسبت‏به مؤمنان در دنيا و آخرت است‏».
البته اين يك فرق ذاتى است و اضافه بر آن - بر اساس آنچه گفتيم - بين اين دو، تفاوت ديگرى نيز هست، و آن اين است كه رحمت عام خداوندى بدون سؤال و خود به خود به سوى جايگاههايش سرازير مى‏شود و قابليتهاى طبيعى براى جذب آن كافى است ولى براى رحمت‏خاص او لياقتها و زمينه‏هاى كسبى لازم است تا افزون بر عطاياى عام، آن مواهب ويژه، نيز به سوى بنده گسيل گردد.
براى مثال مى‏توان از صاحب قدرتى نام برد كه براى پذيرش مردم، هم بار عام دارد، كه در آن همگان را از هر طبقه و صنفى كه باشند و از دوست و دشمن، به صورت عموم به حضور مى‏پذيرد. و در كنار آن پذيرش خصوصى نيز دارد كه اين نوع ملاقات، تنها براى كسانى است كه از خواص او به شمار مى‏آيند و از ديگران واقف‏تر و داناتر به مقام و منزلت اويند و ترتيب و آداب لازم براى حضور را به درستى دانسته و بدان ملتزمند. لذا قرآن مجيد در زمينه اهميت و نقش دعا در حيات مادى معنوى مؤمنان مى‏فرمايد: «قل ما يعبابكم ربى لولا دعائكم‏». يعنى: بگو اگر دعاى شما نباشد پروردگار من توجه و عنايتى به شما نخواهد داشت.
نكته قابل توجه اين است كه در اين آيه كريمه و نيز آيه‏اى كه سابقا ذكر آن رفت و در آن دستور دعا داده شده است، خداى متعال با عنوان «رب‏» ياد شده است كه نشان‏دهنده ارتباط تنگاتنگ عنصر دعا با موضوع ربوبيت است. و بيانگر اين نكته مهم است كه با وجود اعتقاد به ربوبيت اوست كه مى‏توان رو به سوى او آورد و از او رفع نيازهاى مادى و معنوى را خواست.
گذشته از اين كه با دستور به دعا، به مؤمنان ياد مى‏دهد كه نعمت‏هاى مخصوص الهى، بدون تقاضا از او جلب نمى‏گردد، و بى آن غير از محروميت نتيجه‏اى عايد بنده نخواهد شد.
و اين رابطه مستقيم و تاثير گذارى متقابل به گونه‏اى است كه بدون اعتقاد به پروردگارى حق، دعا محقق نمى‏گردد، و از آن طرف دعا نيز خود عامل بسيار مهم و مؤثر در تقويت و استحكام اين عقيده در جان مؤمن است.
و روى همين اساس، در آغاز اكثريت قريب به اتفاق دعاهاى قرآنى، خداى بزرگ با عنوان «ربنا» و مانند آن، مخاطب قرار گرفته و محل سؤال و طلب واقع شده است. در اينجا به مواردى از آن باب نمونه اشاره مى‏كنيم.
1 - «و منهم من يقول ربنا آتنا فى الدنيا حسنة و فى الآخرة حسنة و قنا عذاب النار». و از مردمان كسانى هستند كه دعايشان اين است: پروردگارا به ما از نعمتهاى دنيا و آخرت عطا كن و از عذاب دوزخت نگاه دار!».
2 - «... ربنا افرغ علينا صبرا و ثبت اقدامنا و انصرنا على القوم الكافرين; پروردگارا! بر ما صبر و تحمل فرو ريز و گامهايمان استوار كن و ما را بر جناح كفر پيروز فرما!».
3 - «ربنا لا تزع قلوبنا بعد اذ هديتنا وهب لنا من لدنك رحمة انك انت الوهاب; پروردگارا! قلبهاى ما را پس از آن كه هدايت كرده‏اى از حق منحرف مكن و از رحمت‏خود بر ما ببخش و بدرستى كه تو بخشنده‏اى‏».
4 - «... ربنا اغفر لنا ذنوبنا و اسرافنا فى امرنا و ثبت اقدامنا و انصرنا على القوم الكافرين; بار پروردگارا! گناهانمان را بر ما ببخش و قلم عفو بر تجاوزكاريهايمان بكش و ما را در پيمودن راهت ثابت قدم بدار و بر كافران پيروزمان كن.»
5 - «ربنا آمنا بما انزلت و اتبعنا الرسول فاكتبنا مع الشاهدين; پروردگارا! ما بدانچه فرو فرستادى ايمان آورديم و فرستاده‏ات را پيروى كرديم. و ما را از شاهدان بر تبليغ رسالت قرار ده‏».
6 - «... ربنا اننا آمنا فاغفرلنا ذنوبنا و قنا عذاب النار; پروردگارا! ما - بدانچه نازل كرده‏اى - ايمان آورده‏ايم. پس گناهانمان را بر ما ببخش و از عذاب آتش قهرت محافظت فرما!
انك قريب مجيب.

دعا و نیایش، قبل از آنکه ابزار زندگی باشد، ابراز بندگی است و بیش از آنکه خواهش تن را ادا کند، حاجت دل را روا می‏کند و برتر از آنکه سفره نان را فراخی بخشد، گوهر جان را فربهی دهد. دعا، فقط صحنه خواندن خدا نیست؛ عرصه شناخت او هم هست. در این مکالمه و مخاطبه، هم انس حاصل می‏شود، هم شناخت؛ هم پالایش روح می‏شود، هم تقویت ایمان؛ هم دل خرسند می‏گردد، هم خرد. در دعا، هم از احتیاج عاشق سخن می‏رود، هم از اشتیاق معشوق؛ هم از انس، هم از خوف؛ هم از محبت، هم از معرفت؛ هم از توجه و انابت، هم از کرم و اجابت؛ هم از حاجات معیشتی و زمینی، هم از مطلوبات آرمانی و آسمانی؛ هم از تسلیم، هم از تعلیم.
و چیست جز دعا که این همه نعمت و برکات از دامان آن، سخاوتمندانه فرو ریزد و آن همه خدمات و حسنات که کریمانه از دست او برخیزد؟
متأسفانه فرهنگ عامیانه ما روح اصلی دعا را بازگو نمی‏کند. در نظر بسیاری، دعا کردن به معنای خواستن حل مشکلات دنیایی و رفع تلخیها و رنجهای زندگی است؛ اما وقتی به ادعیه اولیای دین می‏نگریم، می‏یابیم که چنین نیست. دعای عرفه امام حسین علیه‏السلام یک محبت‏نامه است؛ یک سرود عاشقانه است؛ عشقی که معشوق در دل عاشق افکنده؛ یعنی، رابطه دوطرفه است. همان‏گونه که در قرآن آمده است: «یُحبّهم و یُحبّونه»(1)
سخن گفتن با خداوند، جسمی دارد و روحی و عارفان، واجد آن روحند و ذوق دعا را می‏یابند. در حقیقت، دعاگو ابتدا خدا را نمی‏خواند؛ بلکه خدا او را می‏خواند و سپس او هم به نیایش می‏افتد. در فقره‏ای از مناجات شعبانیه که از مهمترین و شیواترین مناجاتهای ائمه علیهم‏السلام است، گفته می‏شود: «إلهی و اجعلنی ممّن نادیته فأجابک و لاحظتَه فصعق لجلالک فناجیته سرا و عمل لک جهرا.»
پروردگارا مرا از کسانی قرار ده که تو صدایشان زدی و آنها به ندای تو پاسخ دادند. تو در آنها نظر کردی و آنها از فرط جلال تو بیهوش افتادند. تو با آنها نهانی سخن گفتی و آنها آشکارا بدان عمل کردند(2).
آری، از افتخارات شیعه، برخورداری از منابع غنی دعاهاست. به تعبیر امام راحلمان قدس‏سره : «ما مفتخریم که ادعیه حیاتبخش که او را قرآن صاعد می‏خوانند، از ائمه معصومین ماست»(3)
در این مختصر، نگارنده کوشیده است تا برخی از لطایف و نکات زیبای قرآنی رادرباره اهمیت دعا و راز و نیاز با معبود، جمع‏آوری نماید. امید است که مقبول درگاه حق و مفید برای خواننده محترم واقع گردد.

برخی، از پیامبر اکرم صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم می‏پرسیدند: آیا خداوند به ما نزدیک است تا آهسته با او مناجات کنیم و یا دور است که با صدای بلند او را بخوانیم؟
در پاسخ آنان، آیه 186 سوره بقره نازل شد:
وَ إذَا سَأَلَکَ عِبَادَی عَنِّی فَإنِّی قَرِیبٌ اُجِیبُ دَعوَةَ الدّاعِ إذَا دَعَانِ فَلْیَستَجِیبُوا لِی وَ لیُؤمِنُوا بِی لَعَلَّهُم یُرشِدُونَ
(ای پیامبر!) هنگامی که بندگان «من» از تو درباره «من» سؤال می‏کنند، «من» نزدیکم، دعای دعاکننده را هنگامی که «مرا» می‏خواند، اجابت می‏کنم. بنابراین بندگان «من» باید این دعوت «مرا» بپذیرند و به «من» ایمان داشته باشند (که قادر به اجابت دعای آنان هستم) باشد که راه رشد و کمال را بیابند و به مقصد برسند(1).
این آیه در افاده مضمونش، بهترین اسلوب و زیباترین معنی را برای دعا دارد و دارای نکات دقیقی است که به بعضی از آنها اشاره می‏شود(2):
1. در این آیه، خداوند هفت مرتبه با ضمیرهای متکلم، به ذات اقدس خود اشاره می‏کند و هفت بار نیز به بندگان خود اشاره می‏کند و این، نهایت قرب و ارتباط و توجه خاص خدا را نسبت به بندگان می‏رساند.
2. تعبیر به «عبادی» فرموده است، نه به «ناس» و این غایت رأفت را می‏رساند.
3. سؤال در مورد خدا با واسطه (پیامبر) شده و اقتضای کلام این بود که گفته شود: إذا سألک عبادی عنّی فَقُل إنّی قریب ... امّا خداوند متعال در جواب سؤال بندگان، بدون واسطه و مستقیما خود، جواب بندگان را داده است و البته این فقط مورد دعاست. در آیات دیگر چنین نیست:
«یَسأَلُونَکَ مَاذَا أُحِلَّ لَهُم قُل أُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّبَاتُ ...»(1)؛ «یسئلونک عن الأنفالِ قلِ الأنفالُ للّه‏ و الرَّسُولِ ...»(2)؛ «و یقولون متی هو قل عسی أن یکون قریبا»(3).
4. جمله «إنّی قریب» جمله اسمیّه و مؤکد به «إنّ» است و از طرفی موضوع قُرب با وصف قریب آمده نه با فعل و اینها همه دلالت بر ثبوت و دوام قرب الهی به بندگان دارد.
5 . «فاء» در «فإنّی قریب» در اصطلاح نحو «فا»ی تعقیب است و دلالت می‏کند بر اینکه بعد از دعا، بلافاصله اجابت است.
6. وعده اجابت، با فعل مضارع «أُجیب» آمده است که دلالت بر تجدد و استمرار اجابت دارد؛ یعنی من همیشه پاسخگوی بندگانم هستم و لطف من نسبت به آنها دائمی است؛ نه موسمی و موقّت.
7. خداوند، دعای هر کس را به شرط خالصانه بودن، اجابت می‏کند: «أُجیبُ دعوة الداعِ إذا دعانِ»؛ یعنی، دعاکننده آنگاه که خدا را بر حسب علم فطری و غریزیِ خود می‏خواند، باید بطور حقیقی بخواند و زبانش با دلش همراه باشد و همین است معنای «إذا دعان» در آیه مزبور.
8 . «فَلْیستَجیبُوا» فعل مضارع است و دلالت بر استمرار دارد؛ یعنی، دعا باید پیوسته و همراه با اصرار باشد تا نتیجه بدهد.
9. بندگان باید به اجابت دعا از سوی پروردگار، باور و یقین داشته باشند؛ «و لیؤمنوا بی».
امام صادق علیه‏السلام در تفسیر «و لیؤمنوا بی» می‏فرمایند: «أیْ وَ لْیتحقّقوا أنّی قادرٌ علی إعطائهم ما سألوه»(4)؛ یعنی، تحققا بدانند که من بر عطا کردن آنچه از من بخواهند، توانایم.
10. رشد و کمال انسان در اتصال به سرچشمه هستی (خداوند) و کشتن روح استکبار و منیّت از طریق دعاست: «لعلّهم یرشدون».
11. از مجموع آیه استفاده می‏گردد که در حال دعا و مقام راز و نیاز بین بنده و معبود، جای موجود دیگری نیست و تمام توجه داعی باید به حق باشد. انبیا و اولیا، از معدّاتی هستند که انسان را به اول طریق و به باب ربّ‏الارباب می‏رسانند و آداب و شرایط آن را به انسان می‏آموزند و همین است معنای «و ابتغوا إلیه الوسیلة»(1)؛ ولی هنگامی که این ارتباط با منبع نور برقرار شد، دیگر دو طرف موضوع، یکی ربّ‏العالمین است و دیگری عبد مسکین.
12. شاید قرار گرفتن این آیه در میان آیات روزه، به خاطر تناسب ماه مبارک رمضان با دعا باشد.

قرآن کریم، بندگان را دعوت به دعا می‏کند و به کسانی که نسبت به دعا و عبادت بی‏اعتنایی کنند، وعده عذاب داده، می‏فرماید:
و قَالَ رَبُّکُمُ ادْعُونِی أَستَجِب لَکُم إنّ الَّذِینَ یَستَکْبِرُونَ عَن عِبادَتِی سَیَدخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرینَ(2).
پروردگارتان گفت: مرا بخوانید تا اجابت کنم شما را بی‏گمان کسانی که بزرگی فروشند و از عبادت من سرپیچی کنند، به‏زودی سرافکنده به دوزخ درآیند.
علامه طباطبایی رحمه‏الله می‏فرماید:
مراد از عبادت ـ در این مقام ـ دعاست که برای ترک آن وعده عذاب داده شده است و چون وعده عذاب اختصاص به ترک یک قسم از اقسام عبادت ندارد، لذا تمام اقسام عبادت به مقتضای این آیه دعا می‏باشد. در حدیثی از پیامبر اکرم صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم نیز به همین موضوع اشاره شده که فرمود: «افزعوا إلی اللّه‏ فی حوائجکم و الجأوا إلیه فی ملمّاتکم و تضرّعوا إلیه و ادعوه فإنّ الدّعاء مخّ العبادة». یعنی، هنگام حاجتمندی نزد خدا لابه کنید و در گرفتاریها به او پناه ببرید و نزد او زاری کرده و دعا نمایید؛ زیرا دعا مغز و اصل عبادت است(1).
در کتاب شریف کافی نیز نخستین حدیثی که در کتاب دعا آورده، این است:
عن زرارة عن أبی جعفر علیه‏السلام قال: إنّ اللّه‏ یقول «إنّ الّذین یستکبرون عن عبادتی سیدخلون جهنّم داخرین» قال: هو الدعاء و أفضل العبادة الدعاء(2).
یعنی عبادت، همان دعاست و بهترین عبادت دعاست.
امام سجاد علیه‏السلام در آخر دعای وداع ماه مبارک رمضان به این مسأله صراحتا اشاره کرده می‏فرماید: «فَسمَّیتَ دُعائَک عبادةً و ترکه استکبارا» (خداوندا!)... تو دعا را عبادت نامیدی (در قرآن) و ترک آن را استکبار.
البته تفسیر دیگری از این آیه شده است که عکس تفسیر علامه است و آن، قول زمخشری است که در ذیل این آیه می‏نویسد:
دعا در اینجا به معنای عبادت است و استجابت به معنای «اثابه» (ثواب بخشیدن)؛ زیرا، به دنبال «ادعونی استجب لکم» می‏فرماید: «إنّ الّذین یستکبرون عن عبادتی ...» که نشان می‏دهد آن دعایِ اوّل هم به معنای عبادت است(3).

آنچه در دعای بعضی انبیای مذکور در قرآن مشهود است، تقدم دعا برای خود بر دعا برای والدین است. آنجا که حضرت نوح علیه‏السلام می‏گوید: «ربّ اغفرلی و لوالدیّ و لمن دخل بیتی مؤمنا ...»(1)
حضرت ابراهیم خلیل‏الرحمن نیز این‏گونه دعا می‏کند: «ربّنا اغفرلی و لوالدیّ و للمؤمنین یوم یقوم الحساب»(2)
راز این تقدیم چیست؟ این تقدیم را چطور با مقام و منزلت والدین، توجیه کنیم؟ در بزرگی و عظمت مقام والدین، همین بس که خداوند در سوره لقمان، تشکر و سپاس از والدین را بعد از سپاسگزاری از خود آورده و می‏فرماید: «و وصّینا الإنسان بوالدیه ... أن اشکرلی و لوالدیک ...»(3). از این گذشته، روایات فراوانی تقدم دعا برای دیگران را سفارش کرده‏اند؛ «الجار ثم الدار». چگونه می‏توان این روایات را با آیات فوق جمع کرد؟
آیة‏اللّه‏ جوادی آملی در این مورد می‏گوید:
شاید راز تقدیم نام خود در این دعاها این باشد که دعاو طلب مغفرت برای غیر، زمینه آن را در ذهن زنده می‏کند که دعاکننده از قُرب خاصی نسبت به حضرت حق برخوردار است و احتیاجی به راز و نیاز و درخواست ندارد و همین مایه احتجاب خواهد شد. لذا قبل از دعا برای غیر، احتیاج خود را مطرح کردن و عجز خویش را آشکار نمودن زمینه هرگونه وهم باطل را از بین می‏برد(4).

«أمّن یجیب المضطر إذا دعاه و یکشف السوء و یجعلکم خلفاء الأرض»(1) (کیست که دعای درمانده را چون بخواندش اجابت می‏کند و گرفتاری را برطرف می‏سازد و شما را جانشینان روی زمین می‏کند؟)
این آیه، از دعاهای معروف قرآنی است و در ایران ـ از قدیم ـ گرفتن ختم أمّن یجیب رسم بوده است که در محفلی (اعم از مسجد یا مشاهد مشرفه دیگر) پس از نماز، همه حاضران، یک‏صدا این دعای قرآنی را زمزمه می‏کنند و حاجات خود را از خداوند می‏خواهند.
علامه طباطبایی رحمه‏الله در ذیل این آیه به چند نکته اشاره می‏کند:
نکته اول: دلیل اینکه خداوند قید اضطرار را برای دعاکننده آورده، برای بیان این مطلب است که در حال اضطرار، دعای داعی از حقیقت برخوردار است و دیگر گزاف و بیهوده نیست و تا آدمی چشم از عالم اسباب به کلی برنگیرد و تمام قلب و روحش را متوجه خدا نکند، دعای او مستجاب نمی‏شود و چنین حالتی فقط در حال اضطرار و انقطاع از ماسوی اللّه‏ به انسان دست می‏دهد.(2)
نکته دوم: لام در «المضطر»، لامِ استغراق است؛ نه لامِ جنس و از اینکه بسیاری از دعاها اجابت نمی‏شود، نباید به اشتباه افتاد. مراد از آیه این است که اجابت دعای مضطر، هر جا که اجابت شود از خداوند است. نه اینکه هر دعایی که بشود او اجابت می‏کند و دعاهای غیرمستجاب، چه‏بسا در حقیقت، دعا نباشد؛ یعنی داعی به صدقِ دل، خداوند را نخوانده باشد.(1)
در شأن نزول این ایه، از امام صادق علیه‏السلام روایت شده که فرمود:
نزلت فی القائم من آل بیت محمّد علیهم‏السلام هو و اللّه‏ المضطر إذا صلّی فی المقام رکعتین و دعا الی اللّه‏ فأجابه و یکشف السوء و یجعله خلیفة فی الأرض.
این آیه در مورد مهدی آل محمد صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم نازل شده است. به خدا قسم مضطر اوست، هنگامی که در مقام ابراهیم دو رکعت نماز بجا می‏آورد و دست به درگاه خداوند متعال برمی‏دارد، دعای او را اجابت می‏کند، ناراحتی‏ها را برطرف می‏سازد و او را خلیفه روی زمین قرار می‏دهد(2).
بدون شک، منظور از این تفسیر، منحصر ساختن مفهوم آیه به وجود مبارک حضرت مهدی علیه‏السلام نیست، بلکه آیه مفهوم گسترده‏ای دارد که یکی از مصداقهای روشن و اکمل آن، وجود حضرت مهدی علیه‏السلام است که در آن زمان که همه‏جا را فساد گرفته باشد، درها بسته شده، کارد به استخوان رسیده باشد و بشریت در بن‏بست سخت قرار گرفته است و حالت اضطرار در کل عالم نمایان است، در آن هنگام در مقدس‏ترین نقطه روی زمین، دست به دعا برمی‏دارد و تقاضای کشف سوء می‏کند و خداوند او و یارانش را خلفای روی زمین قرار می‏دهد(3).

در آیات و روایات، سفارشهایی در آداب دعا کردن وارد شده است که به بعضی از آنها اشاره می‏شود:
1. دعا باید خالصانه باشد: «فادعوا اللّه‏ مخلصین له الدین»(1)
2. با ترس و امید (خوف و رجا) همراه باشد: «و ادعوه خوفا و طمعا»(2)
3. دعا باید با عشق و رغبت توأم باشد: «یدعوننا رغبا و رهبا»(3)
4. با تضرّع و در پنهانی صورت بگیرد: «ادعوا ربّکم تضرّعا و خفیة»(4)
5 . با ایمان و عمل صالح، خدا را بخواند: «و یستجیب الذین آمنوا و عملوا الصالحات»(5)
یکی از آداب دعاو درخواست از خدا که منشأ روایی دارد، بلند کردن دستها هنگام دعاست. علامه طباطبایی رحمه‏الله در این زمینه روایتی از امام باقر علیه‏السلام نقل می‏کند که حضرت فرمود:
ما بَسط عبدٌ یده الی اللّه‏ إلاّ استحیی اللّه‏ أن یردها صفرا حتی یجعل فیها من فضله و رحمته ما یشاء، فاذا دعا أحدکم فلایرد یده حتی یمسح بها علی رأسه و وجهه و فی خبر آخر علی وجهه و صدره.
هیچ بنده‏ای دست خود به سوی خدای نمی‏گشاید مگر آنکه خدا بدون اینکه حاجتش را داده باشد، از ردّ آن شرم می‏کند. بالاخره چیزی از فضل و رحمت خود که بخواهد در آن می‏گذارد و بنابراین هر وقت دعا می‏کنید، دست خود را برنگردانید مگر بعد از آنکه آن را به سر و صورت خود بکشید و در خبر دیگر آمده که به صورت و سینه خود بکشید(6).
علامه در جواب کسانی که اشکال کرده‏اند به اینکه دست بلند کردن به معنای آن است که خدا جسم است و در آسمان قرار دارد و خدا بزرگتر از این است که جسم باشد، می‏گویند:
این سخنی فاسد است؛ چون حقیقت تمام عبادتهای بدنی نشان دادن حالت قلبی و صورت بخشیدن توجه درونی و اظهار حقایق متعالی از ماده است در قالب تجسم که این وضع در نماز و روزه و حج و عبادات دیگر با اجزاء و شرایط آنها بخوبی روشن است و اگر این معنا نبود اصلاً عبادت بدنی تحقق نمی‏یافت و یکی از آن عبادتها دعاست و آن عبارت است از مجسم ساختن توجه قلبی و درخواست باطنی به صورت درخواست ظاهری که ما افراد بشر در بین خود داریم و خلاصه در برابر پروردگارمان آن حالتی را می‏گیریم که یک انسان فقیر که خود را پست احساس میکند در برابر توانگری که خود را عزیز و عالی پنداشته به خود می‏گیرد، دست خود را در مقابل او دراز کرده، گردن خود را کج می‏کند و با حالت ذلّت و تضرّع، حاجت خود را سؤال می‏کند. اتفاقا در روایتی نیز آمده که رسول خدا وقتی به دعا مشغول می‏شد، دست خود را بلند می‏کرد و به حالتی که یک فقیر گرسنه در گدایی به خود می‏گیرد، دعا و مناجات می‏نمود. «کان یرفع یدیه اذا ابتهل و دعا کما یستطعم المسکین»(1)

  عنوان مقاله : نماز خوف در قرآن

  عنوان مقاله : مضامین و مفاهیم قرآنی در دعای سمات

  عنوان مقاله : نماز خوف در قرآن

  عنوان مقاله : نماز در حکمت های لقمان در قرآن

قرآن، نماز، صلاة، دعا، خشوع، صلوات
"نماز" واژۀ قرآني آن "صلاة"[1] و جمع آن "صلوات" است، "صلاة" در اصل به معناي دعاء است كه در بعضي[2] از آيات قرآن به همين معني آمده است. وجه نامگذاري نماز به صلاة از باب اطلاق جزء به كل است يعني نماز شامل دعاء هم هست.
نماز از عباداتي است كه هيچ شريعتي از آن خالي نبوده، هر چند كه گونه‌هاي آن بر حسب شريعت‌هاي مختلف فرق داشته است.[3]به دليل اینکه حضرت ابراهيم (ع) بر پاداري نماز را هم براي خودش و هم براي فرزندش از خداي متعال طلب نمود:
«َبِّ اجْعَلْنِي مُقيمَ الصَّلاَةِ وَ مِن ذُرِّيَّتِي...»(ابراهيم/40)
«پروردگارا! مرا به پا دارندۀ نماز قرار ده و از فرزندانم (نيز)...»
و حضرت عيسي (ع) در گهواره از آن سخن گفت:
«و َأَوْصَانِي بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ مَا دُمْتُ حَيًّا » (مريم/31)
«و تا زماني كه زنده‌ام مرا به نماز و زكات توصيه كرده است».
جملۀ "و اوصاني بالصلاة و الزكاة..." اشاره به اين است كه در شريعت عيسي (ع) نماز و زكات تشريع شده است.[4]

نماز در بين عبادات از امتياز خاصّي برخوردار است، خداي سبحان در آغاز دریافت وحی حضرت موسي (ع) ضمن اشاره به معارف كلي دين، نماز را انتخاب كرده و مي‌فرمايد:
«...اَقِمِ الصَّلاةَ لذكري » (طه/14)
«... نماز را براي ياد من بپا دار.»
از اين آيه دو نكته روشن مي‌شود:
1) نماز اختصاص به شريعتِ خاتم الانبياء (ص) ندارد.
2) إقامۀ نماز بايد براي ياد خدا باشد. [5]

«إِنَّ الصَّلاَةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَّوْقُوتًا »(نساء/103)
«نماز، وظيفۀ ثابت و معيّن براي مؤمنان است.»
"كتابت" كنايه است از واجب بودن و واجب كردن، پس طبق اين آيه، نماز بر مؤمنان نوشته و واجبي است داراي وقت.[6]

«الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاَةَ وَ مِمَّا رَزَقثْنَاهُمْ يُنفِقُونَ »(انفال/3)
«آنها كه نماز را برپا ميدارند و از آنچه به آنها روزي داده‌ايم، انفاق مي‌كنند.»

«...وَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَ هُمْ عَلَى صَلاَتِهِمْ يُحَافِظُونَ » (انعام/92)
«...آنها كه به آخرت ايمان دارند و به آن(قرآن) ايمان مي‌آورند و بر نمازهاي خويش، مراقبت مي‌كنند.»
تا آنجايي كه به پاي بندي نماز در ميدانِ جنگ تأكيد شده است. [8]

«الَّذِينَ إِن مَّكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلَاةَ...»(حج/41)
«كساني كه هرگاه در زمين به آنها قدرت بخشيم، نماز را برپاميدارند... »

«...وَ أَقِمِ الصَّلَاةَ إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاء وَ الْمُنكَرِ...» (عنكبوت/45)
«...ونماز را بر پادار، كه نماز (انسان )را از زشتيها و گناه باز ميدارد...»
سياق آيات شاهد بر اين است كه منظور از اين باز داري، بازداريِ طبيعت نماز از فحشاء و منكر است. البته بازداري آن به نحو اقتضاء است نه عليّت تامه، كه هر كس نماز خواند، ديگر نتواند گناه كند يعني نمازي كه با رعايت آداب و شرائط مطلوبِ شرع، انجام يافته قدرت باز دارندگي از گناه را دارد، به شرطي كه خود شخص اراده بر انجام گناه نداشته باشد. [9]

«فَوَيْلٌ لِّلْمُصَلِّينَ الَّذِينَ هُمْ عَن صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ » (ماعون/ 4-5)
«پس واي بر نمازگزاراني كه در نماز خود سهل نگاري مي‌كنند.»
يعني آنهايي كه از نمازشان غافلند، اهتمامي به امر نماز ندارند و از فوت شدنش باكي ندارند؛ چه اينكه به كلّي فوت شود و چه اينكه بعضي وقتها، و يا اينكه وقت فضيلتش از دست برود و چه اينكه اركان و شرائطش و احكام و مسائلش را ندانسته، نمازي باطل بخوانند.[10]
از امام صادق (ع) روايت شده:
«إنَّ شَفاعَتَنا لا تَنالُ مُستَخِفَّاً بِالصّلاة »[11]
«همانا شفاعت ما به سبك شمارندۀ نماز نمي‌رسد.»

انسان با نماز نخواندن جهنّمي و اهل دوزخ مي‌شود، قرآن از گفتگوي ميان بهشتيان و دوزخيان خبر مي‌دهد كه بهشتيان از علّت جهنمي شدن اهل دوزخ سئوال مي‌كنند. در جواب آنان، اولين سخني كه بر زبان ميآورند بي‌نمازي و بي‌تفاوتي نسبت به نماز است:
«مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ قَالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ » (مدّثر/42-43)
«چه چيز شما را به دوزخ وارد ساخت؟! مي‌گويند: ما از نمازگزاران نبوديم.»
منظور از "صلاة" در اينجا، نماز معمول در اسلام نيست بلكه منظور  عبادتی خاص است به درگاه خداي تعالي كه با همۀ عبادتها يعني عبادت در شريعتهاي آسماني كه از حيث كم و كيف از همديگر مختلفند  مي‌سازد. [12]

"خشوع" به معني حالت تواضع و ادب جسمي و روحي است كه در برابر شخص بزرگ يا حقيقت مهمي در انسان پيدا مي‌شود و آثارش در بدن ظاهر مي‌گردد. قرآن كريم، خشوع را از صفات مؤمنين حقيقي بر شمرده است:
«الّذين هُم في صَلاتِهم خَاشِعُون » (مؤمنون/2)
«آنها كه درنمازشان خشوع دارند.»
يعني اشاره به اينكه نماز آنها الفاظ و حركاتي بي‌روح و فاقد معني نيست، بلكه به هنگام نماز آن چنان حالت توجه به پروردگار در آنها پيدا مي‌شود كه از غير او جدا مي‌گردند و به او مي‌پيوندند. چنان غرق حالت تفكر و حضور و راز و نياز با پروردگار مي‌شوند كه بر تمام ذرات وجودشان اثر مي‌گذارد، خود را ذره‌اي مي‌بينند در برابر وجودي بي‌پايان، و قطره‌اي در برابر اقيانوس بيكران.[13]

«حَافِظُواْ عَلَى الصَّلَوَاتِ و الصَّلاَةِ الْوُسْطَى وَ قُومُواْ لِلّهِ قَانِتِينَ»(بقره/238)
«در انجام همۀ نمازها (به خصوص) نماز وسطي كوشا باشيد! و از روي خضوع و اطاعت، براي خدا بپاخيزيد »
در آيۀ ديگري مي‌فرمايد:
«وَ الَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلَوَاتِهِمْ يُحَافِظُونَ » (مؤمنون/9)
«و آنها كه بر نمازهايشان مواظبت مي‌نمايند »
منظور، محافظت از عدد نماز است يعني مؤمنان محافظت دارند كه يكي از نمازهايشان فوت نشود و دائماً مراقب آنند؛ بخاطر اينكه "صلاة" به صيغۀ جمع آمده و به ضمير "هم" اضافه شده است .در سورۀ (معارج آيه/34) لفظ "صلاة" مفرد آمده است: «وَالَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلَاتِهِمْ يُحَافِظُونَ » در اين آيه منظور از محافظت بر نماز، رعايت صفات كمالي نماز است؛ يعني آن طور نماز بخواند كه شرع دستور داده است. [14]