بانک مقالات معارف قرآن

انسان همواره در برابر نيروهاى فراطبيعى واكنش هاى متفاوتى از خود بروز مى دهد. يكى از اين واكنش ها درباره ترس از مرگ و نيروهايى است كه به نظر او ارواح پست و خبيث است; مشهورترين واكنش انسان به صورت انجام قربانى است. از اين رو انسان از روزگار كهن به مناسك و اعمالى چون قربانى براى مهار و ارتباط با نيروهاى فراطبيعى دست مى زد.
رسم قربانى از كهن ترين زمان هاى تاريخ در تمامى اقوام، فرهنگها و تمدن ها رايج بوده است. اين سنت گاه به صورت اهداى قربانى هاى خونين و گاه به صورت قربانى هاى دسته جمعى انسانى و حيوانى و گاه ديگر به صورت هداياى غير حيوانى از گياه و سنگ هاى قيمتى مرسوم بوده است. اشكال متفاوت اين عمل در گذشته غير عقلانى تر بوده و كم كم در طول تاريخ صورت عقلانى ترى به خود گرفته است.
نمادسازى را مى توان سير تحول و تكامل ساختارى در نحوه ارتباط با نيروهاى فراطبيعى دانست. اين شيوه عقلانى گاه متأثر از اديان الهى به ويژه ابراهيمى آن است. در واكنش نمادسازى به جاى انسان، موجودات ديگرى قربانى مى گردند تا نمايان گر خونريزيى باشند كه بايد در راه نيروهاى ماوراى طبيعى ريخته مى شدند. در برخى از اقوام نمادسازى به گونه اى است كه آدمك مومى به عنوان نمادى از قربانى به آتش كشيده مى شود، مانند كارى كه ما براى بيان يك حادثه رانندگى به وسيله ماشين هاى اسباب بازى و آدمك ها انجام مى دهيم. نمادسازى براى قربانى در اقوام متأخرتر و در شكل عقلانى تر خود به صورت كشتن حيوانات خود را نشان مى دهد.
قربانى در حقيقت آيينى است كه براى ارتباط ميان انسان و ماوراى طبيعت صورت مى گيرد. اين رابطه ممكن است براى كسب قدرت معنوى و شركت در الوهيت يا در جهت رفع نقايص و ضعفهاى انسان صورت بگيرد. در تمامى مراسم قربانى و مناسك آن ما با اين رفتار و واكنش انسانى رو به رو هستيم كه قربانى مورد احترام و به شكل تابو مورد توجه انسان است. به اين معنا كه چيز قربانى شده داراى حرمت و احترام ويژه اى است. بنابراين قربانى پيشكش شده نبايد خورده شود. در برخى از اديان براى دورى و پرهيز از بى احترامى به قربانى و اينكه خورده شود آن را مى سوزانند.
قربانى در اصطلاح گرفتن زندگانى موجود زنده چه از انسان، حيوان يا گياه است كه از راه كشتن يا سوزاندن يا دفن كردن يا خوردن به منظور تقرب به خدايان و جلب نظر نيروهاى ماوراى طبيعى صورت مى گيرد[1]
واژه قربانى در عربى از كلمه قرب به معناى نزديكى است. اين لفظ مى رساند كه در همه قربانى ها نزديكى جستن به خدا يا خدايان يا نيروهاى ماوراى طبيعى منظور بوده است. همين واژه در زبان هاى اروپايى (كه متأثر از فرهنگ يهودى ـ مسيحى هستند) از واژه (Sacrifice) به معناى مقدس ساختن استفاده مى شود. به نظر ايشان چيز قربانى شده به وسيله آيين و مناسك خاصى ابعاد تقدس و حرمت به خود مى گيرد و اين تقدس به معناى دورى و پرهيز از استفاده هاى معمولى از آن چيز است.
به هر حال در همه اديان قربانى شدن براى خدايان جنبه اى از تقدس احترام و تابو برخوردار است كه بدين وسيله قربانى كننده مى كوشد تا توجه و محبت نيروهاى ماوراى طبيعى را به خود جلب نمايد.
منشأ قربانى: برخى از مردم شناسان و پژوهشگران بهويژه فيلسوفان اديان و جامعه شناسان بر اين عقيده اند كه قربانى را بايد در رسوم برخى از ملت هاى كهن دانست كه هداياى خوراكى و نوشيدنى را همراه مرده دفن مى كردند. به اعتقاد ايشان با گذشت زمان ارواح نياكان مورد احترام بيشترى واقع مى شدند تا آنجا كه حتى به مقام الوهيت نيز ارتقا مى يافتند و به دنبال آن خوراكى و ساير قربانى ها به مردگان به طبع به عنوان هدايا و پيش كشى براى خدايان بدل مى گرديد. برخى ديگر از پژوهشگران معتقدند كه بسيارى از اقوام خدا را ذات قادر مطلق حاضر و ناظر در همه جا نمى دانستند و معتقد بودند كه يك رشته شباهت هايى ميان آدميزاد و جانوران و گياهان و نيز اشياى بى جان ديگر وجود دارد كه اين ارتباط از طريق قربانى تقويت مى گردد. قربانى دادن بخشى از مناسكى در جهت نزديكى به طبيعت و ارتباط با آن تلقى مى شد. به بيان وى مفهوم ابتدايى قربانى عبارت از هديه اى بود كه به خدايان و نيروهاى طبيعت تقديم مى شد تا موجبات آشتى ميان قربانى دهنده و آن نيروها فراهم گردد[2]
به نظر مى رسد كه انسان ميان خود و جانوران ارتباط نزديك ترى را احساس مى كرد; از اين رو به جاى قربانى كردن انسان حيوانات را به قربانگاه مى برد تا به نحوى نشان دهد كه ميان آنها و جانوران قرابتى وجود دارد كه با كشتن جانور در حقيقت انسانى را ذبح نموده و به خدا هديه نموده است. در برخى از اقوام اين ارتباط ميان انسان و حيوان ملحوظ شده به گونه اى كه ميان خدا و جانوران قرابت خونى وجود دارد; از اين رو ذبح حيوان مقدس با تشريفات خاص در حقيقت احترام گذاشتن به خدايان است و خوردن گوشت قربانى به صورت تقويت رابطه ميان انسان و خدا قلمداد مى شود.

از زمان خلقت حضرت آدم(ع) موضوع قربانى كردن وجود داشته است و به خلاف مطالب يهوديان، اختلاف هابيل و قابيل فقط بر سر قربانى كردن رخ داد; قربانى هابيل را خداوند قبول كرد و قربانى قابيل مورد قبول خدا واقع نشد. در آن زمان، اگر قربانى مورد قبول واقع مى شد نشانه ويژه اى به همراه داشت. همين موضوع موجب حسد به هابيل شد كه در نهايت، به كشته شدن او منجر گشت. بعدها مراسم قربانى كردن در طول حيات بشرى انحرافات زيادى پيدا كرد; به گونه اى كه حتى قربانى كردن به انسان ها نيز تسرّى يافت كه برخى از آن ها بيشتر به افسانه شبيه است. تنها براى روشن شدن گوشه كوچكى از اين انحراف بزرگ، به چند مورد اشاره مى شود:
«در بين سامى هاى آسياى غربى، پادشاه در مواقعى كه مملكت در معرض خطرى بود، پسر خود را فداى قوم خويش مى كرد. وقتى پادشاه «موآب» (Moab)[3] مورد هجوم اسرائيليان قرار گرفت و حلقه محاصره تنگ شد، دستور داد پيكر پسر ارشدش را، كه قرار بود جانشين وى شود، در قربانگاه شهر ـ به عنوان فديه اى به حضور خدايان بسوزانند.»[4] درحالى كه قربانى هاى پيشين فقط شامل پسران ارشد مى شد، به تدريج نوبت به كودكان رسيد; براى تسكين دل خدايان و شياطين، آنها را مى كشتند و مى سوزاندند. در چنين شرايطى است كه رب النوع جنگ به عنوان حريص ترين خدايى كه بيش از همه قربانى مى طلبد، وارد صحنه مى شود. در حالى كه مثال مزبور قربانى انفرادى بود، قربانى گروهى نيز رسم رايجى بود:
«هنگامى كه اهالى كارتاژ (Carthage)[5] مورد هجوم آگاتوكلز(Agathocles)[6] قرار گرفتند و شكست خوردند، مصايب خود را به خشم و قهر منتسب كردند; زيرا در ايام پيشين، راه و رسم ايشان چنين بودكه اولاً خود را قربانى او كنند، ولى بعداً تغيير روش دادند و عادتشان بر اين جارى شد كه ديگران را خريدارى كنند و آنها را براى قربانى شدن پرورش دهند. چنين بود كه براى تسكين قهر خدايى، كه برايشان غضب كرده بود، دويست طفل از زبده ترين خانواده هاى مملكت را براى قربانى گرد آورند و سيصد طفل ديگر نيز، كه خودشان داوطلب مرگ شدند، بر غلظت ماجرا افزودند و آن ها يكايك بر دست هاى لغزنده پيكره برنجين بت قرار گرفتند و از آن جا يكسره به گودالى از آتش سرنگون شدند و بدين سان، قربانى راه وطن گرديدند.
رسم قربانى انسانى اندكى پيش از آن كه به زوال گرايد، به اوج شدت خود رسيد. حتى اطفال مؤنث به گودال آتشين افكنده مى شدند. در قاره امريكا نيز قربانى هاى بى رحمانه اى در اقوام گوناگون صورت مى گرفت. اين موضوع حتى در اقوام پيشرفته اى همچون آزتك ها[7](Aztec) و اينكاهاى[8] (Inca) كشور پرو مشهود بود. «كيش و آيين قربانى كردن بچه ها در پرو ـ مكزيكوى قديم ـ رواج عظيمى داشته است. قبايل كيتو در دوران ماقبل اينكا هر بچه اى را كه اول به دنيا مى آمد، قربانى مى كردند. در پرو ادعا شده است كه با تشكيل حكومت و روى كار آمدن هر اينكاى جديد، تا هزار طفل قربانى مى شدند[9]
هومر و اسميت در همين باره مى نويسند: اعتقاد بر اين است كه قربانى كردن انسان ها با آزتك ها به كامل ترين مرحله تكامل خود رسيد. كورتز (Cortez) از وجود پنج هزار جمجمه در معبد بزرگ خبر داد و پرسكوت (Prescott) تخمين زده كه رقم سالانه قربانيان در سراسر اين امپراتورى از بيست هزار تجاوز مى كرده است.
وى اى. تامس فقط چند سال بعد، جريان يك قربانى دسته جمعى را به شرح ذيل روايت كرده است:
«هنگامى كه معبد بزرگ (Huitsilopochtli) در 1486 وقف قربانى شد، صف طويل قربانيان بالغ بر پنج كيلومتر مى شد، در اين كشتار وحشتناك بالغ بر هفتاد هزار موجود بشرى قربانى خدايان شد!»[10]
با گذشت زمان و متمدن تر و با فرهنگ تر شدن مردم، اين قبيل كشتارها و قربانى هاى وحشتناك پايان يافت، به گونه اى كه امروزه اين گونه مراسم فاجعه بار را تنها بايد در كتب تاريخى جست و جو كرد.

شريعت يهود را به حق مى توان سرآمد شرايع الهى در اجراى آداب و رسوم دينى، به خصوص سنّت قربانى، دانست. اين سنت نزد قوم عبرى يكى از عبادات مهم به شمار مى رفت. آداب و رسوم قربانى در كتب مذهبى يهود، در فصل قداشيم(مقدّسات) مطرح است; زيرا قربانى براى يهود در شمار مقدس ترين خدمات به شمار مى رفته، پيروان يهود طى مناسكى ويژه، براى توبه و اعتراف و تقديس و كفاره و شكر، به انجام قربانى هاى خونى و غير خونى، در مذبح هاى خصوصى يا در معبد كوچك بالاى تپه ها مبادرت مىورزيدند[11]
در آيينه يهود قربانى هاى مختلفى وجود دارد از آن جمله قربانى هاى سوزاندنى، قربانى هاى پيشكشى، قربانى هاى جنباندنى، افراشتنى و قربانى خطا و گناه.
1. قربانى هاى سوزاندنى براى كفاره گناهان بود كه مى بايست نرينه بى عيب گاو و يا گوسفندان را در نهايت رغبت و ميل قربانى كنند[12] يهوديان به اين نوع قربانى «اولاه» به معناى آنچه كه بالا مى رود گويند; زيرا با سوختن آن، دودش به مشام يهوه مى رسد. آن ها به دود قربانى «رايحه آرام بخش» مى گويند[13]
2. پيشكشى ها كه شامل آرد و روغن و زيتون و كندر بود كه قدرى از آرد و روغن و تمام كندر را بر قربان گاه گذارده، مى افروختند.
3. جنباندنى ها نوبر محصولات زمينى بود كه در عيد «فصح» تقديم يهوه مى شد.
4. هديه افراشتن كه از محصولات بعد از درو بود.
5. قربانى سلامتى براى تقديس خداوند بود كه مى بايست از حيوانات و محصولات كشاورزى تقديم مى شد.
6. قربانى هاى خطا و گناه، كه براى كفاره به عمل مى آمد و به جا آوردن آن براى زدودن گناه شخصى يا غير عمدى، به عهده كاهن بود; شخص خطاكارى دست خود را بر سر بزى مى گذارد، به گناه خود اعتراف مى نمود، آن گاه حيوان را به دست كسى داده، آن را در دشت برده، قربانى مى كرد.
از ديگر تقسيم بندى هايى كه برخى از محققان، از قربانى يهودى نموده اند، تقسيم بندى قربانى ها به خونى و غير خونى است. طبق اين تقسيم بندى، قربانى خونى شامل حيوانات اهلى مانند گاو و گوسفند و كبوتر مى شد و قربانى غير خونى از نوبر ميوه هاى فصل و شراب و زيتون و آرد تشكيل مى گرديد[14] نزد كنعانيان نيز قربانى انواع گوناگونى داشت. از آن جا كه برخى از اسباط يهود، كه به زندگانى كشاورزى و فلاحتى پرداخته بودند. متأثر از قربانى هاى كنعانى گشتند، از اين رو، ذكر آن موارد در اين جا مناسبت ندارد. نزد كنعانيان، دو نوع قربانى متداول بوده: يكى عبارت بود از اهداى هدايا مانند نوبر گله ها[15] و نوبر ميوه ها; و ديگرى مراسم «عشاء ربانى»[16](COMMUNION)
همان گونه كه از تقسيم بندى پيشين برمى آيد، مى توان دريافت كه قوم يهود نيز همچون بسيارى از اقوام و اديان ديگر به پيشكشهاى گياهى، جانورى و انسانى به درگاه يهوه عقيده داشتند.
قربانى گاو سرخ: از ديگر قربانى هاى مهم نزد يهود قربانى گاو به درگاه يهوه بود. پس مراسم قربانى اين حيوان از اين قرار است كه پس از كشتن گاو در محلى بيرون از معبد، كاهن انگشت خود را در خون قربانى فرو مى كرد و آن را هفت مرتبه به سوى پيشگاه خيمه اجتماع مى پاشيد. پس از اين مرحله، پوست و گوشت و خون گاو با سرگين او سوزانده مى شد[17] و خاكستر آن توسط شخصى طاهر جمع آورى و با آب مخلوط مى گرديد و در جايى پاك نگه دارى مى شد تا جماعت بنى اسرائيل از آن آب به عنوان آب تنزيه براى تطهير استفاده كنند. اين قربانى زمانى صورت مى گرفت كه كسى در خيمه گاه يا بيرون از آن مى مرد. در اين مواقع هر كه مرده آدمى را لمس كرده بود به مدت هفت روز نجس مى شد و براى تطهير لازم بود خود را با آب تنزيه بشويد.
قربانى هاى انسانى: در تاريخ قوم بنى اسرائيل افزون بر قربانى حيوانات و محصولات زمينى از قربانى انسان نيز نشانه هايى در دست است. روايت حضرت ابراهيم(ع) و فرمان قربانى اسحاق از ديدگاه يهوديان نشان دهنده رواج رسم قربانى انسان ميان قوم بنى اسرائيل است. داستان از اين قرار است كه خداوند حضرت ابراهيم را فرمان داد تا فرزندش اسحاق را قربانى كند. حضرت ابراهيم نيز عليرغم علاقه وافر به پسر، به فرمان خداوند سر تسليم فرود آورده و آماده قربانى شد ولى در آخرين لحظات به هنگام قربانى گوسفندى نزد حضرت ابراهيم(ع) حاضر شد تا جانشين قربانى اسحاق گردد.
آن چه به نظر مى رسد اين است كه قربانى انسان در ميان اديان و مردمان عصر حضرت ابراهيم رواج داشته است و آن حضرت بدين شيوه قربانى كردن حيوان و ريختن خون آن را به جاى كشتن انسان قرار داد تا اين رسم غير اخلاقى و ضد انسانى از ميان رود. يهوديان نيز رسم جايگزين را پذيرفته و در شريعت خود به كار بستند. آنان به ياد مى آورند كه حضرت ابراهيم(ع) به فرمان خداوند گوسفندى را جايگزين ذبح انسان نمود. در رواياتى از آن حضرت نقل شده است كه فرمود: اگر مردم ديگر نتوانند چنان قربانى هايى بياورند چه خواهد شد و خداوند به او گفت بگذار تا آنان آن را در برابر من بخوانند آن گاه قربانى به عهده من خواهد بود. اين گونه اظهارات بيانگر جايگزينى دعا و نماز به جاى قربانى است. صدقه دادن و روزه گرفتن از ديگر عباداتى است كه يهوديان آن را در عوض قربانى انجام مى دهند.

در شريعت اسلام، قربانى رسمى متداول است. انگيزه شارع اسلام با انگيزه بسيارى از اديان و اقوام ديگر متفاوت است. اسلام اعتقاد بسيارى از اديان و اقوام، به ويژه دين يهود، كه غرض از ذبح و سوزاندن را تقديس خون قربانى و رسيدن بوى حاصل از آن به مشام خدا مى داند، را نمى پسندد. قربانى كردن در اسلام قبل از هر چيز به خاطر ياد خدا مورد توجه است. با ذكر نام خدا كه هدف نهايى قربانى و قرب و نزديكى به اوست، مرز ايمان و شرك مشخص مى گردد. در آيه 28 سوره حج از قربانى با كنايه اسم خداوند ياد شده است. «وَ يَذْكُرُواْ اسْمَ اللَّهِ فِى أَيَّام مَّعْلُومَـت عَلَى مَا رَزَقَهُم مِّن بَهِيمَةِ الاَْنْعَـمِ فَكُلُواْ مِنْهَا وَأَطْعِمُواْ الْبَآئسَ الْفَقِير; و نام خدا را در ايام معين ياد كنيد كه ما آن ها را از حيوانات چهارپا روزى داده ايم تا از آن تناول كرده و فقيران بيچاره را نيز خوراك دهند.»
غرض اصلى در آنچه كه به وسيله آن تقرب به خدا حاصل مى شود ذكر نام خداوند است نه صرف قربانى كردن. خداوند درباره قربانى مى فرمايد: «وَ لِكُلِّ أُمَّة جَعَلْنَا مَنسَكًا لِّيَذْكُرُواْ اسْمَ اللَّهِ عَلَى مَا رَزَقَهُم مِّن بَهِيمَةِ الاَْنْعَـمِ فَإِلَـهُكُمْ إِلَـهٌ وَ حِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُواْ وَ بَشِّرِ الْمُخْبِتِين; ما براى هر امتى منسك و مراسمى قرار داديم تا به ذكر نام خدا بپردازند كه آنها را از جانواران چهارپا روزى داد پس بدانيد كه خداى شما خداى يكتا است و همه تسليم فرمان او باشيد و اى پيامبر ما تو متواضعان و خاشعان را بشارت ده».
معناى منسك وسيع تر از قربانى است و عبادات ديگر، مخصوصاً مناسك حج را در بر مى گيرد، اما در اين آيه به قرينه «ليذكروا اسم اللّه» معلوم مى شود كه منظور همان قربانى است. فخررازى ذيل اين آيه مى گويد: «معناى آيه اين است كه براى هر امتى از امت هاى گذشته، از زمان ابراهيم به بعد، نوعى از قربانى قرار داديم و سبب آن است كه نام خدا را در مناسك ذكر كنند، آن چه كه عرب براى بت ذبح مى كردند، ذبح و ذبيحه ناميده مى شد[18] در سوره «حج» مى خوانيم: «نه گوشتها و نه خونهاى آنها، هرگز به خدا نمى رسد، آنچه به او مى رسد، تقوا و پرهيزگارى شماست.»
اصولاً خدا نيازى به گوشت قربانى ندارد. او نه جسم است و نه نيازمند; او وجودى است كامل و بى انتها از هر جهت. به تعبير ديگر، هدف آن است كه شما با پيمودن مدارج تقوا در مسير يك انسان كامل قرار گيريد و روز به روز به خدا نزديك تر شويد، قربانى، ايثار و فداكارى و گذشت و آمادگى براى شهادت در راه خدا و كمك به نيازمندان و مستمندان را به شما مى آموزد[19]
در جاهليت بعد از قربانى، خون آن را به ديوار كعبه مى ماليدند و با اين كار مى پنداشتند كه قربانى شان بهتر مورد قبول قرار مى گيرد. خداوند از اين گونه اعمال خرافى جلوگيرى كرد و علامه طباطبايى در تفسير آيه 37 سوره حج آورده است: «ممكن است ساده لوحى توهم كند كه خدا از اين قربانى استفاده مى كند و بهره اى از گوشت يا خون آن عايدش مى شود، لذا جواب داد كه نه، چيزى از اين قربانى ها و گوشت و خون آن ها عايد خدا نمى شود; چون خدا منزه است از هر حاجتى، تنها تقواى شما به او مى رسد، آن هم به اين معنا كه دارندگان تقوا به او تقريب مى جويند.... قربانى ها اثر معنوى براى آورنده اش دارد و آن صفات و آثار معنوى است كه جا دارد به خدا برسد; به اين معنا كه جا دارد به سوى خدا تعالى صعود كند و صاحبش را به خدا نزديك كند، آن قدر نزديك كند كه ديگر حجابى بين او و خدا نماند.»[20]
آنچه جاودانه براى فرد باقى مى ماند تقواست و اين توشه جلب رضايت خدا را به همراه دارد. اگر عمل همراه با تقوا و به خاطر خدا نباشد هرگز مورد قبول واقع نمى شود و فرد را به خدا نزديك نمى سازد، همان طور كه قربانى قابيل مورد پذيرش قرار نگرفت... . اگر نظر زايران تنها كشتن گوسفند باشد و اسرار و حكمت هاى آن را ناديده بگيرند هدف والايى كه متوقع است حاصل نمى شود و لذا بايد گوسفند را به عنوان فديه عزيزترين چيزها نظير فرزند تلقى كرد.
اقسام قربانى در اسلام: در تقسيم بندى قربانى، برخى آن را بر چهار نوع دانسته اند:
1. قربانى «هَدى» كه در حج تمتّع واجب است; 2. قربانى «اضحيه» كه در روز عيد اضحى (10 ذى الحجه) صورت مى پذيرد; 3. قربانى براى كفاره ارتكاب كارى كه حين احرام، ممنوع است; 4. قربانى وفاى به نذر[21]
در حج تمتّع، «هدى» در منى واجب است. قربانى شتر، سپس گاو و پس از آن، گوسفند بهتر است[22]
«اضحيه» قربانى است كه در روز دهم ذى الحجه انجام مى گيرد و آن مستحب است. اما اگر كسى در منى هدى واجب داشته باشد، آن هدى از اضحيه كفايت مى كند، اگرچه جمع بين هدى و اضحيه را مستحب دانسته اند[23]
انگيزه اين نوع قربانى، انگيزه اى تاريخى و يادآور سنّت قربانى حضرت ابراهيم(ع) است[24] قربانى روز اضحى تا كنون نيز ميان مسلمانان متداول بوده است، تا آن جا كه مسلمانان آن روز را «روز قربانى» مى نامند.
كفاره صيد در حال احرام و امور ممنوع ديگر نيز، قربانى حيوانات است و تفصيل آن در كتب حج مذكور گشته است. بعضى گفته اند كه قربانى كننده براى كفاره، نبايد از گوشت آن بخورد، بلكه بايد تمام آن را صدقه دهد.
قربانى براى نذر شامل نذر براى شكرگزارى يا دفع بليّه يا زجر است. اگر كسى نذر كرد و نذرش برآورده شد، بايد آنچه را در نظر گرفته است، قربانى كند. شكرگزارى براى نعمتى است كه خداوند عطا مى كند; از قبيل مال و فرزند[25]
در ميان مسلمانان، قربانى «عقيقه» به عنوان عملى مستحب و به بيان برخى واجب، براى سلامتى نوزاد، در هفته اول تولد صورت مى پذيرد[26] اما نذر «زجر» آن است كه كسى نذر كند، اگر فلان كار ناپسند را انجام دهد، فلان قربانى يا صدقه يا غير آن را بپردازد[27]

انسان در برابر طبيعت هنوز خود را ناتوان مي بيند. اين ناتواني در برابرخشم طبيعت بيش از پيش خود را مي نماياند. آتش و زمين لرزه و مهم تر از همه مرگ اموري است كه وي را به خود مشغول مي دارد و دغدغه هاي فلسفي وي را شكل مي دهد. در گذشته اين امور از آن چه امروز براي ما مساله است، براي انسان ديروز از اهم مسايل و دغدغه ها بود؛ آن چنان اهميت داشت كه همه ذهنش را مشغول مي داشت و در انديشه راهي براي رهايي از آن به جادو و فلسفه و دين توسل مي جست تا بتواند به شيوه اي خشم طبيعت را مهار كند و يا از سر خود برهاند. انسان در هر دمي با رخدادي طبيعي رو به رو مي شد كه نيستي و نابودي را به همراه داشت. بسيار از امور و رخدادها او را سرگردان مي ساخت و به عنوان معما و چيستان در برابرش قد علم مي كرد. همين اندازه مي دانست كه ميان رخدادها نوعي همبستگي وجود دارد ولي كيفيت آن رازورانه مي نمود. از اين رو براي حل مشكلات و مسايل خود مي كوشيد تا ميان اين رخدادها با تجربه و آزمون نوعي همبستگي علي و معلولي بيابد و با يافتن رابطه از برخي از آسيب ها و رخدادهايي كه او را تهديد مي كرد، بگريزد و آن را مهار نمايد. به نظر مي رسد كه آيين ها و مناسكي چون قرباني كردن و نيز فرزند كشي ، راهكاري بود كه انسان ميان رخدادها و قرباني مي جست تا به اين شيوه اوضاع را در دست گرفته و يا مهار و يا هدايت كند.
از سوي دين و شرايع آسماني به هدف روشنگري و راهنمايي بشر ، تلاش كرد تا با بهره گيري از دستاوردهاي بشري آن را بازسازي و در جريان درست قرار دهد. گاه به تصحيح دستاوردها و باورها مي پرداخت و گاه به تخطئه و نكوهش آن اقدام مي كرد. اين بازسازي مفهومي و آييني امري بود كه در تمامي شرايع به آساني مي توان آن را ردگيري كرد. بسياري از آيين ها و مناسك و مفاهيم ديني بازسازي مسايلي است كه عقل بشري و نگرش عقلايي بدان دست يافته است و در اسلام از آن به احكام امضايي در برابر احكام تاسيسي ياد مي كنند. احكام امضايي ، مجموعه آموزه ها و گزاره هاي دستوري هستند كه شريعت آن را به عنوان رفتاري درست و معروف و پسنديده مورد تاييد و امضا قرار داده و گاه تنها در برخي از مفاهيم و يا روش ها و شيوه هاي آن تغييرات جزيي پديد آورده است.
به سخن ديگر از آن جايي كه براي انسان دو پيامبر ظاهر و باطن است و پيامبر باطن آدمي ، عقل و احكام عقل و عقلايي اوست ، شرايع از آن يافته ها بهره جسته و به تاييد آن اقدام مي كنند ؛ زيرا شرايع بر پايه فطرت آدمي نازل شده است و احكام عقلايي و عقلي از فطرت انسان است. در مواردي كه عقل و عقلا حكم و دستوري در موضوع و يا موردي نداشته باشند ، وحي به عنوان مكمل و تكميل كننده ، اقدام به صدور احكامي مي كند كه از آن به احكام امضايي ياد مي كند.
پيامبران بر اين اساس ، گاه به امضايي آيين ها و مناسك و مفاهيمي مي پردازند كه راستاي تكامل انساني و مكارم اخلاقي بشر است و گاه ديگربه تخطئه و گاه سوم به بازسازي آن اقدام مي ورزند. آن چه در اين نوشتار كوتاه مي آيد بيان بازسازي آيين فرزند كشي است كه از زمان هاي گذشته وجود داشته و در عصر ابراهيمي (ع) به اوج خود رسيده بود. حضرت ابراهيم (ع) به بهره گيري از دستور و آموزه هاي وحياني اقدام به بازسازي آن مي كند. اين مساله از آن جا مهم است كه در حجاز و مناطق شبه جزيره عربي و خاورميانه مساله فرزند كشي به شدت رواج يافته و به عنوان يك آيين ديني و منسك آييني ريشه دوانيده بود . البته اين خاص و ويژگي انحصاري منطقه نيست . در كاوش هاي باستاني درقاره آمريكا اجساد كودكاني كه در مناسك آييني قرباني شده، به وفور يافت شده است كه نشان از گسترش آن در همه مناطق زيست آدمي دارد. اكنون نيز گاه و بي گاه در هندوستان چنين اقداماتي صورت مي پذيرد و روزنامه ها و رسانه ها از آن خبر مي دهند. در اين نوشتار كوشش بر آن است كه نگاه بشر به اين مساله و علل آن ردگيري شود و سپس با توجه به داده ها و گزارش هاي قرآني دريابيم كه شرايع الهي چگونه اين مساله را از صورت غير انساني آن به صورت معقول و منطقي و انساني تغيير شكل و ماهيت داده اند . به نظر مي رسد كه مساله قرباني ارتباطي تنگاتنگ به مسايلي چون مبارزه و جهاد با نفس و جهاد با فساد و در يك كلمه با تقواي الهي دارد .

به نظر مي رسد كه اگر گزارش و تحليل و تبيين قرآن و وحي نبود به آساني واكنش انسان را نسبت به اين رخدادهاي ناشناخته كه در حوزه رمز و راز بود ، مي توانستيم بر مطالبي تبيين كنيم كه در علوم اجتماعي جديد تبيين و تحليل شده است. پس مانند ماركس از ترس و وحشت انسان و تنهايي او بگوييم و اين كه انسان ناتوان چگونه براي رهاي و ترسيم منطقي و توجيه خود ، دست به دامن جادو و سپس دين شد و اين كه مانند اگوست كنت بگوييم كه دوره هاي بشري بر سه دوره دسته بندي مي شود: دوره افسانه و اساطير و دين ؛ دوره فلسفه و عقل نظري؛ و دوره علم و آگاهي واقعي. اين گونه بگوييم كه امور رازورزانه اي كه در برابر انسان نادان در عصر كودكي بشريت و خردسالي قرار داشت، او را بر آن داشت تا به دامن افسانه و دين چنگ زند و مسايل را از آن راه توجيه و براي خود آرامشي ايجاد كند. معنايابي انسان او را وادار كرده بود تا براي جهان خدايي را بيافريند و با در اختيار گذاشتن ملكوت ، ملك و دنيا را توجيه و سامان دهد. اگر خدا و قدرت هاي ماورايي و متافيزيكي نبودند انسان نمي دانست كه چگونه ميان رخدادها ارتباط برقرار نمايد. خدا و قدرت هاي ماورايي بودند كه به همه چيز معنا مي بخشيدند و ارتباط منطقي ميان امور ايجاد مي كردند.
اين چنين انسان وامانده اي براي رهايي از بي معنا و معنا بخشي به خود و رخدادها، چاره اي جز اين پيش رو خود نمي ديد و نمي يافت. اين مساله نخست انسان بود كه اين گونه آن راه حل كرد و براي خود توجيه نمود. ديگر چيزي كه در انسان هاي وامانده و نادان كه در عصر كودكي به سر مي بردند مهم بود، ايجاد رضايت آن قدرت و يا قدرت هاي مافوقي بود كه هدايت امور را در دست داشتند. بنابر گزارش هاي تاريخي و اسنادي كه در غارها و نحوه تغذيه آنان به دست آمد اين است كه در اين زمان خوراك انسان از راه شكار تامين مي شد و كشت و زرع نمي دانست تا از آن بهره برد. البته گردآوري دانه هاي خوراكي بدون انبار كردن آن امري طبيعي بود . پس آن چه را از خوراك و غذا مي يافت براي رضايت خدا مي بايست پيشكش كند؛ از اين رو، اين انسان عصر كودكي بخشي از آن چه را به زحمت بسيار و تلاش و كوشش به دست آورده بود، به خدا و يا خدايان پيشكش مي كرد.
به نظر چنين مي رسد كه با اين كار مي كوشد تا خشم و غضب خداياني را فروكاهد كه مسئول رخدادهاي دردناكي چون زمين لرزه و مرگ هستند . از اين رو، پيشكشي آن چه در نزد او گران بها و ارزشمند بود براي طلب رضايت قدرت هاي مافوق امري بود كه در نظرش مهم بود. او وقتي به پيرامون خود نگريست فرزند را گران بها ترين چيز خود يافت. پس انديشه فرزند كشي در ايشان به عنوان نوعي فدا و قرباني براي كسب رضايت قدرت هاي مافوق رونق گرفت.
اين تحليلي است كه مي توان با توجه به خصوصيات بشري و داده هاي موجود در طبيعت و انسان و گزارش هاي تاريخي و افسانه اي به دست آورد.

اما آيا از نظر قرآن اين تحليل درست و يا كامل است؟
به نظر مي رسد كه بخشي از اين تحليل اگر درست باشد بي گمان بخش ديگر آن نادرست و برخلاف گزارش و تحليل هاي قرآني است. به اين معنا كه انسان از نظر قرآن داراي خصليت هايي است كه وي را به گونه اي كه ترسيم شد قرار مي دهد. با آن كه داراي همه اسماي الهي است ولي اين اسماي الهي تا زماني كه فعليت نيابد انسان را از حيوان نيز ضعيف تر مي كند.در نگره قرآني ، انسان هر چند كه طور طبيعي كسي است كه جهان مسخر او شده است و همه هستي در دست توانايي او قرار مي گيرد، ولي اين زماني است كه داشته هاي خود را به كار گيرد و از همه ظرفيت و توان خود بهره برد و اسماي سرشته را به تفكر و تدبر و عمل به فعليت رساند.
انسان به جهت مسايلي در آغاز نتوانست از اين ظرفيت و توان خود بهره برد. از اين رو بسياري از مسايل براي او به عنوان راز باقي ماند. درك درستي از خود (ظرفيت ها و توانمندي ها) و پيرامون نداشت. اين مساله موجب شد تا در برابر رخدادهاي طبيعي واكنشي از خود نشان و بروز دهد كه در تحليل امروزين ما سفيهانه و نابخردانه است.
قرآن گزارش مي كند كه انسان هر چه از خود دور شود به همان اندازه از درك خود و پيرامون عاجز و ناتوان مي شود. اين مساله در آغاز براي انساني كه هبوط كرده بود وجود داشت. آدم مدت ها در زمين ماند تا وحي الهي نازل شد. در پس آن نيز هدايت الهي هر چند كه استمراري و مداوم بود ولي تضاد دروني و دشمني بيروني (ابليس) او را به سمت و سوي مي كشاند كه از هدايت دور مي شد. انسان ها در آن دوره به جهان و طبيعيت شناخت درستي نداشتند و اين امر موجب مي شد كه نسبت به آن واكنش هاي نادرستي از خود بروز دهند.

در گزارش قرآن آمده است كه فرزندان بلا فصل حضرت آدم (ع) پس از هبوط مامور به شكرگزاري نعمت شدند و هابيل و قابيل براي انجام ماموريت هر يك با توجه به نوع تغذيه اقدام به اجراي برنامه شكرگزاري و آيين آن مي كنند. در گزارش قرآن آمده است كه هر دو قرباني تقديم مي كنند( مائده آيه 27) و اين نشان مي دهد كه قرباني حيوان اهلي ويا شكار بوده است. اين كه در برخي از روايات آمده كه يكي حيوان و ديگري زراعت بوده ، نادرست است.
بنابرگزارش قرآن هردو نفر، قرباني خود را تقديم مي كنند، ولي قرباني يكي پذيرفته مي شود و قرباني ديگري رد مي شود. قرآن علت آن را نيز خود گزارش مي كند و مي گويد كه علت عدم پذيرش ، فقدان تقوا در قابيل بوده است: (انما يتقبل من المتقين) به اين معنا كه هدف از قرباني نمايان ساختن درون و سرشت است و آن چه ارزش دارد تقوا است نه نوع و جنس قرباني . در آيات حج نيز آمده است كه هدف از قرباني دم و خون نيست بلكه تقواست. (سوره حج آيه 37)
به هرحال در گزارش قرآن از نخستين قرباني مي خوانيم كه هر دو حيوان را قرباني كردند . سخن اين است كه چرا اين قرباني كه حيواني اهلي ويا شكار بوده است به زودي جاي خود را به قربان كردن انسان مي دهد؟
قرآن به صراحت به اين مساله نپرداخته است. ولي از آياتي كه در ارتباط با قرباني اسماعيل توسط حضرت ابراهيم (ع) وارد شده است مي توان اين نكته را يافت كه قرباني فرزند امري معمول تا پيش از مساله قرباني آن حضرت از سوي مردمان بوده است. به نظر مي رسد كه انسان وامانده براي رهايي از رخدادها و مصائب سختي كه طبيعت بر او تحميل مي كرد اقدام به كشتن عزيز ترين و گرامي ترين چيزهاي خود كرد. اين مطالب در مقاله انسان و مناسك نمادين به تفصيل تشريح شده است.
اكنون مردمان به قرباني كردن فرزندان در پيشگاه خدا و يا خدايان عادت كرده بودند و به صورت آيين ديني در همه معابد به جا آورده مي شد. در اين زمان براي تغيير اين رويه زشت و ناپسند مي بايست راهي جست تا به شيوه اي اين آيين نادرست از ميان برود.

قرآن گزارشي از رخداد قرباني اسماعيل مي دهد كه براي تحليل آن ما نخست همه آن را در اين جا مي آوريم: ابراهيم (ع) گفت: پروردگار من ! مرا فرزندي صالح عطا كن . پس او را پسري بردبار مژده داديم. چون با پدر به جايي رسد كه بايد به كار بپردازند ، گفت: اي پسركم! در خواب ديده ام كه تو را ذبح مي كنم. بنگر كه چه مي انديشي ؟ گفت: اي پدر! به هر چه مامور شده اي عمل كن! كه اگر خدا بخواهد مرا از شكيبائيان خواهي يافت. چون هر دو تسليم شدند و او را به پيشاني افكند ما ندايش داديم : اي ابراهيم ! خوابت را به حقيقت پيوستي و ما نيكو كاران را چنين پاداش مي دهيم . اين آزمايشي آشكارا بود . او را به ذبحي بزرگ بازخريديم.( سوره صافات آيات 100 تا 107)
در اين جا سخن از ماموريتي است كه در خواب به حضرت ابراهيم داده مي شود. خواب هر چند كه براي ما مردمان عادي حجت نيست و نمي توانيم بر پايه آن كاري را انجام دهيم ولي براي پيامبران خواب نيز بخشي از وحي است. در قرآن آمده است كه وحي به طرق و راه هاي مختلف انجام مي شود كه يكي از آن رويا و خواب است.( سوره شورا آيه 51) بنابراين آن حضرت مامور شد تا فرزند خود را به قربانگاه برده و برپايه مراسم آييني خاص قرباني كند. اين فرزند تنها فرزندي است كه در سر پيري به بشارت الهي به او داده شده است و اكنون مامور شده است تا آن را قرباني كند. اين ماموريت چندين بار در خواب تكرار شده است.( نگاه كنيد : تفسير الميزان ، ذيل تفسير همين آيات) آن حضرت نيز هنگامي كه فرزند را از ماموريت خبر مي دهد، فرزند سخن از ذبح نمي آورد بلكه تاكيد مي كند كه ماموريت خود را انجام ده و از خدا مي خواهد كه او را در انجام بخشي از ماموريت كه به عهده اوست موفق دارد و شكيبايي ورزد.
آن چه در اين رخداد مورد توجه است گزارش قرآن از رخداد است. قرآن در گزارش خود مي آورد كه ابراهيم (ع) گفت: اي پسركم! در خواب ديده ام كه تو را ذبح مي كنم. سخن از اسم مصدر نيست بلكه از انجام كاري است كه ذبح برآن اطلاق مي شود. از اين رو، در زماني كه فرزند را برجبين بر خاك مي خواباند و حالت ذبح به خود مي گيرد، قرآن گزارش از تصديق رويا و خواب مي كند كه نشانگر آن است كه آن چه مامور بوده است اين بخش از حالت ذبح بوده است نه اصل قربان كردن . به اين معنا كه آن چه در خواب ديده است اين بخش از ذبح كردن بوده است نه اين ذبح انجام شده و خون ريخته شده باشد. از اين رو ابراهيم مي دانست كه ماموريتي چنين دارد و اما اين كه تا كجا بايد پيش برود در خواب مشخص نشده بود. آيا امكان داشت كه وسط ماموريت ، حكم ديگري بيايد؟ شايد آري و شايد نه. از اين رو چنان كه در آتش افتادن آن را پيش تر در آيه 97 همين سوره مي خوانيم و اين كه چگونه به ياري و عنايت الهي نجات يافت و آتش بر او سرد شد ، اين احتمال نيز وجود داشت كه در همان زمان ذبح حكم تغيير كند و مساله به شكل ديگري درآيد. اما در خواب هاي پيشين اين مطلب بر او آشكار نشده بود. از اين رو آن حضرت تسليم امر الهي مي شود و فرزند نيز اين تسليم را نشان مي دهد. (فلما اسلما) اين نداستن باقي ماموريت براي انسان ولو پيامبري چون ابراهيم خليل الله (ع) دشوار بود ولي تسليم محض فرمان الهي بود. بنابراين وقتي همان اندازه تسليم را نشان دادند خداوند مي فرمايد: خوابت را تصديق كردي . به اين معنا كه ماموريت وي بيش از آن چه آورده بود نبود. بنابراين ديگر نيازي به توجيهات برخي از مفسران نيست.

اما چرا اين ماموريت مي بايست اين گونه انجام شود؟ به نظر مي رسد كه براي از ميان بردن برخي از مناسك آييني نادرست و عاداتي كه در ميان مردمان رسوخ كرده و ريشه داوينده جز اين راه راهي ديگري نتوان تصور كرد. وي به خوبي نشان مي دهد كه اين حركت هر چند كه خواست الهي باشد مي تواند منسوخ شود ؛ با اين كه به قطع و يقين اين عمل به هيچ وجه خواست الهي نيست و فطرت و دين قرباني را به اين مفهوم نمي پذيرد و آن را خواسته شيطان مي شمارد. در آيات بسياري ، خداوند از اين كه انسان ها فرزندان خود را به خاطر گرسنگي و يا احساس خطري از اين دست بكشند سرزنش و نكوهش مي كند و يا كشتن انساني را كشتن همه انسان ها و يا قتل بي گناهي را جرمي بزرگ و نابخشودني به شمار مي آورد. به نظر مي رسد با چنين نگرشي بلند به انسان و جايگاه او نمي توان تصور كرد كه خواسته خداوند فرزندكشي باشد. با اين همه اي پرسش مطرح مي شود كه با اين همه تاكيد بر حفظ نفس انساني و احترام و اكرام وي چگونه خداوند به پيامبرش وحي مي كند كه فرزنش را به قربگاه برد. چرا اين ماموريت مي بايست انجام پذيرد؟ آيا مي توان غير از آن چه گفته شد توجيهي براي مساله قرباني كردن انسان( چه فرزند و چه غير فرزند و پيشكشي او به درگاه خدا يافت؟ آيا قرباني كردن چه انسان و چه حيوان درست است؟ آيا مي توان براي قرباني و اين دستور و پذيرش آن از سوي حضرت ابراهيم وجه صحيح و درستي يافت؟ به نظر مي رسد كه حضرت ابراهيم به عنوان يك انسان رشيد بر پايه فطرت سالم و سليم خود نمي بايست اصل فرمان را مي پذيرفت و آن را با ترديد مواجه مي ساخت. هر چند كه او خوابش را عين وحي مي يافت ولي اگر حتي اين وحي الهي باشد دستوري بر پايه آن چه فطرت مي جويد است يا خير؟ چگونه حضرت ابراهيم اين عمل را درست مي شمارد و اقدام به آن مي كند و فرزندش نيز به آساني تسليم شده و مي فرمايد كه هر كاري كه بدان مامور شده اي را به انجام برسان. آيا قرباني كردن و آن هم انسان و آن هم فرزند در نگاه و نگرش ابراهيمي و اسماعيلي درست است ؟
به نظر مي رسد كه در نگره ابراهيم و فرزندش اين عمل نه تنها درست بلكه امري پسنديده است و نشانه تسليم است. توضيح آن كه انسان به عنوان ملك الهي از هيچ گونه اختيار برابر اراده الهي برخوردار نيست. از اين رو ملك اوست و خداوند هر گونه بخواهد در او به تكوين و تشريع عمل مي كند. اراده تكوييني خداوند مي تواند او را در هر سني از دنيا ببرد و جانش را بگيرد. اراده تشريعي او نيز چنين است. مالك مي تواند در ملك خويش هر گونه تصرفي را انجام دهد. بنابراين تنها اوست كه مي تواند حكم به قتل كساني را بدهد چنان كه در حق كافران محارب چنين مي كند و يا جاني را مجال و فرصت درنگ بيشتر و يا كم تر دهد و جاني را در خردسالي و يا در زهدان مادر بگيرد.
در مقام تشريع او به عنوان مالك و صاحب تصرف در همه هستي و بشر مي تواند حكم به مهدوريت دم و خون كسي دهد و يا به هر كس كه خواهد ولايت دهد و يا حكومت را از او باز گيرد. آيات بسياري كه بيرون از شمار است بر اين مساله دلالت مي كند كه لازم نيست تكرار شود.
يكي از احكام تشريعي خداوند به عنوان مالك و صاحب انسان، مي تواند حكم جهاد باشد كه نوعي جانفشاني در راه دين است. اين كه كسي در راه خدا به جهاد مي رود (و بايد برود؛ زيرا اراده تشريعي خداوند به آن تعلق گرفته است،) از آن جهت است كه خداوند مالك اوست. بنابراين همان طور كه خداوند به عنوان مالك انسان مي تواند به صورت تشريعي حكم به جهادي دهد كه نوعي قرباني كردن نفس و جان خود است، هم چنين مي تواند دستور دهد تا انساني را به شكل آييني براي رضايت او قرباني كنند تا نشانه تسليم و باور به آن باشد.
خداوند در مساله قرباني فرزند مي تواند اين دستور را به دو جهت صادر نمايد: همگان و نيز فرزندان آدمي از آن خداوند است و او مالك آنان است و حق هر گونه تصرفي در جان و مال و عرضش را دارا مي باشد ؛ دوم آن كه اين نوعي تسليم در برابر اراده الهي و آزمون تسليم پذيري است كه در آيات ياده شده نيز بيان شده است. بنابراين كسي كه فرزند و يا خودش را قرباني مي كند، در حقيقت تسليم اراده الهي است و اين از تقواي فرد خبر مي دهد.

در مساله جهاد و قرباني و جنگي كه به كشتن آدمي مي انجامد نيز ما با مساله تقوا و تسليم رو به رو هستيم . بنابر اين نبايد هيچ گونه استنكاري در باره قرباني كردن پيش آيد؛ زيرا جهاد نيز مساله اي چون قرباني كردن اما به شكل و شيوه ديگر و در راستاي اهداف الهي است.
اما اين كه چرا جهاد تجويز شد و قرباني به عنوان يك آيين نسخ گرديد؟ اين است كه جهاد تلاشي است از انسان براي كندن زخم جانكاهي كه در جامعه انساني پديدار شده است. در حقيقت با اين روش و جراحي بخش آسيب ديده جامعه از ميان برداشته مي شود وبخش ديگرامت و جامعه در سلامت قرار گرفته و يا سلامت پيشين خود باقي مي ماند و بيماري به آن بخش سرايت نمي كند؛ چنان كه پزشكان در عمل و جراحي غدد سرطاني اين گونه رفتار مي كنند و با برداشتن بخش سرطاني و زودودن آن از تن بيمار از گسترش بيمار سرطاني به بقيه بدن جلوگيري مي كنند . بنابراين جهاد هم بيانگر تسليم مطلق از سوي مجاهد در برابر دستور وحكم الهي است و هم تلاشي از سوي او براي احياي جامعه و امت سالم است و دور كردن خطر بيماري مهلك ازآن جامعه و امت مي باشد تا فرصت بهره گيري بيشتري از امكانات را براي جامعه خود فراهم آورد . اما قرباني كردن تنها بيانگر و نشانه تسليم در برابر خداوند است.
اگر بخواهيم اين مساله را به صورت تمثيلي بيان كنيم ، مساله جهاد و قرباني كردن فرزند مانند مساله عالم و عارف است. عارف مي كوشد تا خود را برهاند و به خدا رساند و عالم مي كوشد تا افزون بر خود دست ديگران را نيز بگيرد. كسي كه جهاد مي كند امتي بلكه همه بشريت را از آسيب هاي فساد انگيز رهايي و نجات مي دهد و درراه احياي انسانيت خون خود را فدا مي كند ، در حالي كه قرباني كننده تنها خود را از خشم دور مي سازد و كاري براي ديگران انجام نمي دهد. خداوند با نسخ قرباني كردن انسان ها، به او مي آموزد كه مي تواند تسليم را همراه با فعلي مفيد و سازنده براي جامعه انجام دهد. اين فعل و كار مثبت در حقيقت همان جهاد است كه هم تسليم است و احتمال كشتن در آن مي رود و هم جامعه سازي است. در آن هم جهاد اصغر است و هم جهاد اكبر مي باشد. اين گونه نيست كه جهاد اكبر از اصغر جدا باشد. انساني كه به جهاد اصغر مي رود پيش از آن بايد جهاد اكبركرده و بر نفس خود پيروز شده باشد. اما اين كه پيامبر به مردم خود پس از بازگشت از جنگ و جهاد اصغر مي گويد كه پيش تر جهاد اصغر كرديد اكنون جهاد اكبر در پيش است، از آن روست كه آنان را به ادامه آن مساله ترغيب نمايد ؛ زيرا خطر در جامعه و دور از ميدان جنگ براي انسان بيشتر است و انسان در محيط خانه و اجتماع ، گرفتار هواي نفساني مي شود و در دام شيطان مي افتد. از اين رو به آنان گوشزد مي كند كه مي بايست جهاد اكبر را به عنوان امري دايمي و هميشگي داشته باشيد و در حق آن كوتاهي نكنيد. جهاد اصغر در زماني كوتاه و در جبهه اتفاق مي افتد ولي جهاد اكبر دايمي است واين جهاد است كه شما را آماد ه كارزار و جهاد اصغر مي كند. به تعبير ديگر جهاد اصغر كوچك است در محدوده زماني و بزرگ است در حوزه جان فشاني ولي جهاد اكبر مقدمه آن جهاد است و امري دايمي است و زمان بردار نمي باشد. بنابراين نبايد جهاد اصغر را كوچك شمرد زيرا امري بزرگ است وآدمي جان را بسيار دوست مي دارد و فدا كردن آن را امري سخت مي يابد.
به هر حال حضرت ابراهيم و فرزندش با عمل آييني خود ، نه تنها تسليم در برابر امر الهي را به ثبوت رساندند بلكه موجبات ترك اين آيين را فراهم آورند و آن را به سوي جهات مثبت و سازنده هدايت كردند. كسي كه حاضر مي شود جانش را قربان كند وتسليم حق باشد ، چنين شخصي در راه خدا به سادگي جان ومالش را تسليم مي كند و به جهاد مي رود و در راه احياي جامعه تلاش مي كند.
از سوي ديگر هدف از همه اين آيين ها نوعي آموزش عملي براي جامعه وامت سازي است. هر يك از آيين ها و مناسك اسلامي از اين خصصيه برخودار مي باشند كه به گونه اي افراد جامعه را براي جامعه پذيري و ساختن امت نمونه و شاهد آماده مي سازد. قرباني كردن كه به شكل فرزندكشي سابقه داشت به شكلي ديگر خود را نشان مي دهد. هدف از قرباني كردن نه خون ريزي است؛ چون آن چه هدف است برآورد تقواي آدمي و شناخت درصد تسليم پذيري وي در برابر خداوند است. ( حج آيه 37) بسياري از مناسك و آيين هايي كه در اسلام تشريع شده، اين گونه اند. به اين معنا كه هدف از تشريع آنان ايجاد زمينه هاي تسليم در برابر حق و خداوند است. امور تعبدي چون نماز و روزه كه به نظر مي رسد با عقل هم خواني ندارد از اين دست احكام و آموزه هايي هستند كه تنها براي ايجاد تسليم و تقوا در دستور كار قرار گرفته اند. پذيرش و عمل به اين امور تعبدي، مقدار وابستگي و پذيرش انسان را نشان مي دهد و تقوا و ترس او نسبت به حق و اوامر و نواهي او را مي نماياند. هر كس به اين مناسك و آيين ها از روي تسليم بنگرد و مانند حضرت ابراهيم و اسماعيل بگويد: تسليم شديم ، در آن صورت است كه به تقوا رسيده و خود را حق نزديك و از خشم او ايمن داشته است. بسياري ازمردم امور تعبدي را كه به قدرت تفكر و انديشه و تعقل نمي توانند تصحيح كرده و درك كنند ، امري غير معقول مي شمارند و بدان عمل نمي كنند. در پي توجيهات علمي و پزشكي براي روز گرفتن و نماز خواندن مي روند ؛ در حالي كه قرآن هدف از تشريع آن ها را به صراحت و شفافيت بيان مي كند و در يك عبارت كوتاه تقوا را به عنوان هدف مطرح مي سازد. بنابراين كساني كه به مقام تسليم رسيده اند اميد است كه تقوا را درك كرده و به مقام متقين برسند. قرباني در همه صورت هايش اگر به قصد تقوا نباشد هيچ ارزشي ندارد.
حضرت ابراهيم با دگرگوني آيين و منسك قرباني كاري كرد تا انسان ها ، امري را انجام دهند كه با فطرت انساني سازگار است . بازسازي مفهومي و آييني او انسان را در راه هدايت قرار داد و از انحراف و گمراهي رهانيد.
باشد كه از اين گزارش و مناسك حج درس آموزيم و هدف آن را كه تقويت تقوا و تعبد و بندگي است مد نظر آوريم.
لینک همین مطلب به کیهان:
http://www.kayhannews.ir/851007/6.htm#other604

نوشتار حاضر، بخش دوم «حج و جهاد در قرآن و تاريخ صدر اسلام» است که نگارندة ارجمند در اين نوشته برآن است ضمن اشاره به اقدامات خصمانۀ قريش بر ضد مسلمانان، به بررسي مسأله­اي بپردازد که در اتخاذ موضع­گيري نظامي بر ضدّ مشرکان مکه، مهمترين نقش را داشته است، اما راويان سيره و گزارشگران حوادث صدر اسلام، آن­ را به گونه­اي مسکوت گذاشته و از چشم تاريخ پوشيده نگاه داشته‌اند.
قرآن کريم از اين موضوع، با عنوان «صَدٌّ عَنْ... وَ الْمَسْجِدِ الْحَرام‏» [1] ياد کرده، که عبارت بود از: بستن راه عمره و حج بر مسلمانان؛ اعم از مهاجر و انصار، ايجاد جوّ خوف و وحشت براي زائران اهل مدينه، حتي در ماه­هاي حرام و نيز سوء‌استفادة قريش از تسلّط خود بر مسجد الحرام و ادعاي ولايت بر بيتِ الهي.
همانگونه که در بخش نخست ملاحظه کرديد، نگارنده براي بررسي اين موضوع، ابتدا به ديدگاه نخستين مورّخان مسلمان دربارة علل جنگ با مشرکان مکه پرداخت، آنگاه توضيحي در بيان علل بنيادين جنگ، ضمن ارائة شواهد تاريخي و قرآني آورد. اکنون اين بخش با طرح «پنجمين شاهد قرآني » از نظر شما مي گذرد:

آية 25 سورة حج که آغازگر مبحث حج و جهاد در اين سوره است، پنجمين شاهد قرآني است:
( إِنَّ الَّذينَ كَفَرُوا وَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبيلِ اللَّهِ وَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ الَّذي جَعَلْناهُ لِلنَّاسِ سَواءً الْعاكِفُ فيهِ وَ الْبادِ وَ مَنْ يُرِدْ فيهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ أَليمٍ ) . (25)
«كساني كه كفر ورزيدند و [مردم را] از راه خدا و مسجد الحرام ـ كه آن را براي مردم قرار داديم و مقيم و مسافر در آن يكسان­اند ـ باز مي‌‏دارند و نيز هر كه در آنجا كجروي و ستمكاري ـ آزار مردم ـ خواهد، او را از عذابي دردناك بچشانيم.» (25)
سدّ کردن راه مسجد الحرام که در اين آيه به آن اشاره رفت، همان عدم امکان به­جا آوردن حج و عمره براي مسلمانان است. به جهت تهديدهايي که از سوي قريش متوجه پيامبر9 و مسلمانان بود، براي آنان امکان دسترسي به مسجد الحرام، حتي در ماه­هاي حرام نيز وجو نداشت.
مفاد آيه روشن است. خداوند مسجد الحرام را (که در آيات بعدي اشاراتي به آباداني بيت‌الله توسط حضرت ابراهيم7 و دعوت جهاني او براي شرکت مردم در مراسم حج آمده) براي همة مردم؛ اعم از آنان­که در حرم مکه اقامت داشتند و ديگران که از خارج راهي مکه مي‌شدند، قرار داد. عمل قريش در بازداشتن مسلمانان از حضور در مسجد الحرام، مساوي با الحاد و ظلم است و موجب عذابي دردناک براي آنان خواهد بود. در اين باره، در تفسير قمي آمده است:
«قَوله تَعَالَي: ( إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ الَّذِي جَعَلْناهُ لِلنَّاسِ سَواءً الْعاكِفُ فِيهِ وَ الْبادِ ) قَالَ: نَزَلَتْ فِي قُرَيْشٍ حِينَ صَدُّوا رَسُولَ اللَّهِ9 عَنْ مَكَّةَ وَ قَوْلِهِ سَواءً الْعاكِفُ فِيهِ وَ الْبادِ، قَالَ: أَهْلُ مَكَّةَ وَ مَنْ جَاءَ إِلَيْهِ مِنَ الْبُلْدَانِ فَهُمْ فِيهِ سَوَاءٌ لاَ يُمْنَعُ النُّزُولَ وَ دُخُولَ الْحَرَم». [2]
برخي از مفسران ديگر نيز متوجه بسته بودن راه حج و عمره براي مسلمانان بعد از هجرت پيامبر9 بوده‌اند و ميان آن­ها ابن کثير و ابن عطية اندلسي در اين باره مطالبي با صراحت آورده ­اند. ابن کثير مي‌نويسد:
«يقول تعالي منكرًا علي الكفّار في صَدّهم المؤمنين عن إتيان المسجد الحرام، وقضاء مناسكهم فيه، ودعواهم أنهم أولياؤه: ( وَمَا كَانُوا أَوْلِيَاءَهُ إِنْ أَوْلِيَاؤُهُ إِلا الْمُتَّقُونَ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ ) [الأنفال: 34] الآية.
وفي هذه الآية دليل [علي] أنّها مدنية، كما قال في سورة البقرة: ( يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ ) [البقرة: 217]، وقال: هاهنا: ( إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ ) أي: و من صفتهم مع كفرهم أنّهم يصدّون عن سبيل الله والمسجد الحرام، أي: ويصدّون عن المسجد الحرام من أراده من المؤمنين الذين هم أحقّ الناس به في نفس الأمر...».
و نيز مي‌گويد:
( الَّذِي جَعَلْناهُ لِلنَّاسِ سَواءً الْعاكِفُ فِيهِ وَ الْبادِ ) أي يمنعون الناس عن الوصول إلي المسجد الحرام، و قد جعله اللّه شرعاً سواء لا فرق فيه بين المقيم فيه و النائي عنه البعيد الدار منه؛ ( سَواءً الْعاكِفُ فِيهِ وَ الْبادِ ) و من ذلك استواء الناس في رباع مكة و سكناها». [3]
ولي ميان مفسّران، بيان ابن عطية اندلسي در اين باره بسيار روشن‌تر و روشنگرانه است:
«والمراد بصدّهم عن المسجد الحرام صدّ عرفه المسلمون يومئذ. ولعلّه صدّهم المسلمين عن دخول المسجد الحرام والطواف بالبيت. والمعروف من ذلك أنّهم منعوا المسلمين بعد الهجرة من زيارة البيت فقد قال أبو جهل لسعد بن معاذ لما جاء إلي مكة معتمراً و قال لصاحبه أميّة بن خلف: انتظر لي ساعة من النهار لعلّي أطوف بالبيت، فبينما سعد يطوف إذ أتاه أبو جهل و غرفه. فقال له أبو جهل: أ تطوف بالكعبة؟ آمناً و قد أوتيتم الصباة ( يعني المسلمين )؟». [4]
برخي ديگر اشاراتي مجمل به اين «صد» دارند. [5] متأسفانه برخي از مفسّران «آية صد» را از سياق واقعي خود جدا کرده، آن را در پرتو وقايع اوايل بعثت و يا حادثه‌اي که چندين سال بعد در سال ششم هجري در جريان سفر عمرة پيامبر در سال حديبيه و سد راه شدن قريش اتفاق افتاد، تفسير نموده‌اند، [6] گويا بعد از هجرت و قبل از حديبيه راه حج و عمره براي مسلمانان باز بوده است. حتي بعضي اظهار مي‌دارند که غير از حديبيه و مواردي در ابتداي بعثت چنين «صدّي» پيش نيامده است. [7]
به هرحال تهديدي که در اين آيه نسبت به سران قريش ابراز شده، به­زودي جامة حقيقت پوشيد و ديري نپاييد که بيشتر آنان در بدر به هلاکت رسيدند.
اين بخش از سورة حج که با «آية صدّ» و اعلان حج از جانب ابراهيم7 آغاز مي‌شود، بعد از اذن قتال براي نجات و احياي مساجد، مجدداً با ذکر جهاد و پيروي از ملت ابراهيم7 ، پدر موحدان، خاتمه مي‌يابد:
( وَ جاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ هُوَ اجْتَباكُمْ وَ ما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبيكُمْ إِبْراهيمَ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمينَ مِنْ قَبْلُ وَ في هذا لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهيداً عَلَيْكُمْ وَ تَكُونُوا شُهَداءَ عَلَي النَّاسِ فَأَقيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ وَ اعْتَصِمُوا بِاللَّهِ هُوَ مَوْلاكُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلي وَ نِعْمَ النَّصيرُ ). (78)
«در راه خدا جهاد كنيد؛ چنانكه سزاوار جهاد اوست. او شما را [بر همة امت­ها] برگزيده است و بر شما در كار دين هيچ تنگي و دشواري ننهاده است. اين همان آيين پدرتان ابراهيم است ـ يا آيين پدرتان ابراهيم را پيروي كنيد ـ او (خداي) پيش از اين ـ در كتاب­هاي پيشين ـ و در اين [قرآن] شما را مسلمان ناميد، تا اين پيامبر ـ محمد9 ـ بر شما گواه باشد و شما بر مردم گواه باشيد. پس نماز را برپا داريد و زكات بدهيد و به [دين] خدا چنگ زنيد. اوست خداوند و سرپرست شما، پس نيكو خداوند و سرپرست و نيكو ياوري است.» (78)

پيش­تر گفته شدکه سورة بقره بعد از سورة حج و قبل از بدر نازل شد. قرائن در اين باره به حدّي روشن است که شايد نياز به بيان و توضيح ندارد؛ اولاً ـ در اين سوره اشاره‌اي به بدر نشده است. ثانياً ـ برخي شواهد داخلي و خارجي وجود داردکه نشان دهندة زمان تقريبي نزول است؛ زمان نزول آيات تغيير قبله (آيات 150 ـ 142) بايد همان روزي باشد که پيامبر9 قبلة نماز را تغيير داد. [8] آية 217 دربارة حادثة قتل ابن حضرمي نازل شد که در نخستين يا آخرين روز ماه رجب توسط يکي از ياران عبدالله بن جحش اتفاق افتاد. بر اين اساس مي‌توان گفت نيمة دوم سورة بقره (از آيه 142 تا پايان آن) به احتمال زياد در بازة تقريبي يک ماه قبل از روز بدر (17 رمضان سال دوم) نازل شده است.

آية 114 سورة بقره، شاهدي ديگر در اين زمينه است که مي‌فرمايد:
( وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فيهَا اسْمُهُ وَ سَعي في خَرابِها أُولئِكَ ما كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلاَّ خائِفينَ لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ وَ لَهُمْ فِي الآخِرَةِ عَذابٌ عَظيمٌ ).(114)
«كيست ستمكارتر از آن كه نگذارد در مسجدهاي خدا نام او را ياد كنند و در ويراني آن­ها مي‌كوشد؟ اينان را نرسد كه در آن­ها در آيند مگر بيمناك و هراسان. آنان را در اين جهان، خواري و رسوايي و در آن جهان عذابي بزرگ است.»
چند نکته دربارة معني و تفسير اين آيه و محل و مصداق آن، گفتني است:
1. آيات 114 و 115 چندان ارتباطي با آيات قبل و بعد (آيات 113ـ 109 و 123ـ 116) ندارند و در ميان آياتي واقع شده‌اند که عمدتاً مربوط به بني اسرائيل و اهل کتاب است.
2. شايد به همين علت، ديدگاههاي مفسران در بيان مصداق آن دچار اختلاف و آشفتگي است؛ برخي از مفسّران، آيه را مربوط به اقدامات قريش در مکّه دانسته‌اند؛ آنگاه که مانع نماز خواندن مسلمانان در مسجد الحرام مي‌شدند. [9]
طبري از ابن عباس نقل مي­کند که آنان گروه نصاري بودند که به گفتۀ مجاهد، مردم را اذيت و از نماز در بيت المقدس منع مي‌کردند و به گفتۀ قتاده، بخت نصّر و لشگريانش را در تخريب بيت المقدس ياري ‌کردند. وي نظر سدّي را نقل مي‌کند که بر طبق آن، مصداق آيه بخت نصّر است که با کمک روم بيت المقدس را تخريب کرد و رومي‌ها بدينوسيله مي­خواستند از بني اسرائيل انتقام خون يحيي را بگيرند. طبري نظر ابن زيد را نيز نقل مي­کند که مصداق آيه را مشرکين قريش مي‌دانست آنگاه که پيامبر9 را در حديبيه از رسيدن به مسجد الحرام باز داشتند. [10] خود طبري همان نظر ابن‌عباس را بر ديگر نظرات ترجيح مي‌دهد و در رد نظر ابن زيد مي‌گويد: مشرکان قريش اگرچه در بعضي اوقات (مانند سال­هاي قبل از هجرت در مکّه) مسلمانان را از نماز خواندن در مسجد الحرام منع مي‌کردند و اعمالي بر خلاف رضاي الهي انجام مي‌دادند ولي آن­ها هيچ­گاه کوششي در تخريب آن نداشتند بلکه در ايام جاهلي از سازندگان مسجد الحرام بودند و به اين امر افتخار مي‌کردند. [11]
فخر رازي نيز نظري مخصوص در اين باره دارد. به­گفتۀ وي، آيه ناظر به يهود است که با ردّ مسجد الحرام به­عنوان قبلۀ مسلمانان، مي­خواهند باعث تخريب آن شوند. [12]
در ردّ تفاسيري که طبري ارائه کرده، همچنانکه برخي از مفسران نيز اشاره دارند، [13] بايد گفت: هر چند بخت نصّر (630 ـ 562 ق.م.) و بعد از وي روميان هيکل سليمان و شهر بيت المقدس را تخريب کردند، مسيحيان نمي‌توانستند در اين امر به بخت نصّر مساعدت نمايند، صرفاً به همين دليل ساده که وي قريب به شش قرن قبل از ميلاد مسيح مي‌زيست. در تخريب هيکل و شهر بيت المقدس به دست روميان در سال 70 ميلادي نيز مسيحيان نمي‌توانستند نقشي داشته باشند؛ چون در اين زمان تعداد و قدرت آنان قابل ملاحظه نبود. هرچند که نظر ابن زيد از نظر شناخت کلي مصداق (مشرکين مکه و مسجدالحرام) با نظر ما مطابق است، ولي منع مورد نظر نمي‌توانسته مربوط به عمرۀ حديبيه باشد که قريب به پنج سال بعد از نزول سورۀ بقره واقع گرديد.
پس ناگزير بايد گفت اگرچه مفاد آيه عموميت دارد [14] و ناظر بر مسجد يا مساجد خاصي نيست، اما با توجه به شرايط حاکم آن زمان، آية شريفه اشاره به قريش دارد که تا زمان عمرة القضاء در سال هفتم هجرت و نزديک به هفت سال مسلمانان را از عمره و حج باز مي‌داشتند. برخي از مفسران نيز همين نظر را تا حدّي تأييد کرده‌اند. [15] طبرسي ضمن نقل همين مطلب از امام صادق7 و تأييد همين تفسير، توجيهات طبري دربارة قريش را رد مي‌کند و مي‌گويد:
علاوه بر تخريب معنوي مسجد الحرام، آن­ها برخي از مساجد ساخته شده به دست اصحاب پيامبر در مکّه را به­طور فيزيکي منهدم کرده بودند. [16]
به نظر مي‌رسد عبارت (أُولئِكَ ما كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلاَّ خائِفينَ) نيز تأييدي است بر همين تفسير؛ زيرا اشاره به اين حقيقت دارد که براي مسلمانان دخول در مکه و مساجد آن، بدون خوف و ترس جان، امکان نداشت و آيه مي‌خواهد بگويد آن مشرکان که مردم را از ذکر خدا در مساجد منع مي‌کنند ظالم هستند و آنهايندکه نبايد بدون خوف و لرز وارد مساجد الله شوند (اولئک، براي تأکيد ضمير آمده است). چنانکه بعد از نزول سورۀ برائت، همين وضعيت براي آن­ها پيش آمد و از دخول در حرم منع شدند.[17]

آية 217 سورة بقره، يکي ديگر از دلايل اثبات مدعاي اين مقاله است:
( يسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فيهِ قُلْ قِتالٌ فيهِ كَبيرٌ وَ صَدٌّ عَنْ سَبيلِ اللَّهِ وَ كُفْرٌ بِهِ وَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَ إِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ وَ الْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ وَ لا يَزالُونَ يُقاتِلُونَكُمْ حَتَّي يَرُدُّوكُمْ عَنْ دينِكُمْ إِنِ اسْتَطاعُوا وَ مَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دينِهِ فَيَمُتْ وَ هُوَ كافِرٌ فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَ الآخِرَةِ وَ أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فيها خالِدُونَ ) . (217)
«از تو دربارة جنگ در ماه حرام (رجب، شوال، ذي قعده و ذي حجه) مي‌پرسند (چون عده‌اي از سپاهيان اسلام به اشتباه در آن ماه جنگيده بودند)، بگو: هر نوع جنگي در آن (گناهي) بزرگ است، ولي هر نوع جلوگيري از راه خدا (از اسلام آوردن مردم) و كافر شدن به او و (منع مردم از) مسجد الحرام و بيرون كردن اهلش از آن، (گناه اين اموري كه كفار انجام مي‏دهند) در نزد خداوند بزرگتر (از جنگ در ماه حرام) است و فتنه (شرك و آزار مسلمين) از كشتار بزرگتر است! و همواره (مشركان) با شما خواهند جنگيد تا اگر بتوانند شما را از دينتان بازگردانند و هركه از شما از دينش برگردد و در حال كفر بميرد، چنين كساني عمل‏هاي نيكشان در دنيا و آخرت تباه مي­‏شود (در دنيا نيز ذكر خير و دعا و ترحّم مردم به واسطة آثار نيكشان تبديل به عكس مي ‏شود) و آن­ها اهل آتش­‏اند و در آنجا جاودان­اند.»
خداوند در اين آيه، ضمن ناروا دانستن جنگ و کشتار در ماه­هاي حرام، مي‌فرمايد: قريش مرتکب جنايت­هايي شده‌اند که از جنگ و خونريزي به­طور عموم و بلکه در ماه حرام نيز بدتر است. آن جنايت­ها عبارت­اند از:
1. صدّ و مانع ايجاد کردن در راه خدا
2. کفر ورزيدن به پروردگار
3. باز داشتن مردم از مسجد الحرام
4. بيرون کردن مکّيان از شهري­که خداوند براي همه جاي امن قرار داده است.
قرآن کريم مجموع اين اعمال را «فتنه» مي‌نامد و به طور تلويح، گشودن راه مسجد الحرام را يکي از اهداف مهم جهاد عليه مشرکان مکّه قرار داده است.
همانطورکه پيش­تر نيز اشاره شد، پرسشي­که در آيه مطرح است، دربارة کشته شدن عمروبن حضرمي به­وسيلة يکي از مسلمانان در حين سريۀ عبدالله بن جحش به نخله (ميا مکّه و طائف) است. [18] به­روايت عروه، همين­که پيامبر9 از «غزوة» سفوان يا بدر اولي ـ که در اصل تعقيب کرز بن جابر فهري بود ـ برگشت، ابن جحش را با 8 نفر از مهاجران به نخله فرستاد. [19] روزي که اين برخورد به وجود آمد، آغاز ماه براي همراهان ابن جحش مشتبه گرديد و معلوم نبود که آخرين شب جمادي الثاني است يا اوّلين شب از ماه رجب؟ تفاصيل اين واقعه در کتب سيره، مغازي و تفسير آمده است.
اما مفسّران عبارت «صدّ عن المسجد الحرام» را چگونه معني کرده‌اند؟ بيشتر آنان توجّه را به مسألة جواز قتال در ماه حرام و رويداد سريۀ عبدالله بن جحش معطوف کرده‌اند و نيز به برخي از مسائل نحوي ذوقي مربوط به عبارات آيه و يا به مسألة منسوخ بودن يا نبودن آن پرداخته­اند؛ وتوجه چنداني به واقعيت مهم سياسي و شرعي، که عبارت «صد عن مسجد الحرام» از آن حکايت مي‌کند ندارند؛ [20] مثلاً طبري در بيان اين عبارت مطلبي افزون بر آنچه که در آيه آمده، ندارد. [21] ديگران به توضيحات مختصر بسنده نموده‌اند؛ مانند:
ـ «وَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ، أي: و صدّ عن المسجد الحرام». [22]
ـ «أي: و صدّ عن سبيل اللّه وعن المسجد الحرام‏»، [23]
ـ «صَدّ أي و صدّ المسجد الحرام عن الطائفين و العاكفين و الركّع السجود»، [24]
ـ «وَ صدّ أيضاً عن طواف الْمَسْجِدِ الْحَرامِ الذي قد حرم اللّه الصدّ و الاعراض عنه». [25]
عده­اي ديگر مطلب را روشن­تر نموده، به­ اجمال گفته‌اند: «أي منع المسلمين عن دخول مكة و زيارة بيت اللّه» ،[26]«منع الناس عن مكّة»، [27] «و منعهم المسلمين عن المسجد الحرام في الحج و العمرة» ،[28] «و صدّهم للمسلمين عن المسجد الحرام في الحج و العمرة و الصلاة فيه» ،[29] «وَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ، لأنّ المشركين صدّوا المسلمين عنه» ،[30] «و صدّ أيضاً عن دخول [الْمَسْجِدِ الْحَرامِ‏] و زيارة بيت اللّه» ،[31] «و الصدّ عن المسجد الحرام هو مثل عمل قريش و المشركين حين منعوا النبيّ 9 و المؤمنين معه عن زيارة بيت اللّه الحرام و عن دخول مكة» [32] «وَ صدّ المؤمنين عن دخول الْمَسْجِدِ الْحَرامِ و منعهم من الطواف به» ،[33]
برخي «صدّ عن المسجد الحرام» را مربوط به سال حديبيه دانسته‌اند، گويا قبل از آن «صدي» وجود نداشته است. [34] مقاتل هم چنين مي‌نمايد که «صدّ» مسلمانان از مسجد الحرام را همان اخراج مهاجران مي­داند. [35] برخي نيز، مانند ابن عربي، «مسجد الحرام» را معطوف به «کفر» دانسته­اند، جايي براي مطرح شدن «صد عن المسجد الحرام» نگذاشته‌اند. [36] فراء در قولي که کمتر کسي آن­را قبول داشته، «مسجد الحرام» را معطوف به «قتال» مي­داند و به­اين صورت موضوع «صدّ» را از بحث آيه خارج مي­کند. [37]
به نظر مي‌رسد عدم توجه کافي به موضوع بسته بودن راه عمره و حج در سال­هاي قبل از حديبيه از سوي اکثر مفسران و مورّخان اسلامي باعث اين شده است که ما درک صحيحي از سياست پيامبر9 و اهداف جنگ با قريش نداشته باشيم و در نتيجه علل جنگ را در حوادث جزئي بجوييم و نتوانيم تصوير روشني از سياست جنگي پيامبر در قبال قريش داشته باشيم.

سورة انفال بعد از جنگ بدر نازل گرديد؛ جنگي که در آن بسياري از سران قريش، مانند ابوجهل، امية بن خلف، عتبة بن ربيعه و نزديکان آن­ها به هلاکت رسيدند. ولي اين شکست باعث برافروخته‌تر شدن آتش کينة مشرکان قريش نسبت به اسلام و پيامبر گرديد و يهود مدينه نيز به اين آتش دامن مي‌زدند، [38] درحالي­که قرآن، بعد از آن همه جنايت­ها و خيانت­ها، راه آشتي، صلح و گذشت را براي مکّيان باز مي‌گذارد:
( قُلْ لِلَّذينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ وَ إِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الأَوَّلينَ ) .[39]
به كساني كه كافر شدند بگو: اگر باز ايستند، آنان را آنچه گذشته بخشوده و آمرزيده مي‏شود و اگر [به روش خود و جنگ و فتنه انگيزي] بازگردند پس همان روش و نهاد است كه بر پيشينيان گذشت.
( وَ إِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها وَ تَوَكَّلْ عَلَي اللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّميعُ الْعَليمُ ) .[40]
و اگر به صلح و آشتي گراييدند، تو نيز به آن بگراي و بر خدا توكل كن، كه اوست شنوا و دانا.
ولي روحية استکباري قريش به آن­ها اجازه نمي‌داد که به اين زودي و سادگي راه آشتي را بپذيرند. نفرات سپاه مکي در جنگ­هاي بدر، اُحُد و خندق به­ترتيب حدود يک هزار، سه هزار و ده هزار[41] نفر بوده است. خندق آخرين کوشش مکّه و اعراب براي نابودي اسلام بود. نافرجام ماندن اين عمليات بزرگ، کمر همت آنان را شکست و راه را براي صلح حديبيه آماده ساخت.

( وَ ما لَهُمْ أَلاَّ يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَ هُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَ ما كانُوا أَوْلِياءَهُ إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلاَّ الْمُتَّقُونَ وَ لكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (34) وَ ما كانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلاَّ مُكاءً وَ تَصْدِيَةً فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ ) . (35)
«چرا خداوند آن­ها را مجازات نكند، با اين­كه از (عبادت موحّدان در كنار) مسجد الحرام جلوگيري مي ‏كنند آن­هم در حالي كه سرپرست آن نيستند؟! سرپرست آن، تنها پرهيزگاران­اند ولي بيشتر آن­ها نمي‏دانند. (34) (آنها كه مدّعي­اند ما هم نماز داريم) نمازشان نزد خانة (خدا)، چيزي جز «سوت كشيدن» «كف زدن» نبود. پس بچشيد عذاب (الهي) را به­خاطر كفرتان!» (35)
مفسران در تفسير آية34 و به­خصوص در مصداق «صدّ» که در آن آمده، نيز دچار اختلاف آرا شده­اند. قرار گرفتن آن آيه کنارِ آيات پيشين [42] نيز مشکل آن­ها را مضاعف نموده و ايشان را وادار به سعي براي جمع بين آن دو کرده است. [43]
برخي مي‌گويند: آية 33 متعلق به دورۀ مکي يا به مؤمنان و آية 34 با دورۀ مدينه و يا مشرکين مربوط است. [44] باز گروهي آن­را اشاره به بازداشته شدن پيامبر9 از ورود به مکّه در روز حديبيه مي‌دانند. [45] برخي با توجه به اين­که آيه بعد از بدر نازل شد، عذاب ياد شده را قتل سران مشرک در روز بدر مي­داند «فَعَذَّبَهُمُ اللَّهُ بِالسَّيْفِ يَوْمَ بَدْرٍ فَقُتِلُوا». [46]
با توجه به توضيحاتي که گذشت، در بارة سياست قريش در بستن راه مکّه بر مسلمانان، معناي آية 34 کاملاً روشن است؛ چرا خداوند مشرکان قريش را عذاب نکند (همچنانکه آن­ها را در بدر نيز عذاب کرد) با اين­که مسلمانان را از شرکت در مراسم حج و عمره و عبادت در مسجد الحرام منع مي‌کنند، بي­آنکه سرپرست و متولّي آن باشند؛ چرا که حق سرپرستي و ولايت بر مسجد الحرام، منحصر به انسان­هاي پرهيزگار مي‌باشد (و آنان­اند که چنين حقي را دارند و مي‌توانند مشرکان را از ورود به مسجد الحرام بازدارند).
اين آيه با صراحت، علت درگيري با قريش را روشن مي‌کند که جنگ بر سر حق ولايت بر مسجد الحرام است. آيه نه تنها آشکارا ولايت قريش بر مسجد الحرام را نفي مي‌کند بلکه با همان صراحت حقّ چنين ولايتي را براي پيامبر9 و پرهيزکاران اثبات مي‌نمايد و ادعاي قريش را مردود مي‌شمارد. معلوم است که قريش نمي‌توانستند در برابر چنين اعلاني موضعگيري نکنند و براي اثبات ادعاي خويش پيکار با مسلمانان را ادامه ندهند.

مانند سوره‌هاي بقره و انفال، در بارۀ زمان نزول سورة فتح نيز غالب مورخان و مفسران اتفاق نظر دارند و آن اين­که اين سوره در راه برگشت از حديبيه به مدينه در سال ششم هجرت نازل شد. [47] پيامبر9 همراه حدود هزار و سيصد تا پانصد نفر [48] در نخستين روز ماه ذي­قعده [49] از مدينه براي عمره راه افتادند. روانه شدن در ماه حرام، همراه نداشتن سلاح جنگي، بستن احرام از ذو الحليفه و تلبيه گويان حرکت نمودن، همراه بردن هفتاد شتر قرباني که علامت گذاري شده بودند و قلاده‌هايي بر گردن آن­ها افکنده بودند، همة اين­ها حاکي از آن بود که پيامبر9 و همراهان وي تنها براي عمره به مکّه آمده‌اند و قصد ديگر ندارند، ولي قريش در ادامة سياست خويش بر ممانعت مسلمانان از مسجد الحرام، از ورود پيامبر به مکّه جلوگيري کردند و بعد از تهديدها و مذاکرات حاضر به صلح شدند. [50]
و بدين طريق، راه ورود به مکّه براي مسلمانان باز شد، ولي براي آن­ها درک اهميت صلح حديبيه مشکل بود و از مفاد آن به­شدت ناراحت بودند، اما بالآخره به دستور پيامبر9 گردن نهاده، سرها را تراشيدند و قرباني‌ها را کشتند. توقف پيامبر9 در حديبيه 19 روز بود و در ذي حجه به مدينه مراجعت کرد.

در هرجاي قرآن اگر يادي از «صدّ عن المسجد الحرام» آمده، بيشتر مفسّران و مورّخان، آن­را اشاره به حديبيه مي‌دانند و گاهي نيز اشاره به سال­هاي بعد از بعثت و قبل از هجرت در مکه دارند، ليکن حقيقت اين است که آنچه در حديبيه پيش آمد، ادامة جريان شش سالة بعد از هجرت بود و در حديبيه آن ممنوعيت و سدّ شش ساله شکسته شد. صلح حديبيه باعث شد راه مکّه براي مسلمانان باز شود و همين صلح مقدمه‌اي براي فتح مکّه در سال هشتم گرديد. به همين جهت قرآن کريم آن­را «فتح» در مقابل «صدّ» ناميد؛ فتحي که مقدمه‌اي براي برقراري ولايت مسلمين بر حرم خدا گرديد:
( إِنَّا فَتَحْنا لَكَ فَتْحاً مُبيناً ). [51]
«حقا كه ما فتحي نمايان براي تو پيش آورديم.»
صلح حديبيه، بزرگترين فتح پيامبرخدا9 بود؛ زيرا به نتيجه­اي منجر شدکه هدف اصلي جهاد پيامبر9 عليه مکيان را بدون درگيري و خونريزي تأمين کرد. با توجه به چنين نتيجه­اي، پذيرفتن شرايط صلح ياد شده، که در ديدگاه اصحاب بسيار نامناسب جلوه مي‌کرد و قريش با طرح بعضي از بندهاي آن، تنها در پي حفظ غرور جاهلي خود و ظواهر کار بودند، با سياست پيامبر9 کاملاً سازگار بود.

صلح حديبيه امنيت را به زائران مسلمان مکه برگرداند؛ امنيتي­که از بدو هجرت براي آنان وجود نداشت. بدين جهت است که در اين آيه از سورۀ فتح به امنيت و عدم خوف تأکيد شده است:
«لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنينَ مُحَلِّقينَ رُؤُسَكُمْ وَ مُقَصِّرينَ لاَ تَخَافُونَ فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذَلِكَ فَتْحاً قَريباً». [52]
«خداوند آنچه را به پيامبرش در عالم خواب نشان داد، راست گفت به­طور قطع همة شما به­خواست خدا وارد مسجد الحرام مي شويد در نهايت امنيت و در حالي كه سرهاي خود را تراشيده يا كوتاه كرده‏ايد و از هيچ كس ترس و وحشتي نداريد ولي خداوند چيزهايي را مي‌دانست كه شما نمي­دانستيد (و در اين تأخير حكمتي بود) و قبل از آن، فتح نزديكي (براي شما) قرار داده است.» (27) (ترجمة آيت الله مكارم شيرازي).

قرآن کريم سد کردن راه مسجد الحرام را جرمي بزرگ مي­شمارد که موجب مجازات و عذاب سخت الهي است ومي­فرمايد: اگر نبود به­خاطر اختلاط مؤمنان و کافران در جميعت مکه، کفار آن شهر را که راه زائران را سد کرده و باعث نرسيدن قرباني‌ها به جايگاه قرباني شده بودند به­دست مسلمانان مورد عذاب قرار مي‌داد.
( هُمُ الَّذينَ كَفَرُوا وَ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَ الْهَدْيَ مَعْكُوفاً أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ وَ لَوْ لا رِجالٌ مُؤْمِنُونَ وَ نِساءٌ مُؤْمِناتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَؤُهُمْ فَتُصيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ لِيُدْخِلَ اللَّهُ في رَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذاباً أَليماً ).[53]
«آنها هستند كساني كه كفر ورزيدند و شما را از (زيارت) مسجد الحرام بازداشتند و نيز قربانيِ (شما) را منع كردند از اين­كه به محلّ خود (مكّه يا منا) برسد و اگر نه اين بود كه مردان و زنان مؤمني را كه نمي شناختيد (و مخلوط با كفار مكه بودند) زير پاي گذاريد و از اين راه، ناآگاهانه گزند و ناخوشايندي (و ديه‏هايي) به شما برسد (شما را از جنگ با آن­ها باز نمي‌داشت و چنين كرد) تا كساني را كه مي ‏خواهد (شما و مسلمين مخلوط با كفّار را) در رحمت خود داخل كند و اگر آن­ها (از مسلمان­ها) جدا بودند بي‌ترديد كساني از آنان را كه كفر ورزيدند، به عذاب دردناكي عذاب مي ‏كرديم.» (ترجمة آيت الله مشکيني).
از مفاد آيه روشن است که اگر بستن راه زائران بيت الله در عمرة حديبيه علّت موجهي براي قتال با مشرکان و عذاب سخت الهي باشد، اصل آن سياست نيز که سال­ها پيش آغاز شده بود، مي‌توانست علت موجهي براي جهاد عليه مشرکان مکه باشد، هر چند که در زمينة نظامي نيز اين قريش بودند که سياست تهاجم و تجاوز را پيش گرفتند و پيامبر خدا9 موضع دفاعي و آشتي جويانه­اي را در قبال آن­ها اتخاذ نمودند.

آخرين شاهد قرآني، متعلق است به سورۀ مائده؛ سوره­اي که طبق روايات فريقين آخرين سورۀ قرآن است؛[54] چنانچه نزول آن را در اواخر سال دهم هجرت بدانيم، سوره متعلق است به زماني که اکثر مناطق عربستان و قبايل عرب به اسلام روي آورده و آثار و مظاهر علني شرک و بت پرستي رو به استيصال بود. از زمان برگشت پيامبر9 از تبوک، در رمضان سال نهم، مسلمانان شاهد ورود پي در پي وفود سران قبايل عرب در مدينه بودند و ديگر هيچ نيرويي آن­ها را از داخل شبه جزيره تهديد نمي‌کرد. در چنين موقعيتي، وقتي پيامبرخدا9 قصد خويش را براي حج اعلام کردند و اهالي مدينه و اطراف و باديه نشينان براي انجام فريضۀ حج در کنار پيامبر9 آماده مي‌شدند، سورۀ مائده آن­ها را از آداب و احکامي که بايد در طول سفر رعايت کنند، آگاه مي­کند و ايشان را از اقدامات و حرکاتي، به­قصد تصفيه حساب­هاي گذشته و خالي کردن کينه­هاي پيشين بر حذر مي‌دارد:
( يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لاَ تُحِلُّوا شَعائِرَ اللَّهِ وَلاَ الشَّهْرَالْحَرامَ وَلاَ الْهَدْيَ وَلاَ الْقَلائِدَ وَلاَ آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرامَ يَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنْ رَبِّهِمْ وَ رِضْواناً وَ إِذا حَلَلْتُمْ فَاصْطادُوا وَلاَ يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ­الْمَسْجِدِ الْحَرامِ أَنْ­تَعْتَدُوا وَتَعاوَنُوا عَلَي­الْبِرِّ وَ التَّقْوي وَلاَ تَعاوَنُوا عَلَي الإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَديدُ الْعِقابِ ).[55]
«اي كساني كه ايمان آورده­ايد، حرمت نشانه‏هاي (توحيد وپرستش) خدا (مانند اعمال حج و عمره و مكان­هاي آن عبادات) و حرمت ماه­هاي حرام (كه رجب و ذي­قعده و ذيحجه و محرّم است) و حرمت قرباني بي‏نشان و قرباني قلاده در گردن و حرمت قاصدان بيت الحرام را كه فضل و خشنوديي از پروردگارشان را مي‌طلبند نشكنيد و چون از احرام در آمديد مي­توانيد شكار كنيد و عداوت گروهي بدين جهت كه شما را از مسجد الحرام بازداشتند شما را وادار نكند كه (بر حقوق آن­ها) تجاوز كنيد و در هر كار خير و تقوا يكديگر را ياري دهيد و بر گناه و تجاوز همكاري نكنيد و از خدا پروا نماييد، كه همانا خداوند سخت كيفر است.» (ترجمة آيت الله مشكيني)
هفت سال سدّ راه حج و عمره، براي مسلمانان امري بسيار ناراحت کننده بود و حتي بيش از تهاجم­ها، تجاوزها، اهانت­ها و اذيت‌هايي­که از مشرکين مکه به آن­ها رسيده بود، در دل­ها باعث خشم وکينه شده بود. لذا قرآن کريم در منع مسلمانان از تجاوز احتمالي نسبت به اهل مکه تنها به همين موضوع؛ يعني «صدّ عن المسجد الحرام» اشاره نموده است.

هر چند در برخي سوره‌هاي مکي، به شهر مکه به­عنوان شهري مقدس [56] و جاي امن[57] و به کعبه و مسجد الحرام به عنوان مکاني مقدس، [58] خانۀ خداوند [59] و خانه‌اي آباد [60] اشاراتي شده است، ولي در اين مرحله از تاريخ اسلام که کعبه هنوز قبلۀ مسلمين قرار نگرفته بود، سخني از حج و عمره و مراسم آن به ميان نيامده است. به نظر مي‌رسد همين اشارات مختصر نيز باعث برانگيخته شدن حساسيت قريش نسبت به عزائم اسلام دربارة شهر مکه و نقش مسجد الحرام در دين يکتاپرستي که پيامبر9 مبلغ آن بود، شده باشد. از اين لحاظ پيام آيه‌اي از سورۀ جن که سورۀ مکي است، قابل توجه است:
( وَ أَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً ).[61]
اين آية کريمه آشکارا مشرکان را از عبادت بتان در «مساجد» منع مي‌کند [62] و مسجد الحرام در آن زمان تنها مصداق «مسجد» در شبه جزيرة عرب بود. صرف نظر از اين­که سران قريش، اسلام را تهديدي بر بت‌پرستي خود به­حساب مي‌آوردند، هرگونه تقديس و ادعايي نسبت به کعبه و مسجد الحرام از سوي پيامبر9 را خطري براي موقعيت خود به عنوان متوليان بيت الله و سروران اعراب تلقّي مي‌نمودند. شايد همين احساس خطر باعث مي‌شد که آنان از حضور مسلمانان در آن مسجد و خواندن نماز در آن، به شدت جلوگيري کنند.
ممکن است براي پرهيز از تشديد همين حساسيت‌هاي قريش نسبت به اين امر بود که در ابتدا بيت‌المقدس به­جاي کعبه به­عنوان قبلۀ مسلمانان تشريع گرديد و نيز از سخن راندن دربارة مشروعيت حج و عمره در اسلام در سوره‌هاي مکي پرهيز شده است.
اما با هجرت پيامبر خدا9 به مدينه اوضاع دگرگون گشت و مسلمانان از فشار و مظالم روزانة قريش ايمن شدند. در واقع سورۀ حج که با آياتي با مضامين و محتواي آشناي مکي آغاز و دنبال مي‌شود و به يکباره با جهت‌گيري جديد، رنگي مدني به خود مي‌گيرد، وضعيتِ محيط جديد را مي‌نماياند و از اين حيث منعکس کنندة همان دگرگوني اوضاع است که با هجرت پيامبر9 پيش آمد.
پرداختن به موضوع حج در اسلام (و نيز بياناتي دربارة مقام کعبه در اسلام، بناي آن به وسيلة ابراهيم7 ، تغيير قبله از بيت المقدس به کعبه و طرح حق ولايت بر مسجد الحرام، از موضوعاتي هستندکه به نوعي با اين موضوع‌مرتبط مي­باشند) با سورۀ حج آغاز مي‌شود و با سورۀ مائده خاتمه مي‌يابد. بر اساس ترتيبي که در اين مقاله براي سوره‌هاي مربوط مدني قائل شده‌ايم، ترتيب زماني آيات حج از اين قرار است:
1. آيات 37ـ 25 از سورة حج، [63] اين آيات در ضمن تهديد کفار قريش به جهت بستن راه مسجد الحرام، به سوابق تشريع حج مي‌پردازد و به برخي از شعائر اساسي آن، مانند هَدي، نحر، طواف، احلال، احرام و ذکر خدا اشاره مي‌کند. همچنين نخستين آياتي است که در آن، از حج ابراهيمي سخن رفته و ضمناً اشارتي به امضاي آن در اسلام آمده است. نزول آن بعد از هجرت، و همزمان با اذن جهاد؛ يعني قبل از اوايل رمضان سال نخست هجري و پيش از نزول سورۀ بقره مي‌باشد.
2 . آيات 128 ـ 125 از سورة بقره، [64] ضمن اشاره به کعبه در اين آيات، به­عنوان «مَثابَةً لِلنَّاس‏» ،[65] باز هم سخن از بناي کعبه به­دست ابراهيم و اسماعيل8 آمده است.
3 . آيات 150 ـ 142 از سورۀ بقره، [66] آيات ياد شده، دربارة تغيير قبله، در نيمة شعبان سال دوم هجري است و آيات بعد سوره، متعلّق است به بازۀ زماني 15 شعبان سال دوم هجري و جنگ بدر در 17 رمضان.
4. آية 158 سورة بقره، [67] آيه در بارة جواز سعي ميان صفا و مروه به­عنوان جزئي از مراسم حج و عمره است.
5. آية 189 سورة بقره، [68] آيه در ضمن بيان اهميتِ ماه نو براي تعيين تقويم طبيعي و نقش آن در نظام زندگي، اشاره‌اي به حج دارد که اهميت آن را نمايان مي‌سازد.
6 . آيات 200 ـ 196 و نيز 203 از سورۀ بقره، [69] در اين آيات، ضمن اعلام وجوب حج و عمره، دربارۀ احکام و آداب حج به تفصيل سخن به ميان آمده است.
7. آيات 35 ـ 34 سورۀ انفال، [70] ضمن اشاره به سد راه مکه به­وسيلة قريش و سزاوار عذاب بودن آنان، سخن از نفي حق حاکميت آن­ها بر مسجد الحرام و اثبات ولايت مسلمين بر آن، به ميان آورده است. نزول اين آيات، متعلّق به زمان بعد از غزوۀ بدر در رمضان سال دوم است.
8 . آيات 97 ـ 96 از سورة آل عمران، [71] در اين آيات، بار ديگر و با تأکيد بيشتر، سخن از وجوب حج ـ با ذکر شرط استطاعت ـ به ميان آمده است. نزول نيمة دوم سورۀ آل عمران بعد از جنگ اُحد، در شوال سال سوم بوده است.
9. آيات 27 ـ 25 از سورۀ فتح، [72] فرازي از داستان حديبيه، مسدود نمودن راه زائران خانۀ خدا از سوي قريش و رؤياي پيامبر9 را بيان مي‌کند. نزول سوره، بعد از حديبيه در ذي­قعدة سال ششم بود.
10. آية 3 سورۀ توبه، 3 در اعلام برائت از مشرکين و اعلام جهاد عليه آن­ها، با ذکر مهلت چهار ماه. زمان نزول آيه و آيات بعد متعلق است به بازۀ زماني شوال و ذي­حجة سال نهم.
11. آيات 19 ـ 18 از سورة توبه، [73] در نفي نقش مشرکان در اعمار مساجد و بي‌ارزش بودن خدمات آن­ها در نگهداري حرم و سقايت حجاج در برابر ايمان به توحيد و معاد.
12. آية 28 سورۀ توبه ، [74] در منع مشرکان از ورود به مسجد الحرام بعد از حج سال نهم.
13. آية 2 از سورۀ مائده، [75] اين آيه، با بخشي از آية پيشين، به تقدس شعائر حج، حرمت تعرض به زائران خانۀ خدا و حرمت صيد در حالت احرام مي‌پردازد. نزول سوره به اواخر سال دهم هجري بازمي‌گردد.
14. آيات 97 ـ 95 از سورۀ مائده، [76] در تأکيد بر حرمت صيد براي محرِم.
باتوجه به توضيحات بالا و نيز استدلالي­که پيش­تر ارائه شد، نکات زير را مي‌توان برشمرد:
1. اصل مشروعيت حج وعمره هيچ­گاه ميان مسلمانان مورد ترديد نبود؛ زيرا تنها اشکالي که انصار داشتند مربوط به­سعي ميان صفا و مروه بود [77] که آية 158 سورة بقره به­آن­ پرداخته­است.
2. از نظر تاريخي، بعد از هجرت، فريضة حج در شرايطي مطرح گرديد که راه مکه براي مسلمانان مسدود بود و در عمل، امکان عمره يا حج براي مسلمانان وجود نداشت. حج با اهميتي­که به عنوان رکني از ارکان اسلام دارد، نمي‌توانست به مدت طولاني در قرآن مسکوت بماند؛ لذا با وجود عدم امکان انجام اعمال حج و عمره، مشروعيت و وجوب آن مورد امضا و تأکيد قرار گرفت؛ بلکه در کنار امضاي اين سنت ديرينه و بيان سوابق تشريع، مناسک و احکام آن نيز در چندين مرحله در سوره‌هاي حج، بقره و آل عمران بيان گرديد.
3. اينکه مفسران، نزول بخشي از آيات حج در سوره‌هاي حج و بقره را مربوط به جريان حديبيه يا سالهاي بعد دانسته‌اند، [78] ظاهرا بايد آنرا از باب ظهور مصداق بعد از نزول آيه بدانيم، نه از موارد اسباب نزول.
4 . توالي و درهم بودن آيات حج و جهاد در سوره‌هاي حج و بقره، نشان دهندۀ نوعي قرابت ميان آن دو موضوع در شرايط آن زمان است. از نظر قريش نيز موضوع حج مسلمانان براي سيادت آن­ها و سلطه بر مسجد الحرام، که لازمۀ آن سيادت بود، تهديد جدّي به حساب مي‌آمد. تنها بعد از شکست عمليات نظامي‌شان در جنگ­هاي بدر، اُحد و احزاب بود که آن­ها مجبور شدند در حديبيه حق مسلمانان را به رسميت شناخته به آن تن دهند.
همة مذاهب اسلامي معتقد به وجوب حج به عنوان يکي از ارکان اسلام [79] مي‌باشند و روايات زيادي دربارة اهميت آن در منابع حديث شيعه [80] و اهل تسنن آمده است، اما دربارة اين­که حج چه زماني واجب گرديد و آيا فريضۀ آن فوري است يا با تراخي، اختلاف ميان فقها وجود دارد.
تمام علماي اماميه [81] و حنبلي و بيشتر فقهاي مالکي و حنفي و برخي از شافعيه اعتقاد به فوري بودن وجوب حج‌دارند ولي شافعي [82] و گروهي قائل به جواز تأخير آن از نخستين سال استطاعت مي‌باشند. شافعي‌ها در استدلال خود به دلايلي [83] از جمله مکي بودن سورۀ حج، حديثي دربارة وفد ضمام بن ثعلبه که به روايتي در رجب سال پنجم به حضور پيامبر9 رسيد و سؤالاتي دربارة ارکان اسلام؛ از جمله حج نمود و تشريع فريضۀ حج در سال پنجم يا ششم و تأخير آن تا سال دهم از سوي پيامبر9 ، و به خصوص به تأخير انداختن حج از جانب آن حضرت9 بعد از فتح مکه در سال هشتم و نيز پس از برگشت از تبوک در رمضان سال نهم، استناد مي‌کنند.
طرفداران فوري بودن حج، معتقدند فريضۀ حج در سال نهم هجرت با نزول آية ( وَ لِلَّهِ عَلَي النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبيلاً) [84] تشريع گرديد و پيامبرخدا9 نيز آن را بدون تأخير انجام داده است. آن­ها آيۀ (وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلَّهِ...) را که گفته مي‌شود نخستين آيه دربارة حج است، مربوط به حديبيه و خطاب به کساني مي­دانند که اعمال عمره را آغاز کرده ولي به اتمام نرسانده‌اند. به نظر ايشان، آيه بر وجوب آغاز و مبادرت به حج يا عمره دلالت نمي‌کند. [85] وفد ضمام بن ثعلبة سعدي را نيز متعلق به سال نهم،که به «عام الوفود» شهرت يافته، مي‌دانند. درپاسخ اشکالي­که: چرا پيامبر9 حج را در همان سال نهم انجام نداد؟ مي­گويند در آن سال مشرکان در مراسم حج با مسلمانان آميخته بودند و عده­اي از آنان به حالت عريان طواف مي‌کردند و پيامبر9 به همين علت از شرکت در حج آن سال کراهت داشت. بعد از ممانعت ورود آنها به مسجد الحرام اين مانع برطرف گرديد و لذا پيامبر9 در سال دهم در معيت اصحاب و زنان عازم حجة الوداع گرديد. برخي از مفسّران دليل ديگري براي عدم شرکت پيامبر9 در حج سال نهم آورده‌اند که متعلّق است به رسم «نسيء». گويند در اثر اعمال نسيء و اخلال در تقويم بر اساس سنت جاهلي، روز حج در سال نهم با دهم ذي­قعده مطابقت داشت[86] ولي با برطرف شدن اين اشکال در سال بعد، تقويم به­حالت صحيح خود برگشت و روز حج در تاريخ واقعي خود مطابق با دهم ذي­حجه قرار گرفت.[87]
با صرف نظر از بحث فقهي دربارۀ لزوم فور يا جواز تأخير در انجام فريضۀ حج و عمره، بايد گفت دلايلي که هر دو طرف قضيه ارائه کرده‌اند، مبتني بر درک صحيح از وضعيت آن زمان و سياست و اهداف پيامبر9 نيست؛ زيرا:
اولاً ـ اصل حج و عمره در ميان اصحاب، هيچ­گاه مورد ترديد نبود. به نظر مي‌رسد بسياري از انصار و مهاجر، پيش از هجرت، با ساير اعراب حج و عمره انجام داده بودند؛ چنانکه از حضور انصار در بيعت‌هاي عقبه مي‌توان به اين موضوع پي برد. شايد بر همين اساس در منابع اهل سنت آمده است که پيامبر9 پيش از هجرت، حج را دو بار انجام داد، [88] اگرچه روايات شيعه حاکي از آن است که حضرت9 ده يا بيست بار در مراسم حج قبل از هجرت شرکت نموده‌اند. [89] و بسيار طبيعي است که در دورۀ پنجاه و سه سالۀ اقامت در مکه، ايشان مکرر و ده‌ها بار در مراسم حج شرکت کرده باشد. [90]
پس از هجرت، راه مکه مسدود شد و تا هفت سال، امکان انجام حج يا عمره براي مسلمانان وجود نداشت. مراسم عمره و حج، تنها سنت باقي­مانده از شرع ابراهيمي بود و مشرکان نيز به آن و حريم مکه و ماه­هاي حرام، که براي امنيت زائران تشريع شده بود، احترام مي­کردند. قريش در برخورد با اسلام، آن سنت ديرينۀ عرب را نقض کردند و مسلمانان را سال­ها از دسترسي به مسجد الحرام بازداشتند.
با ناديده گرفتن اين واقعيت تاريخي و با اعتقاد به اين­که آيات مربوط به وجوب حج و عمره متعلّق به سال­هاي ششم يا نهم هجرت است، ما نمي‌توانيم به درستي مفاد و جايگاه تاريخي آيات «صدّ» را درک کنيم و نمي‌توانيم به تصوير درستي از ترتيب نزول بعضي سوره‌ها و حتي از ترتيب نزول آيات در برخي سوره‌ها دست يابيم. [91] همچنين قادر نخواهيم بود که به اهميت حج در تاريخ اسلام و نقش آن در سياست پيامبر9 نسبت به قريش و ارتباط آن با سياست تهاجمي قريش نسبت به اسلام و مسلمانان و تهديدهايي که آنان از اين ناحيه براي سيادت خويش احساس مي‌نمودند، پي ببريم.
اصل حفظ حرمت کعبه و حرم مکه، به عنوان حرم امن الهي، داراي نخستين اولويت در سياست پيامبرخدا9 نسبت به قريش بود و ايشان از جنگ و خونريزي در مکه، در هر وضعيتي به شدت احتراز مي‌کرد. با وجود جنگ افروزي‌هاي مکرر قريش عليه مسلمانان، وي هيچ­گاه حاضر نشد عمليات تهاجمي عليه مکه صورت دهد و اوّلين­بارکه به سراغ مکيان رفت در زي زائري در لباس احرام بود، تلبيه­گويان و عاري از سلاح جنگي.
اوّلين سفر وي به مکه براي عمره بود، چون اگر براي حج مي‌رفت حضور حاجيان مسلمان در شرايط خطيري که در سال ششم وجود داشت، به احتمال قريب به يقين موجب آشفته‌تر شدن اوضاع مي‌شد. لذا وي، که از ايجاد درگيري در حرم و ناآرام شدن مراسم حج به­شدت پرهيز داشت، زمان عمره را براي گشودن راه مسجد الحرام انتخاب کرد. اين سياست پرهيز از برخورد و خشونت در حرم از يک طرف و تحصيل نمودن مقصود اصلي­که گشودن راه مکه بود، از طرف ديگر، وي را وادار نمود شرايط قريش را براي صلح بپذيرد.
در حين فتح مکه نيز وي تمام سعي خود را به کار برد تا آن مرحلۀ خطير نيز بدون جنگ و با حد اقلّ خشونت به پايان برسد و با عفو وگذشت از دشمنان ديرين صحنه‌هايي در حافظۀ تاريخ ثبت نمود که جهان نظير آن­را به ياد ندارد. وي دو بار عمره را در ايام فتح انجام داد؛ يک بار به محض ورود به مکه و بار ديگر هنگام بازگشت از جِعرانه، ولي در آن هنگام که هنوز اهالي مکه از «شوک» شکست و سقوط شهر بيرون نيامده بودند و پيکار شرک و توحيد، تعصب جاهلي و تمايل به اسلام در باطن مردم هنوز جاري بود، وي حضور خود را در مراسم حج آن سال مناسب نديد و اين به لحاظ وضعيت ناسازگار و جوّ پر تنش حاکم بود و به جهت فاصله‌اي که اين وضع با فضاي مطلوب داشت.
وي مي‌خواست با تعليم عملي آداب و احکام حج، صحنه‌اي زيبا بيافريندکه از لوث مظاهر شرک و مراسم جاهلي و دنياپرستي، کدورت­هاي بين فاتح و مفتوح عاري بوده و نموداري ملموس و گيرا از ايمان به يکتا پرستي، خداجويي و ذکر خدا، همراه با برادري، برابري، همدلي، آشتي، نيکي، امنيت وآرامش همگاني به معرض نمايش بگذاردکه دور از هرگونه شهوت­‌راني، دروغگويي، دشنام، جدال و ستيزه جويي و دوري از هر نوع خشونت و تعدّي، حتي نسبت به جانوران و گياهان و حشرات حرم باشد.
چنين فضايي، نه چند هفته بعد از فتح مکه ميسر بود و نه در جوّ پُر تنش سال نهم که با حضور مشرکان عرب در حج، سورۀ برائت براي آنان قرائت شد و ضمن اعلام ممنوعيت ورود آن­ها به حرم از سال آينده، زنگ اعلان جهاد نيز عليه کافۀ مشرکان (به­استثناي عده‌اي­که هنوز پيماني معتبر با مسلمين داشتند) نواخته شد. به علاوه، چنان­که در سفر بازگشت از تبوک آشکار شده بود، پيامبر9 حتي از ناحية عده‌اي از «اصحاب» نيز براي جان خود ايمن نبود. شرکت حضرت در مراسم حج سال نهم، با افزودن خطرات ناشي از حضور مشرکان، فضاي حج را به­حالت «امنيتي» در مي‌آورد که با ديدگاه و هدف پيامبر9 سازگار نبود.
فتح مکه، پيروزي در حنين، تسليم شدن طائف و ديگر وقايع سال نهم و دهم باعث شد فضاي جديدي به سرعت در شبه جزيرة عرب پديد آيد. تبوک آخرين غزوة پيامبر9 بود. عقب نشيني روميان در برابر لشکر اسلام در تبوک [92] از يک سو و ابلاغ سورة برائت به مشرکان عرب از سوي ديگر، سران قبايل را وادار ساخت دسته دسته راهي مدينه شده، اسلام را بپذيرند. با فراهم شدن فضاي مناسب و آرام براي آموزش مناسک حج در اواخر سال دهم، پيامبرخدا9 ضمن دعوت عموم قبايل عرب براي شرکت در حج، خود نيز همراه اصحاب و زنان عازم مکه گرديد؛ صلي الله عليه و آله.

  عنوان مقاله : وحدت اسلامی و حج از نظر قرآن و روایات (به روایت حضرت علامه آیت الله العظمی سبحانی)

خداوند قبلاً فرمود: «فاتّبعوا ملة ابراهيم حنيفا و ماكان من المشركين»2، از ملّت ابراهيم پيروي كنيد و او از مشركين نبوده است. بديهي است يكي از بارزترين مصاديق پيروي ملت ابـراهيم ـ سلام‏اللّه عليه ـ «حرمت نهادن به كعبه» است.
آنـگاه فـرمود: «اِنّ اوّل بيت وضع للناس ...». خطاب به يهوديهايي كه مدعي بودند بر دين ابراهيم خليل هستند مي‏فرمايد: اگر شما بر ملّت ابراهيم هستيد، بايد بناي ابراهيمي را نيز گرامي بداريد، آن را قبله و مطاف بدانيد و اطرافش طواف كنيد. روي اين دوجهت آيه مزبور ، بعد از آيه «فاتبعوا ملّة ابراهيم...» آمده است.

همچنين ظاهرا اين آيه، ناظر به جواب شبهه ديگري است كه از ناحيه اهل كتاب القا شد. آنها به مسلمانان مي‏گفتند:
اولاً نسخ روا نيست و نمي‏توان باطلي را در دين ابراهيم خليل ـ ع ـ راه داد، قبله نمازگزاران بيت‏المقدس است، چنانكه شما مسلمانان نيز قبل از آمدن به مدينه به طرف آن نماز مي‏خوانديد، حال از اين حكم خدا برگشته، به طرف كعبه نماز مي‏خوانيد، به اين خيال كه حكم قبله نسخ شده، در حالي كه نسخ ممكن نيست.
ثانيا: اين را به دين ابراهيم ـ ع ـ نسبت مي‏دهيد و وي را مسلمان دانسته خود را پيرو او مي‏دانيد. شما امر باطلي را حق دانسته به ابراهيم استناد داديد و گفتيد ما در اين امر پيرو او هستيم علاوه برآنكه نسخ را مرتكب شديد.

جوابي كه از اين شبهه داده مي‏شود اين است كه: نسخ البته جايز بوده و هيچ استحاله‏اي در آن نيست. حكم اصلي، قبله‏بودن كعبه بود. «ان اول بيت وضع...» قبل از آن كه سليمان ـ سلام اللّه عليه ـ بيت المقدس را در فلسطين بنا كند، وجود مبارك ابراهيم خليل ـ ع ـ كعبه را در مكه بنا نهاد و قبل از آن كه بيت‏المقدس قبله باشد، كعبه هم قبله بود و هم مطاف؛ پس اگر ما از بيت‏المقدس به طرف كعبه برگشتيم، به همان قبله اول برگشته‏ايم؛ و اين كار، سيره ابراهيم و انبياي ابراهيمي بود. ذات اقدس‏اله، وقتي جريان حضرت ابراهيم را شرح مي‏دهد، مي‏فرمايد:
حضرت ابراهيم فرزند و همسر خود را در آن سرزمين سوزان و غير قابل كشت آورده، گفت: خدايا! من ذريه‏ام را در كنار خانه تو قرار دادم!، تا نماز را اقامه نمايند، يعني بهترين دودمان در برجسته‏ترين سرزمين مأمور اقامه نماز شده‏اند.

جمله «مباركا» و «هدي» يا منصوبند بنابرحال از متعلق «ببكّة»؛ يعني در حال مبارك و هدايت. يا حال است براي ضمير«وضع»؛ يعني «وضع مباركا و هديً.» يا «للناس مباركا و هدي» يا، «للذّي ببكة مباركا و هدي». بر همه اين احتمالات قابل تطبيق مي‏باشد، يعني كعبه هدايت است براي جهانيان كه همه مي‏توانند از اين هدايت و بركت طرفي ببندند.

اوليت در قرآن كريم در موارد فراواني به كار رفته است كه نوعا نسبي است، ليكن اوليّت در آيه: «اوّل بيتٍ وضع للناس» نفسي است. اما در سوره مباركه «توبه» بعد از آنكه درباره حضور در مسجد اهل نفاق، مي‏فرمايد: «لاتقم فيه ابدا»؛ «در آن مسجد ـ ضرار ـ كه اهل نفاق اتخاذ كردند، حضور پيدا نكن» مي‏فرمايد: «لمسجد أُسِّسِّ عَلَي التّقوي من أوّل يوم اَحق ان تقوم فيه»3 «مسجدي كه روز اوّل براساس تقوا نهاده شده (مسجد قبا و...) شايسته‏تر است كه تو در آن اقامه كني و قائم باشي.4 نه مسجد ضِراري كه براساس نفاق بنا شده است.»
در اين آيه «أول يوم» نسبي است نه نفسي يعني در روز بناي آن، با تقوا و تقرب ساخته شده است.

مرحوم شيخ در «تبيان»5 ذيل آيه شريفه مي‏فرمايد: گاهي چيزي اول دارد، و آخر ندارد مثل «واحد» كه آخر ندارد چون پاياني براي عدد نيست (غيرمتناهي، لايَقفي). يا نعمت‏هاي بهشت كه اول دارد؛ زيرا مؤمنين بعد از ارتحال از دنيا، وارد بهشت مي‏شوند ولي آخر ندارد، چون در آن، جاودانند(خالدين فيها) پس لازم نيست هرچه اول داشت آخر نيز داشته باشد تا كسي بپرسد: اگر اوّل بيت اين خانه است، آخر بيت كدام است».
مفسرين ديگر6 نيز اين نكته را دارند كه لازم نيست اوّل، ثاني هم داشته باشد مانند كسي كه مي‏گويد: اين اولين سفر من است كه به حجّ مشرف شده‏ام؛ لازمه‏اش اين نيست كه حتما موفق به سفر دوم هم بشود. اول است يعني قبلاً نبوده، پس لازم نيست ثاني بيت هم باشد. البته ثاني بيت و ثالث بيت به عنوان «في بيوت أذن اللّه اَن ترفع و يذكر فيها اسمه»7 و مصاديق ديگر براي خانه‏هائي كه جاي عبادت بندگانست، هست اما نه اين كه در مقابل كعبه، ثاني بيت نيز داشته باشيم.
اين سخن شيخ طوسي (قده) في نفسه خطاء نيست اما اين كه فرمود: «چيزي كه اول دارد ولي آخر ندارد» نظير نعمت‏هاي بهشت»، صحيح نيست؛ زيرا گرچه تنّعم نعمت‏هاي بهشت اول دارد و آخر ندارد اما خود نعمت‏هاي آن نه اول دارد نه آخر؛ بهشت الآن هم موجود است، نه اينكه بعد از دنيا خلق شود. نعمت‏هاي بهشت همواره بوده وهست و انقطاعي ندارد، مخصوصا آن جنّت و بهشتي كه «عِْنَدَمليكٍ مُقْتَدِر»8 است.

اوليت بالذّات، مخصوص خداوند است كه: «هو الأوّل و الاخر»9 و چيزي مثل فيض حق، كه نامحدود است؛« وكلّ مَنِّهُ قديم» و (دائم الفضل) است، اول و آخر ندارد امّا بالعرض نه بالذات، اولش به «هو الأول» وابسته است و آخرش هم به «هوالآخر» ولي ذات اقدس اله، اول و آخر ندارد بلكه خود بالذات اول و آخر است.

كعبه نه اولين خانه مسكوني، بلكه اولين معبدي است كه در روي زمين بنا شده و استفاده اين معنا، از آيه كه، اولين خانه ساخته شده كعبه است، مشكل به نظر مي‏رسد چون آيه اوّليتش را مقيد به مَعْبد بودن ساخته است.
گرچه ممكن است گفته شود، مكّه اولين سرزميني بود كه از زيرآب بيرون آمد ولي اثبات اولين خانه بودن كعبه از آيه مشكل است. البته آيه، نفي هم نمي‏كند چون وصف و سائر قيود مفهوم ندارند، همانطور كه اطلاق نيز ندارند. مقصود از «مفهوم» نداشتن وصف و لقب آن است كه اگر دليل مطلقي داشتيم، جمله‏اي كه مشتمل بر لَقَب و وصف باشد مُقَيِّد آن اطلاق نيست نه اينكه مي‏توان از جمله و صفيّه يالقبيّه، اطلاق اصطياد كرد، بين مفهوم نداشتن و مطلق بودن، فرق است؛ جمله‏اي كه وصف يا لقب در آن است مفهوم ندارد مگر آنكه در مقام تحديد باشد.
در مورد بحث اگر دليلي از خارج دلالت كرد كه اولين خانه بنا شده در روي زمين، براساس. «دحو الأرض» و... كعبه بوده اين آيه، مخالف با آن نيست. ولي اگر از اين آيه بخواهيم استفاده كنيم اولين خانه بناشده چه براي عبادت يا استراحت كعبه بود، مشكل است.

منظور از «بيت» نيز خصوص كعبه است كه در سوره مائده به اين صورت بيان شده:«جعل اللّه الكعبة البيت الحرام قياما للناس10». «قياما» مفعول دوّم «جَعَل» است ـ كعبه‏اي كه اين صفت را دارد كه بيت حرام است خداوند آن را عامل قيام براي همه مردم قرار داد: گرچه در آيه محل بحث فرمود: «مباركا و هدي للعالمين» اما سـرّ مبارك بودن، و هدايت جهاني را به دنبال داشتن، در آيات ديگر تشريح شد.
قبل از جريان حضرت ابراهيم ـ سلام اللّه عليه ـ اين بيت و سرزمين آن، مشخص بود؛ امّا حوادث فراواني از قبيل طوفان نگذاشت با همان وضع قبلي باقي بماند؛ آنچه فعلاً تاريخ روشني دارد ساختن اين بيت توسط ابراهيم خليل ـ سلام الله عليه ـ است وگرنه قبلاً هم اصل خانه بوده است.
سوره مباركه ابراهيم اين قسمت را به عهده دارد: «ربنا إني اسكنت من ذرّيتي بواد غير ذي زرعٍ عند بيتك المحرّم»11 وقتي ابراهيم ـ ع ـ همسرش هاجر و فرزندش اسماعيل ـ سلام اللّه عليهماـ را به اين سرزمين آورد، هنگام توديع، هاجر به ابراهيم عرض كرد: «الي من تدعني»؟ ما را به چه كسي مي‏سپاري؟ فرمود: «الي ربّ هذه البنية» به پروردگار اين بناء!
لذا ابراهيم ـ ع ـ عرض كرد: «ربنا اني اسكنت...» سپس خواسته خود را بيان نمود كه: ربنا ليقيموا الصلاة فاجعل افئدة من الناس تهوي اليهم و ارزقهم من الثمرات لعلّهم يشكرون»12 در اين سرزمين كه بحسب ظاهر، سوزان و غير معمور است آنان را اسكان دادم تا نماز را اقامه كنند، براي موفقيت آنها، دلهاي گروهي از مردم را به سمت آنان متوجه ساز؛ چون تو «مقلّب القلوب» هستي و آنها را نيز از ميوه‏ها روزي ده تا شاكر باشند.
طبري در ذيل آيه مزبور نقل مي‏كند كه: اگر حضرت خليل ـ ع ـ گفته بود: افئدة الناس همه مردم اعم از يهود و نصاري و... حج بجا مي‏آوردند.
اين دعا را حضرت ابراهيم ـ سلام اللّه عليه ـ در سرزمين سوزاني بيان فرموده كه هيچ اثري از آباداني در آن نبود، مكّه تنها سرزمين باير و موات مصطلح نبود كه به آن «لم يُزرع» مي‏گويند، سرزمين غير مزروعي، به سرزميني گفته مي‏شود كه قابليّت آبادشدن را دارد ولي تاكنون آباد نشده و «غير ذي زرع» به سرزميني مي‏گويند كه نمي‏شود آن را آباد ساخت چون كوهستاني، سنگلاخ و بدون آب است. زميني كه آب دارد ولي كسي روي آن كاري انجام نداده «لم يزرع» است از باب «عدم ملكه» يعني شأنيّت آبادي و كشاورزي را دارد. ولي از سرزميني كه سنگ خارا است و آبي ندارد و كسي در آن ساكن نيست «غير ذي زرع» تعبير مي‏شود.
از طرف ديگر چون قدرت ذات اقدس اله، بيكران است حضرت ابراهيم ـ ع ـ عرض كرد: «ربنا اني اسكنت من ذريّتي بوادٍ غير ذرع» يعني پروردگارا همه امكانات عادي در آن سرزمين منتفي است امّا تو هرچه بخواهي مـي‏تـوانـي! در ايــن مقطــع چند دعـا دارد: 1 ـ خدايا آنان را بر اقامه نماز موفق گردان «ربنا ليقيموا الصلوة» گرچه انگيزه است امّا خواسته‏اي ضمني را به همراه دارد، 2 ـ دلهاي مردم را نيز به سمتشان متوجه كن كه خواهان آنان باشند. 3 ـ آنان را نيز از ثمرات برخوردار ساز. در آخر وظيفه آنها را كه حق‏شناسي است گوشزد نموده كه: «لعلّهم يشكرون»13
دعاهاي اين مقطع در سوره مباركه بقره14 آمده كه ابتدا عرض كرد: «ربّ اجعل هذا بلدا آمنا»؛ «خدايا اين وادي غير ذي زرع را شهر امن قرار بده» سپس ساليان متمادي گذشت، چشمه زمزم به بركت اين دعا و استغاثه هاجر ـ عليها سلام‏اللّه‏ ـ و ناله آن كودك؛ اسماعيل ـ ع ـ جوشيدن گرفته، كم‏كم پرنده و غير پرنده و قافله‏ها فراهم آمدند و آنجا «بَلد» شد و دعاي اول مستجاب گرديد. بار دوم كه حضرت ابراهيم ـ ع ـ تشريف آورده‏ند آنجا را شهر يافتند خواسته قبلي را با تغيير سياق، بار ديگر در سوره ابراهيم عرض كرد:
«و اذقال ابراهيم رب اجعل هذا البلد آمنا»15 كه در اينجا كلمه بلد با الف و لام تعريف ذكر شد در هردو حال «أمن» را از خدا خواست و اين خواسته را نيز خداوند برآورد لذا درباره آن چنين فرمود: آيا نمي‏بينند همه جا قتل وغارت و آدمكشي است جز سرزمين مكه كه بلد امن است؟ «أولم يروا اناجعلنا حرما آمناً و يتخطّف الناس من حولهم أفبالباطل يؤمنون و بنعمة اللّه يكفرون».16 بيرون مكّه جاي آدم ربايي است («خطفه» يعني ربودن، كاري كه كركس و شاهين نسبت به گنجشك و كبوتر انجام مي‏دهند و آنها را در حال ناآگاهي و غفلت مي‏ربايند) امّا ما اينجا را امن قرار داديم. اين امنيّت به دعاي ابراهيم خليل ـ سلام اللّه عليه ـ حاصل شد كه حكم فقهي نيز چنين است: «من دخله كان آمنا.17
غرض آنكه از جمله «عندبيتك المحرم» معلـوم مي‏شـود كـه قبل از ابراهيم ـ سلام‏اللّه عليه ـ نيز، كعبه به عنوان بيت حرام سابقه داشته، گرچه در اثر حوادث فراواني قبل از آن حضرت و بعد از وي چندين بار كعبه ويران شده، خواه به وسيله سيل يا حادثه ديگر همچون مورد هدف قرار دادن حجّاج پليد كعبه را از بالاي كوه ابوقبيس توسط منجنيق! و اين سنگ‏هاي سياه كه ديوارهاي كعبه را تشكيل مي‏دهند، عين همان سنگهاي چند قرن قبل نيست.
از ايـن كـه در زمان ظهور اسلام، وجود مبارك حضرت اميرالمؤمنين ـ ع ـ بر بالاي دوش رسول خداـ صلي اللّه عليه و آله ـ پانهاده، بتها را فرو ريخت معلوم مي‏شود؛ بر حسب ظاهر و جريان طبيعي، كعبه تقريبا به اندازه قامت دو انسان متوسط بوده (يعني دوبرابر قد يك انسان).
البته آن بخش معنوي از اين حادثه كه وقتي حضرت علي ـ ع ـ پا روي دوش مبارك پيامبر نهاد دستش به هرجا كه مي‏خواست برسد مي‏رسيد، حساب ديگري دارد.
اين كعبه خراب شد. آنگاه خداوند دستور بازسازي كعبه را به ابراهيم خليل داد: «و اذ بَوَّأْنا لابراهيم مكان البيت»؛ يعني ما مهندسي كعبه را خود به عهده گرفتيم. نقشه آن را، كه در كجا ساخته شود، تنظيم كرده به ابراهيم نشان داديم سپس خطاب به او گفتيم: «ألاّتشرك بِي شيئا و طهّرِبيتي للطائفين و القائمين و الرّكع السجود»18... به هيچ چيز به من شرك نورز و خانه‏ام را براي طواف كننده‏ها و نمازگزاران و راكعان ساجد پاكيزه‏نما تا هم معبد پاكان باشد هم قبله و هم مطاف پاكيزگان.

بيت المقدس، با همه قداستي كه دارد، ذات اقدس اله در قرآن آن را به خود اين چنين اسناد نداده است، تنها كعبه به خدا مستند است فرمود: «بيتي» خانه من: كعبه،«بيت‏اللّه» است.
سپس به ابراهيم خليل ـ سلام‏اللّه عليه ـ فرمود: تو اعلام كن مردم هم به سوي تو براي زيارت كعبه مي‏آيند. از تو گفتن و از مردم حضور بهم‏رساندن: «و أذّن في الناس بالحج يا توك رجالاً» جمله «يأتوك» جواب امر است؛ يعني سرانجام مي‏آيند به هرنحو ممكن هم پياده «و علي كل ضامر» هم با مركوب‏هاي لاغراندام. معلوم مي‏شود پيروان ابراهيم و آنان كه دعوتش را اجابت مي‏كنند يا پياده‏ها هستند يا اگر مركوب دارند لاغراندام است؛ البته آنان كه از امكانات بهتري برخوردارند، سواره هستند و مركوب فربه دارند، كمتر توفيق مي‏يابند، «يأتين من كل فّج عميق»19 از هر درّه پرعمق مي‏آيند.
حاصل آنكه، ابراهيم خليل ـ سلام اللّه عليه ـ به دستور ذات اقدس‏اله، مراحلي را طي كرد. ابتدا اين سرزمين كه معلوم بود سرزمين مكه است، جاي آن شناخته شده نبود بعد ابراهيم فرزند و همسرش را در آنجا نهاد و از خدا خواست كه آنجا را بلد امين قرار دهد.
بار دوم كه تشريف آوردند آن جا را «شهر» يافتند ولي مأمن بودن را مجدّداً مسألت نمود، دستور رسيد كه بايد اين خانه را نوسازي و بازسازي كني جاي آن را خداوند مشخص نمود، ايشان شروع به ساختن كردند، آنگاه در حين ساختن عرض كرد:
«تقبّل منّا اِنَّكَ أنت السّميع العليم»20 خداوند در باره كعبه ساخته شده فرمود: «جعل اللّه الكعبة البيت الحرام قياماً للناس»21 نه تنها خود كعبه را عامل قيام مردم قرار داده، محرّم كرد، بلكه آن محدوده وسيع حَرَم و ماهي كه حج در آن انجام مي‏شود همه آنها را به عنوان شعار و قيام مردمي قرار داد.«والشهر الحرام و الهدي و القلائد...» طبري در ذيل آيه مزبور مي‏گويد: قوام مردم در جاهليت كه به دوزخ و بهشت معتقد نبودند به كعبه بود، خداوند آن را با اسلام تأييد و تحكيم نمود، پناهنده به حَرَم از تعرّض مصون بود، اگر كسي قاتل پدر خود را در ماه حرام مي‏ديد متعرض وي نمي‏شد، و اگر قِلاده به گردن قرباني آويخته مي‏شد آن حيوان از تعرض محفوظ بود گرچه علف ديگران را از گرسنگي مي‏خورد. خلاصه آنكه: آهنگ زيارت خانه خدا مايه احساس امنيّت بود.

شكي نيست كه «بيت مقدس» از زمان سليمان ـ سلام اللّه عليه ـ به بعد قبله بوده چون باني و معمار آن، حضرت سليمان است. وجود مبارك رسول خدا ـ صـلي‏اللّه عـليه وآلـه ـ نيز وقتي در مكّه نماز مي‏خواندند به گونه‏اي مي‏ايستادند كه هم كعبه قبله ايشان باشد و هم بيت مقدس؛ زيرا بيت مقدس در شمال غربي كعبه است و آن حضرت در قسمت جنوب كعبه قرار مي‏گرفت كه هم به كعبه روكرده باشد و هم به بيت مقدس. اما در مدينه وضع تفاوت كرد و چاره‏اي هم نبود.
چون در اوائل قبله بيت مقدس بود مدتي هم كه رسول اكرم ـ ص ـ در مدينه به آن سو نماز مي‏خواندند فقط رو به بيت مقدس بود و كعبه پشت سر قرار مي‏گرفت! سرانجام در مسجد ذوقبلتين، در حال نماز وضع برگشت و تحويل قبله صورت گرفت.

در سوره مباركه «اسراء» بين كعبه و بيت مقدس جمع كرده است:«سبحان الذي أسري بعبده ليلاً من المسجد الحرام الي المسجد الأقصي الذي بار كناحوله» گرچه اطراف مسجد اَقصي پر بركت است؛ زيرا از نظر اقليمي سرزمينش حاصلخيز و از آب خوب و هواي لطيف و... برخوردار است ولي امروزه همه آن نعمت‏ها يا بيش از آن در مكّه يافت مي‏شود؛ بدون اينكه سرزمين سوزان مكه از خود چيزي داشته باشد، اين در اثر استجابت دعاي حضرت ابراهيم(«و ارزقهم من الثمرات») و جزو آيات الهي است كه مكه همواره پر از نعمت‏هاي خدا باشد.

بين مسجد اقصي و كعبه تنها اين فرق نيست كه يكي را ابراهيم خليل كه از انبياء اولوالعزم است ساخته و ديگري را سليمان سلام‏اللّه عليه ـ كه از حافظان شريعت انبياي اولوالعزم است نه جزو آنان. بلكه فرق ديگر، آن كه ظاهرا در باره بيت مقدس خدا وعده نداده كه من آن را از خطر دشمنان حفظ مي‏كنم ولي در باره كعبه اين وعده داده شد عمل هم شده است.
اگر كسي بخواهد كعبه را محو سازد همان خدايي كه با «طير ابابيل» از آن حمايت كرد، با معجزه‏اي ديگر آن را مصون نگه مي‏دارد ولي در باره مسجد اقصي و بيت مقدس چنين وعده‏اي نيست به همين جهت،...«بخت نصر» كه تمام مسجد اقصي را ويران نمود، خطري نظير جريان ابرهه متوجه او نشد.

ظاهر آيه شريفه اين است كه اولين خانه‏اي كه به عنوان معبد براي مردم بنا شده خانه‏اي است كه در مكه به سود آنان وضع شده است در اينجا فرمود: «وضع للناس» گرچه در باره تكليف حج با كلمه ـ عَلي ـ مي‏فرمايد: «للّه علي الناس» كه توضيحش خواهد آمد چون عبادت و تكليف هرگز عليه مردم نيست بلكه به سود آنان است لذا آنها كه اهل راهند در باره مكلّف شدن مي‏گويند: «مشرّف مي‏شوند نه مكلف»! هرگاه سنّ مرد به اول شانزده سالگي، و زن به اول ده سالگي رسيد مي‏گويند آنها مشرف شده‏اند به خطابات الهي. زيرا دستورات الهي كلفت نيست، شرافت است. كسي كه قبلاً اين شايستگي را نداشت كه خداوند به او خطاب كند «اقيموا الصلوة و آتوا الزكاة»22 همراه با بلوغ، اين شايستگي را بدست مي‏آورد چون در باره دستورات ديني مي‏فرمايد: «ذلكم خيرلكم»23 و... از اين رو در عبادت با «لام» تعبير شده است.

ظاهر اطلاق آيه اين است كه بيت حرام و كعبه معظّمه اولين معبد جهاني است و هيچ پيامبري غير از كعبه قبله‏اي نداشته است. همين معنا را مي‏توان با بعضي از آيات سوره مباركه «مريم» تأييد كرد. در اين سوره گذشته از اين كه در جريان حضرت «مسيح» آمده است: «وجعلني مباركا أينما كنت و أو صاني بالصلوة و الزكوة مادمتُ حيّا»24 و نيز وصايايي كه در باره انبياي ديگر دارد وقتي تعدادي از انبيا را نام مي‏برد، مي‏فرمايد: «اولئك الذين أنعم‏اللّه عليهم من النبيين من ذرية آدم و ممن حملنا مع نوح و من ذرية ابراهيم و اسرائيل و ممن هدينا و اجتبَينا اذا تتلي عليهم آيات الرحمن خرّوا سُجّدا و بكيّا»25 از آدم ـ سلام اللّه عليه ـ تا نوح و از نوح تا ابراهيم و انبياي بين ايشان تا ذراري ديگر،از همه اين انبيا به نيكي ياد كرده مي‏فرمايد: «اذا تتلي عليهم...» همگي سجده مي‏كنند. ناچار به سمتي سجده مي‏كنند، اگر مقصود از اين سجده خصوص سجده باشد بالأخره جهتي خواهد داشت و اگر مراد سجده نماز باشد باز هم سمت و قبله‏اي دارد. چنانكه از آيه بعد كه مي‏فرمايد: «فخلف من بعدهم خلف اضاعوا الصلوة و اتبعوا الشهوات فسوف يلقون غيّا» گروهي ناصالح، كه بعد آمدند نماز را ضايع ساخته، پيروي از شهوات را سنّت سيّئه خود قرار دادند، معلوم مي‏گردد كه انبيا، اهل نماز بودند و نماز و سجده هم سمت و قبله‏اي دارد؛ يا بايد بگوييم همه جهت‏ها مساوي بوده، براساس: أينما توَلّوا فثم وجه اللّه»26 كه بعيد است و يا بايد بگوييم جهت خاصي قبله آنان بوده. از ظاهر آيه چنين استفاده مي‏شود كه قبله همه انبياء از آدم تا خاتم ـ عليهم‏السلام ـ، كعبه بوده است؛ زيرا همه نماز و سجده داشته‏اند و اين كه بگوييم قبله مشخصي غير از كعبه داشتند، با اطلاق آيه سازگار نيست.

«للّذي ببّكة» هر آينه خانه‏اي است كه در بكّه بنا نهاده شد. گفته‏اند منظور از «بكّه» همان «مكّه» است ،گاهي «ميم» تبديل به «باء» مي‏شود نظير «لازب و لازم» يا اينكه مسأله تبديل نيست، بلكه «لان لناس يَبُكُّ بعضهم بعضا»27 «بكّ» يعني كوبيدن، چون مردم در آنجا در اثر وفور و ازدحام جمعيت، مزاحم يكديگر مي‏شوند بكّه ناميده شده يا اينكه «بكَ» به معناي دفع و كوبيدن است از آن جهت كه اعناق جبابره را مي‏كوبد.

«مباركا و هديً للعالمين» اولين خانه‏اي كه در مكّه به عنوان معبد نهاده شده منشأ بركات فراوان و وسيله هدايت جهانيان است. «بركت» مال و شئ ثابت رامي‏گويند، چيزي كه سهمي از ثبات و دوام داشته باشد. گودال‏هاي آب در بيابان كه در آن آب جمع شده نمي‏گذارد هدر برود، را«بِركْه» مي‏گويند و به تعبير شيخ طوسي سينه را نيز «برك» مي‏نامند چون جايگاه حفظ انديشه و اسرار و علوم است. و نيز كرك مخصوص سينه شتر را «برك» مي‏گويند.
ذات اقدس اله، از آن جهت كه ثابت و دائم است. «تبارك» است و خير او از آن رو كه دوام دارد مبارك. ولي در مكّه و كعبه، چون اين خير بيش از جاي ديگر از ثبات برخوردار است فراوانتر و پايدارتر يافت مي‏شود لذا فرمود: «مباركا».
از جهت ديگر كعبه وسيله هدايت جهانيان نيز هست؛ زيرا همه عابدان و سالكان به آن سمت متوّجهند و از آن جا دعوت حق توسط انبيا به گوش جهانيان رسيده است. وجود مبارك پيغمبرـ صلي اللّه عليه و آله و سلم ـ از آن جا نداي. لااله الااللّه را به گوش مردم رساند؛ و وجود مبارك خاتم الاوصياء ـ سلام اللّه عليه ـ نيز هنگام ظهور از آن جا پيام خويش را به گوش جهانيان مي‏رساند و سخن حق از آن جا برمي‏خيزد، وسيله‏هاي فراوان ديگر براي هدايت مردم در آن جا وجود دارد. از آن جهت كه آيات بيشماري را در مكّه برمي‏شمرد: «فيه ايات بيّنات» دراين خانه نشانه‏هاي فراوان و روشن خدا وجود دارد.

«مَقامُ اِبراهيم»؛ بعضي خواسته‏اند بگويند. مقام ابراهيم بيان آيات بيّنات است و همانطور كه خود ابراهيم ـ سلام اللّه عليه ـ «كان امة واحدة» مقام او نيز به منزله آيات بينات است؛ يعني آنجا كه اثر پاي حضرت خليل ـ سلام‏اللّه عليه ـ است بينات و معجزات فراواني را به همراه دارد، خود اين مقام به منزله «امت واحده» در بحث اعجاز است.
حال چگونه «مقام ابراهيم» به تنهايي آيات بينات است به (صورت جمع) با اينكه «آية بينّة» به (صورت مفرد) است؟ احتمال نخست اين كه: اولاً سنگ سخت به شكل خمير درآيد خود آيت و معجزه‏اي است. ثانيا جاي مشخص آن به صورت خمير درآيد نه همه آن. ثالثا بعد از اين، تا عمق و گودي معيّني به صورت خمير درآيد سپس به حالت سنگ باقي باشد رابعا دشمنان فراواني خواستند اين اثر را محو سازند ولي از دستبرد همه طاغيان محفوظ مانده است. خامسا عده‏اي در اين فكرند كه آثار هنري و باستاني و هرچه جنبه قدمت و حرمت خاص دارد را از ديار مسلمين بربايند ولي از دستبرد همه آنها محفوظ مانده باشد.
هم اكنون نيز اثر اين دو پا وجود دارد، نواري برنجي درلبه اين دو قدم شريف تعبيه شده كه بر چهره آن، با حسن انتخاب، اين جمله از آية‏الكرسي نوشته شده است: «ولايؤده حفظهما»28

آيا شكل گيري مقام ابراهيم كه حضرت روي آن ايستاد هنگام چيدن بناي كعبه بود؟ يا وقتي كه حضرت براي بار دوّم برگشت و همسر اسماعيل ـ سلام‏اللّه عليه ـ گفت: پياده شويد تا من شما را شستشو كنم (سريا پايتان را بشويم) و حضرت پياده نشد، پا روي سنگ گذاشت و پاي مبارك در سنگ اثر كرد؟ يا هنگام امتثال «و اذّن في الناس بالحج يأتوك رجالاً...»29 بر بالاي آن سنگ قرار گرفته، اعلان كرد كه مردم به طرف كعبه آمده حج بجا آورند؟ در همه حالات، يا در يكي از اين حالات بود كه بر روي سنگ پانهاد و سنگ نظير جسمي نرم، اثرپذير شد؟ همه اينها محتمل است اما آنچه مسلم است اصل پاگذاشتن آن حضرت و ماندن اثر پا در آن سنگ است؛ حال كداميك از اين سه مقطع بوده، آن را بايد روايات خاصه مشخص كند.
مشابه اين خصيصه، در جريان حضرت داود ـ سلام اللّه عليه ـ در سوره «سبا»30 آمده كه: و لقد آتينا داود منّا فَضْلاً يا جبال أوّبي معه و الطّير و ألنّا له الحديد» در باره داود كارهاي فراواني انجام پذيرفت، يكي تعليم صنعت زره‏سازي بود. «و علمّناه صنعة لبوس»31 يكي هم «و ألناله الحديد» بود كه آهن سرد و سخت را ما در دست او نرم كرديم! تعبير قرآن: «ألنّا» است يعني ما براي او نرم كرديم اما در مسأله زره سازي سخن از تعليم است چون زره‏سازي جزو علوم و حرفه‏هاي صناعي و قابل انتقال به ديگران نيز هست. اما ديگران نمي‏توانند آهن سخت و سرد را با انگشتان نرم كنند. در اين جا سخن از تعليم نيست. نفرمود: «و علمناه اِلانة الحديد» ما يادش داديم چگونه آهن را نرم سازد، مثلاً اگر بصورت كارخانه ذوب آهن باشد! كه علم است نه معجزه، بلكه فرمود: همانطور كه شخصي عادي موم را به صورت دلخواه خود در مـي‏آورد، آهـن در دسـت وجـود مبـارك داود ـ ع ـ مانند موم نرم بود و در دستش مي‏چرخيد، لذا روي اين جهت تكيه مي‏كند.
مقام ابراهيم نيز از اين قبيل است با اين تفاوت كه: «والنّا له الحجر» خواهد بود؛ يعني سنگ را آنچنان نرم قرار داديم كه پاهاي مبارك حضرت خليل همين كه روي آن قرار گرفت فرو رفت تا اثر پاها بماند. گذشته از اين كه مقام ابراهيم براي خليل حق، يك نوع محفظه نيز براي پاي مبارك بود، همان گونه كه حديد براي داود ـ سلام اللّه عليه ـ بود.
در باره اينكه چگونه مقام ابراهيم به تنهايي آيات بينات است دو احتمال بود، احتمال اول ذكر شد و همان است كه جناب «زمخشري» ذكر كرده است.
احتمال ديگر اينكه: «آيات بيّنات» شماره‏هاي فراواني دارد يكي از آنها مقام ابراهيم است و ديگري: «ومن دخله كان امنا».

خانه كعبه، يك امن تكويني دارد، زيرا بسياري از طاغيان خواستند آن را از بين برده به اهل مكه نيز آسيب وارد سازند ولي ذات اقدس‏اله آن جا را مأمن قرار داده فرمود: «الذي اطعمهم من جوع وامنهم من خوف»32 آن روز كه از تشريع سخني نبود مردم مشرك مكه از امنيت خاصي برخوردار بودند. يك امن تشريعي كه: «من دخله كان امنا» يعني كسي كه وارد حرم شد شرعاً در امان است، طبري در ذيل آيه 97 سوره آل عمران نقل مي‏كند: در جاهليّت اگر جاني به كعبه پناه مي‏برد هيچ كس متعرض او نمي‏شد.
نيازي نيست، به تكلف افتاده بگوييم منظور از «آيات بينات» خصوص «مقام ابراهيم» يا خصوص امنيّتي است كه خدا قرار داده؛ جريان. «زمزم»، «حجر اسماعيل» و «حجر اسود» نيز از آيات بيّنه است. به علاوه خود «بيت» آيه بينّه و معجزه است؛ زيرا براساس آيات سوره «فيل» آنها كه خواستند كعبه را از بين ببرند، با هجوم لشكريان الهي مواجه شدند:
« ألم تركيف فعل ربّك بأصحاب الفيل... فجعلهم كعصفٍ مأكول» پس لازم نيست بگوييم «مقام ابراهيم» بيان آيات بينات است، بلكه از باب ذكر خاص بعد از عام است.
در سوره مباركه «بقره» مي‏فرمايد: «و اذ جعلنا البيت مثابة للناس و أمنا و اتخذوا من مقام ابراهيم مصلّي و عهدنا الي ابراهيم و اسماعيل أن طهّرابيتي للطائفين و العاكفين و الركع السجود»33 طي بحث مبسوطي آمده است كه چطور بيت اللّه‏ مرجع جميع مردم و امن همگاني است هم امن تكويني دارد؛ زيرا اگر كسي بخواهد كعبه را محو سازد خدا به او امان نمي‏دهد و هم امن «تشريعي»؛ زيرا هركس به آن جا پناه برده نمي‏توان حدود الهي را در آن جا بر او جاري كرد. مگر خود او حرمت بيت را رعايت نكند: «والحرمات قصاص»34 اگر كسي حرمت كعبه و مسجد حرام و حرم يا ماه حرام را رعايت نكرد شما نيز مي‏توانيد او را و حرمت امور ياد شده را قصاص كرده، رعايت نكنيد.
اگر جاني در خود حرم، جنايت كرد مي‏توان حد را بر او جاري كرد ولي اگر در خارج حَرَم مرتكب جرمي شده و به حرم پناهنده شد، بايد به او مهلت داد تا از حرم بيرون بيايد. البته خريد و فروش با او، احسان و اطعام به او ممنوع است تا با فشارآوردن به وي از آنجا خارج گردد.
در بعضي از آيات به امنيتي كه خداوند، نصيب سرزمين مكه كرده اشاره شده، نظير آيه سوره عنكبوت:
«أولم يروا أنّاجعلنا حرما آمنا و يتخطّف الناس من حولهم أفبالباطل يؤمنون و بنعمة‏اللّه يكفرون»35 مگر اينها نمي‏بينند همه جا آدمكشي و آدم ربايي و غارتگري است ولي، ما اين سرزمين را امن قرار داديم! حتي در زمان جاهليّت نيز اين منطقه را امن قرار داديم، مردم در جاي ديگر اختطاف مي‏شوند ولي در اين جا محفوظند.
سرّش اين است كه اگر كسي بخواهد به كعبه يا مردم آن سرزمين آسيب برساند خدا به او مهلت نمي‏دهد مخصوصا اگر بخواهد به كعبه صدمه برساند: «و من يردفيه بالحاد بظلم نذقه من عذاب اليم»36 و اين از خصائص حرم است، اگر كسي ملحدانه بخواهد ستمي روا دارد ما به او مهلت نمي‏دهيم.
روايتي مرحوم ابن بابويه قمي در كتاب شريف «من لايحضره الفقيه» نقل كرده كه اگر كعبه از حرمت خاص برخوردار است و اگر در جريان ابرهه با «طير ابابيل» از كعبه حمايت شده چطور در جريان تحصّن ابن زبير در درون كعبه، خدا از او حمايت نكرد؟ آنگاه كه حجاج بن يوسف به دستور عبدالملك بالاي كوه ابوقبيس منجنيق نصب نموده كعبه را از آن جا زيرسنگهاي فراوان، در هم كوبيد و ابن زبير را دستگير كرده به هلاكت رساند؟
مرحوم «صدوق» در جواب فرموده‏اند: حرمت كعبه براي آن است كه دين محفوظ بماند و حافظ و ضامن دين، در زمان حضور، امام معصوم ـ ع ـ و ولي خدا؛ و در زمان غيبت نايبان اوهستند. حضرت (ظاهرا امام سجاد ـ ع ـ) فـرمـود: اين زبيري كه سيدالشهدا ـ سلام اللّه عليه ـ و امام زمانش را ياري نكرد و بعد از شهادت آن بزرگوار امام زمان ديگرش (امام سجاد ـ ع ـ) را نيز ياري ننمود و خود داعيه‏اي داشت، اگر به كعبه هم پناه ببرد، خدا او را پناه نمي‏دهد؛ چه اينكه خداوند در جريان ابرهه طير ابابيل را اعزام كرد ولي در جريان منجنيق بستن حجاج چنين لشكري را نفرستاد.
بالاخره امويان ابن زبير را كه آدم فاسدي بود گرفته و كشتند بعد هم كعبه را ساختند، مشكلي هم پيش نيامد. اما ابرهه آمده بود كه قبله و مطاف را بردارد خدا نيز به او امان نداد؛ پس جريان كار حَجّاج نقض آيه «من يرد فيه بالحاد بظلم...» نيست و با آن منافاتي ندارد.
هم اكنون نيز اين خطر وجود دارد! اگر خداي ناكرده آن سرزمين، سرزمين ستم بشود مادامي كه مردم در صراط مستقيم نباشند چنين نيست كه خدا دست ظالم را كوتاه سازد؛ بلكه ممكن است براساس «نُوَلّي بعض الظالمين بعضا»37 ظالمي را بر ظالم ديگر مسلط گرداند! عمده آن است كه مسلمين وظيفه اصلي خود را انجام دهند آنگاه و عيدالهي («من يرد فيه بالحاد بظلم نذقه من عذاب اليم») تحقق پذيرفته به آن ظالم مهلت نمي‏دهد.

شروع آيه با تأكيد نشانه اهميّت مطلب است فرمود: «إنّ أوّل بيت...»
اين بيت، هم به ذات اقدس اله منسوب است و هم به مردم. اما با دو تفاوت أدبي و تفاوت معنوي: تفاوت ادبي آن كه «بيت» بدون «لام» به خدا اسناد پيدا كرده مي‏فرمايد: «أن طهّرا بيتي...»38 لذا گفته مي‏شود كعبه بيت اللّه است ولي وقتي به مردم اسناد پيدا مي‏كند همراه با «لام» است. «... وضع للناس» كعبه بيت اللّه است نه بيت الناس ولي اين بيت اللّه براي مردم وضع شده است.
و امّا تفاوت معنوي، آن است كه اين بيت در اثر اضافه به «اللّه» شرافت پيدا كرده و مردم در اثر اضافه به كعبه، شريف مي‏شوند. شرف كعبه به خاطر ارتباط با حق، شرف مردم بر اثر ارتباط با كعبه است.
فرمود. «وضع» للناس نه «بُنِيَ» للناس؛ يعني تشريعا براي اين كه معبد و قبله و مطاف مردم بشود، براي همه مردم وضع شده، اختصاص به گروهي معيّن ندارد.

اين آيه شريفه فرضا به خود آن سرزمين هم اشاره كند به اين اعتبار است كه خود آن سرزمين حرم است و آنچه مهم است آن محدوده، آن بناي خاص و مبناي خاص مي‏باشد.
اين كه مي‏گويند كعبه قبله است در مقابل كساني گفته مي‏شود كه مي‏گويند. «براي افراد نزديك كعبه، و براي آنان كه در مكه هستند مسجد حرام، و براي افرادي كه دور هستند حرم قبله است»39 كه البته سخني است ناصواب. قبله فقط كعبه است چه براي دور يا نزديك، ليكن تفاوت در نحوه استقبال است، صدق استقبال فرق مي‏كند. اسلام در همه موارد به پيامبر و ديگران آموخت كه در تمام حالات بگويند: «والكعبة قبلتي».40
در تمام اذكارِ تلقيني سخن از اين جمله است. تمام زنده‏ها و مرده‏ها با كعبه سرو كار دارند در حال احتضار، به نوعي و در حال دفن، به نوع ديگر، هيچ كس با مسجد حرام يا حرم كار ندارد و جمله «شطر المسجد الحرام»41 از آن جهت است كه: «فلنولينك قبلة ترضيها».42
چون شطر المسجد حرام استقبال كني به كعبه رو كرده‏اي؛ پس تفاوت در روگرداندن و استقبال است نه در قبله. افراد نزديك متوجه جِرم كعبه و افراد دور به سمت حرم كه بايستند به كعبه رو كرده‏اند. و نيز آيه «و حيث ما كنتم فولوا وجوهكم شطره»43 يعني استقبالتان به آن سمت باشد نه اينكه قبله مسجد حرام است. هم‏اكنون نيز كه به طرف حرم رو مي‏كنيم به طرف جهت، استقبال داريم. تا اين جا نزد محققين قطعي است كه قبله، مسجدالحرام و حرم نيست بلكه خصوص كعبه است اما بعضي از بزرگان اين نكته ظريف را نيز يادآور شده‏اند كه: خود كعبه قبله نيست، بلكه فضاي خاصّ آن قبله است.
خداي رحمت كند استاد ما مرحوم محقق داماد، مكرر اين جمله را مي‏فرمود: خود كعبه قبله نيست زيرا روزي كه كعبه به وسيله سيل و امثال آن ويران شد چنين نبود كه مسلمانان بي‏قبله باشند بلكه آن فضا و آن بعد خاص «من تخوم الارض الي عنان السماء»44 قبله است، نه همين خانه چند ضلعي كه ارتفاع خاص دارد! بلكه اين بيت در جاي قبله قرار گرفته، لذا كساني كه زير زمين نماز مي‏خوانند اگرچه چند طبقه هم زير باشند باز استقبالشان همچون افرادي كه بالا هستند محفوظ است سمت آن بعد و فضا كه قبله است قابل تغيير و تبديل نيست.
اين لطيفه نيز در كلام فخر رازي آمده و بعدها به كتابهاي ديگر منتقل شده است كه: «در شرف كعبه همين بس كه عامرش ذات اقدس جليل، مهندسش جبرئيل، و معمارش خليل و دستيارش اسماعيل است!45 «و كفي بذلك فضلا و شرفا» ولي دليلي بر ثبوت اين شرافت در مورد بيت مقدس وجود ندارد.

در اين سرزمين، آيات بينات، نشانه‏هاي روشني براي غيب است. آيت يعني علامت، به لسان و اصطلاح قرآن كريم اينها علامت صدق انبيا، ربوبيت حقّ و خالقيت خالقند.
در تفسير. فخر رازي» نشانه‏هاي فراواني، از كيفيت ساختمان كعبه و خصوصيتهايي كه در آن محور و محدوده هست ذكر شده:46

آب زمزم گذشته از آن كه شفاست، اگر مدتها نيز بماند محفوظ است، و نيز چشمه‏اي است كه هزاران سال جوشش دارد؛ باتوجه به اين كه آن جا سرزمين باران و برف نيست كه براساس «فسلكه ينابيع في الأرض»47 باشد جايي كه بارانش بسياركم، و بارش برف در آن كمتر سابقه دارد چشمه‏اي چندهزار سال بجوشد و هيچگاه نخشكد! از آيات بينه الهي بشمار مي‏آيد.
بركاتي نيز در اين آب وجود دارد تا جايي كه وجود مبارك پيامبر اكرم ـ صلي‏اللّه عليه و آله و سلم ـ آن را استهداء مي‏كردند، يعني از كساني كه از مكه مي‏آمدند هديه آب زمزم را طلب مي‏نمودند: جوشش زمزم، دوام جوشش آن، شفابخشي وصيانتش از فساد و بو برداشتن، هر يك به نوبه خود معجزه است پس تنها در خود اين آب آيات بينّاتي وجود دارد.

آنچه در اطراف مكه قرار دارد (سرزمين مشعر، عرفات و مني) نيز از آيات بيّنه حق است با اينكه آن جا سيلي نيست كه سنگريزهايي به وسيله آن پديد آيد (چون جايي كه مسيل و سيل خيز باشد سنگهاي بزرگ همراه با آبهاي تند كوبيده شده به صورت ريگ در مي‏آيند) فراهم بودن اين همه ريگ، كه هر زائر بطور متوسط يا حداقل هفتاد ريگ برمي‏دارد و هنوز تمام نشده، خود معجزه است:
فخر رازي در تفسير خود مي‏گويد: سالانه ششصدهزار نفر(درآن زمان) هركدام هفتاد ريگ برمي‏دارند و با آن جمره‏ها را رمي مي‏كنند اما معلوم نيست چه كسي آنها رابعد از رَمي جمع مي‏كند؟! سپس مي‏گويد: «جزء فضايل آن سرزمين است كه طولي نمي‏كشد ريگها پس از جمع شدن برچيده مي‏شوند»48 هم اكنون مي‏گويند مأموران سعودي آمده تسطيح مي‏كنند ولي آن زمان چنين نبوده.

پرندگان سعي مي‏كنند بر بالاي كعبه آرام نگرفته آنجا را آلوده نسازند: البته آلوده‏نكردن در مشاهد مشرفه نيز هست ولي اينكه پرنده آن جا ننشيند و اگر از بالا به سرعت پايين بيايد وقتي به كعبه رسيد زاويه‏اي ايجاد كرده فاصله بگيرد خود نشانه آيه بيّنه بودن است.
درباره حرم مطهر حضرت اميرالمؤمنين ـ سلام اللّه عليه ـ نيز چنين كرامتي گفته شده براساس «ينحد رعني السيل و لايرقي الي الطير»49 در آنجا نيز پرندگان ادب را رعايت مي‏كنند.
و نيز گفته شده: درنده‏ها در محور حرم به يكديگر كاري ندارند و به حيوانات اهلي آسيب نمي‏رسانند:
و بالاخره شواهد ظنّي فراواني است كه آن منطقه، سرزمين عادي نيست حيوانات در امن هستند انسان نيز از يك امن نسبي خوب برخوردار است «اطعمهم من جوع وامنهم من خوف»50 با اين كه «... يتخطف الناس من حولهم أفباطل يؤمنون و بنعمة اللّه هم يكفرون».51

مقام حضرت خليل ـ سلام اللّه عليه ـ كه قرآن در بخش نماز و طواف روي آن تكيه مي‏كند حرمت خاصي داشته از آيات بنيه الهي است.
فرمود «اذجعلنا البيت مثابة للناس و أمْنا و اتخذوا من مقام ابراهيم مصلّي و عهدنا الي ابراهيم و اسمعيل ان طهرّا بيتي للطائفين و العاكفين والرّكع السجود»52 آيا نماز بايد خلف المقام باشد يا عندالمقام كافي مي‏باشد بحث فقهي است كه براساس اختلاف روايات، بعضي احتياطا گفته‏اند حتما بايد پشت مقام باشد. عده‏اي هم عندالمقام را كافي دانسته‏اند.
بحث در باره معجزه بودن مقام، قبلاً تحت عنوان شكل‏گيري مقام ابراهيم، گذشت.
* * *
«و للّه علي الناس حج البيت من استطاع اليه سبيلاً»

در اينجا گرچه «علي الناس» است اما اين «علي» در حقيقت «للناس» است نه علي‏الناس كه به معناي ضرر باشد. چنانكه لام «للّه» نيز به معناي نفع نيست يعني از طرف خدا بر مردم است... تنها وجوبي را مي‏رساند كه براي مردم خير است نظير «كتب عليكم القتال و هو كره لكم و عيسي ان تكرهوا شيئاً هو خيرلكم»53 و اگر چيزي خير شد البته به زيان كسي نيست. «لام» و «عَلي» وقتي در مقابل يكديگر قرار مي‏گيرند نشانه آن است كه از يك طرف حكمي برطرف ديگر جعل و واجب شده است نه اينكه بر ضرر او باشد.

ظاهرا در قرآن كريم، در بين عبادات، تنها خصوص حجّ است كه با تعبير «للّه علي‏الناس» آمده است؛ در باره نماز، روزه و امثال آن، نيامده «لله علي‏الناس اقامة الصلوة» يا «اتياء الزكاة» و... اين خود نشانه عظمت و خصوصيتي است كه در حج نهفته و در ساير عبادات نيست.
در باره نماز فرمود «اقيموا الصلوة»54 «نماز را به پاي داريد» ولي در مورد حج نفرموده: حج كنيد بلكه فرمود: للّه علي الناس ...»

«حج» مصدر است، بعضي آن را اسم مصدر مي‏دانند به معناي آهنگ بيت، قصد خانه خدا.
از دير زمان، مسأله «حجّ‏البيت» رواج داشت، از زمان حضرت ابراهيم ـ سلام الله عليه ـ به بعد رسم بر آن بود كه سال را با حج مي‏شمردند حضرت شعيب به موسي ـ سلام اللّه عليهماـ فرمود: «اني أريد ان أُنكحكَ إحدي ابنتيَ‏هاتين علي ان تأجرني ثماني حجج»55 يعني من يكي از اين دو دختر را به نكاح و عقد تو درمي‏آورم. بر اين مهر كه هشت حجّه اجير من باشي، يعني هشت سال، چون هرسال يكبار حج انجام مي‏شد لذا به جاي اينكه بگويند مثلاً چهار سال مي‏گفتند چهار حج. «ذوالحجة» را نيز كه ذوالحجه مي‏گويند براي آن است كه «حج‏البيت» در آن ماه انجام مي‏پذيرد.
در اين آيه («لله علي الناس حج البيت...») تأكيدهاي فراواني وجود دارد:
1 ـ در سراسر قرآن ظاهرا تنها حج است كه با اين تعبير آمده. 2 ـ «للّه» مقدم شده و مبتداء را مؤخر آورده تا مفيد حصر بوده و نشان بدهدكه فقط براي خداست. 3 ـ مطلب را با بدل بيان فرموده و مي‏گويند ابدال به منزله تكرير است: نفرمود للّه علي المستطيع... بلكه فرمود: «لله علي‏الناس حج‏البيت من استطاع». 4 ـ براي «الناس» كه مشمول تكليف هستند بدل «بعض من الكل» آورده شده: «من استطاع اليه سبيلاً» كه تفصيل بعد از اجمال يا تبيين بعد از ابهام مفيد تكرار و تأكيد است. و اگر مي‏فرمود «للّه حج البيت علي المستطيع» يا «لله علي المستطيع» يا «علي من استطاع اليه سبيلاً حج البيت» اين معنا را نمي‏فهماند.
«البيت»؛ مقصود همان «أول بيت وضع للناس» است و استطاعت عقلي و شرعي هر دو مطرح است. عقلاً هركس توان رفتن ... را داشته‏باشد (و لو متسكِّعاً) مي‏تواند مشرف شود گرچه حج وي حج واجب نبوده و مستحب است، و اگر مستحب هم نباشد زيارت است و معناي عام «مباركا و هدي للعالمين» براي همه هست، مستطيع باشد يا نه، حج باشد يا عمره، واجب باشد يا مستحب. اما حج واجب تنها بر مستطيع لازم است. در باب استطاعت بحثي فقهي است كه آيا تنها استطاعت «اليه» لازم است يا استطاعت «اليه» و «عنه» هردو؟56.

1 ـ المفردات في‏غريب القرآن، ص 107
2 ـ تعريفات جرجاني؛ به نقل از لغت‏نامه دهخدا، ذيل كلمه «حجّ».
3 ـ دائرة‏المعارف القرن العشرين، فريد وجدي، ج3، ص 347. براي آگاهي بيشتر آنان كه بخواهند از بحث لفظي نيز بهره‏مند شوند، مطالب زير به عنوان پاورقي نوشته مي‏شود:
راغب اصفهاني در ص 107 «المفردات في‏غريب القرآن» نوشته است:
حجّ (به فتح اوّل) مصدر است و حجّ به كسر اول اسم مصدر.
ابن منظور در كتاب «لسان‏العرب» ذيل واژه «حجّ» در جلد يكم، صفحات: 569 و 570 نوشته است:
الحجّ: القصد. حجّ الينا فلان، اي قدم.
حجّه يحجّه حجّا، اي قصدهُ.
حججت فلانا، اي قصده.
رجل، محجوج، اي مقصود.
و قد حجّ بنو فلان فلانا، اي اذا أطالوا الإختلاف اليه.
ثُمّ تَعُورِفَ استعمالهُ فيالقصد الي مكة للنسك الي‏البيت بالأعمال المشروعة فرضا و سنّةً.
ابن منظور از قول سيبويه نقل كرده است كه گفت:
حجّه يحجّه حجّا كما قالوا: ذكره ذكرا.
يعني فعل متعدّي است و مصدر آن به كسر حاء است.
ابن منظور از قول كسائي نقل كرده است كه گفت:
كلامُ العرب كلُّه علي فَعَلْتُ فَعْلَةً اِلاّ قَولَهم حَجَجْتُ حِجَّةً و رَأَيْتُ رُؤْيَةً.
والحجّه: السَّنَةُ (= سال) و الجَمعُ حجيج.
و ذوالحجّة: شهرالحجّ، سمّي بذلك للحجّ فيه. الجمع ذوات الحِجَّة.
اِمْرأةٌ حاجّة و نِسْوةٌ حَواجُّ بيت‏اللّه‏ بالإضافة (وقتي كه حجّ به جا بياورند).
والحِجَّة: الطريق. والحُجَّة: البرهان. جمع آن، حُجَج و حِجاج است.
ابن منظور از قول اَزْهَري نقل كرده است: اِنَّما سُمِّيت حجةً لأنَّها تَحِجّ اي تقصد و كذلك محجّة الطريق: هي‏المقصد والمسلك.
محمد بن ابي‏بكر رازي (متوّفاي سال 660 ه•• .) در صفحات 122 و 123 كتاب «مختار الصِّحاح» نوشته است: الحجُّ فيالأصل، القصد.
وفيالعُرف قصد مكة لِلنُّسكِ.
از باب رَدَّ يَرُدُّ است (عين‏الفعل مضارع آن مضموم است.) اسم فاعل آن حاجّ جمع آن حُجٌّ مي‏باشد.
الحِجّ بالكسر، الاسم. والحِجّة بالكسر ايضا: المرّة و هي من‏الشواذ.
لانّ القياس: الفتح. و حجّة بكسر حاء: سنة = سال. جمع آن حِجَج، بر وزن عِنب. و ذوالحجّة بالكسر، شهرالحجّ. و جمعه: ذوات الحجّة. والحجّة: البرهان رجل مِحجاج: بالكسر: اي جَدِلٌ. والتحاجّ: التخاصُم.
تهانوي، در كتاب «كشّاف اصطلاحات الفنون» ج2، ص 283 نوشته است:
حَجّ به فتح حاء مهمله و تشديد جيم منقوطه، در لغت قصد به سوي چيزي است و در شريعت قصد به سوي بيت‏اللّه‏ الحرام؛ يعني كعبه است با اعمال مخصوص و در وقت مخصوص.
اهالي نجد، اين كلمه را، به كسر حاء خوانند و بعضي نيز گفته‏اند:
به فتح اسم مصدر و به كسر مصدر باشد و به عكس هم گفته‏اند.
والحِجّة بالكسر: المرّة؛ يعني يك مرتبه حج گزاردن و قياس فتح است ولي به فتح شنيده نشده است.
و قال الخليل: حجّ فلان، علينا: اي قدم، پس لفظ حجّ، اطلاق شده است بر قدوم (و آمدن) به سوي مكه.
شيخ طَبْرِسي در تفسير ذيل آيه 158 سوره بقره «... فَمَن حَجَّ البَيتَ...» گفته است: «حج در لغت قصد پي در پي و در شريعت قصد خانه خداست براي عمل.»
شيخ مجدالدّين محمد بن يعقوب فيروزآبادي در جلد يكم، ص 182 قاموس المحيط، نوشته است:
«حج در لغت؛ يعني قصد. به فتح اول مصدر و به كسر اول اسم مصدر است.
فيروزآبادي، به «كثرة الاختلاف والتردّد و قصد مكّة لِلنُّسُك» تعبير كرده است.
الحِجّة بالكسر: المرّة الواحدة شاذّ؛ لانّ‏القياس، الفتح.
جلال‏الدين مقداد بن عبداللّه‏ السيوري (متوفّاي سال 826 ه•• .) در جلد يكم، صفحه 257 كتاب «كنزالعرفان» مي‏نويسد:
حج در لغت؛ يعني القصد المتكرّر.
و در شرع: «قيل هو القصد الي بيت‏اللّه‏ لأداءِ مناسك مخصوصة.
يا بهتر است بگوييم: «اِنّه القصد اِلي بَيت‏اللّه‏ بمكةَ مَعَ أداء مناسك مخصوصة في مشاعر مخصوصة هناك.
فخرالدين طريحي، (متوفّاي سال 1085 ه•• .) در جلد دوم، صفحه 285 كتاب «مجمع‏البحرين» ذيل آيه 95 سوره آل عمران «... وَ للّه‏ِِ عَلَي النّاس حِجُّ البَيت مَنِ اسْتطاعَ اِلَيهِ سَبِيلاً...) آورده است:
حجّ البيت: اي قصده و السعي فيه. مي‏گويند حججت الموضع، حجّه حجّا از باب قتل (عين الفعل مضارع مضموم): قصدته، و بعدها در اصطلاح فقط سفر بيت‏اللّه‏ را حج گفتند و نه سفر ديگري را.
پس حجّ در لغت به معناي قصد است و در عرف فقها: قصدالبيت للتقرّب الي‏اللّه‏ بأفعال مخصوصة و بزمان مخصوص في اماكن مخصوصة.
والحجّ فتحا و كسرا لغتان و يقال: الحجّ بالفتح مصدرٌ و بالكسر الاسم.
شيخ طريحي در جلد 2، صفحه 286 مجمع‏البحرين نوشته است: حجّة الوداع كه در سال دهم هجري انجام شد، به كسر و فتح حاء و كسر و فتح واو قراءت شده است.
و نيز گفته است: ذوالحجّه به كسر درست است. (و هو شهرالحجّ)
بد نيست بدانيم كه آل طريح در نجف بيت علم و فضل و ادب و تقوا بوده‏اند. اين خاندان منسوب‏اند به شيخ طريح بن خفاجي جدّ اين خاندان.
و در وجه تسميه اين خانواده به «آل طريح»، گفته‏اند كه همسر خفاجي هفت بار پشت سرهم، سقط جنين كرد و چون به شيخ طريح آبستن شد نذر كرد كه اگر خداوند او را فرزندي عطا كند، نامش را «طريح» خواهد گذاشت، چون فرزند به دنيا آمد، پدر براي وفاي به نذر، او را «طريح» ناميد و اين خاندان به آل طريح مشهور شدند و نويسنده كتاب مجمع‏البحرين، فخرالدّين طَريحي، به فتح طاء مؤلف است و نه به ضمّ طاء. براي آگاهي بيشتر نك•• : ج 1 صفحات: 5، 6 و 7 مقدّمه كتاب مجمع‏البحرين.
ابوالحسن عاملي فتوحي، از علماي قرن 11 و 12 هجري در صفحه 123 كتاب «مقدّمه تفسير مرآة‏الانوار و مشكوة‏الأسرار» كه در واقع مقدّمه‏اي است بر تفسير البرهان سيد هاشم بحريني، نوشته است:
حج در لغت به معناي قصد و در عرف به خانه خدا رفتن براي زيارت است.
عبدالرحيم بن عبدالكريم صفي پور در جلد يكم صفحات: 222 و 223 كتاب «منتهي الأرب فيلغة العرب» نوشته است:
حجّ، به كسر و فتح حاء: قصد طواف بيت‏اللّه‏ با شروط معلوم است.
حجّ، بالكسر، يكبار حج كردن شاذّ است؛ زيرا كه قياس، فتح حاء است.
ذوالحجّه، به كسر، ماه حجّ است.
حُجّت به ضمّ: كلام مستقيم و برهان است.
حاجّ: مشدّد با ادغام و حاجج: صفت آن است براي مذكّر.
حاجّة: صفت مونّث و جمع آن «حواجّ» مي‏باشد.
اِحجاج: به حج فرستادن است.
احتجاج: يعني حجّت آوردن؛ يقال احتجّ علي حضمه.
محاجّة و حِجاج؛ يعني حجّت آوردن و خصومت كردن. قال اللّه‏ تعالي. أَ تُحاجُّوني فياللّه‏
سعيدالخوري الشرتوني در جلد يكم، صفحه 164 كتاب «اقرب الموارد في فصح العربيّة والشوارد» نوشته است:
حجّ فلانا حجّا (از باب نَصَرَ يَنْصُرُ): اي قصده.
ولي بعدها اين كلمه در قصد به مكه براي زيارت خانه خدا به كار رفته است. حَجَّ فلانٌ عَلَينا: اي قَدِمَ؛ يعني وارد شد.
ولي «حجّ زيدٌ عمرا: غلبه بالحجّة. الحاجّ: من زار البيت الحرام.
حاجّ گاهي اسم جمع به معناي حجّاج آمده است، همچون قول نحوي‏ها: «قدم الحاجّ حتّي المشاة»
در اقرب الموارد، حجّ به فتح حاء اسم مصدر و به كسر حاء مصدر است.

قال تعالي:
وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجَالاً وَعَلَي كُلِّ ضَامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ * لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللّه‏ِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَي مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الاْءَنْعَامِ فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِيرَ * ثُمَّ لِيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ * ذَلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ حُرُمَاتِ اللّه‏ِ فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَأُحِلَّتْ لَكُمْ الاْءَنْعَامُ إِلاَّ مَا يُتْلَي عَلَيْكُمْ فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنْ الاْءَوْثَانِ وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ * حُنَفَاءَ للّه‏ِِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللّه‏ِ فَكَأَنَّمَا خَرَّ مِنْ السَّمَاءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ فِي مَكَانٍ سَحِيقٍ * ذَلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللّه‏ِ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَي الْقُلُوبِ * لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلَي أَجَلٍ مُسَمّيً ثُمَّ مَحِلُّهَا إِلَي الْبَيْتِ الْعَتِيقِ * وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكا لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللّه‏ِ عَلَي مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الاْءَنْعَامِ فَإِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا وَبَشِّرْ الُْمخْبِتِينَ * الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللّه‏ُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَالصَّابِرِينَ عَلَي مَا أَصَابَهُمْ وَالْمُقِيمِيِّ الصَّلاَةِ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ * وَالْبُدْنَ جَعَلْنَاهَا لَكُمْ مِنْ شَعَائِرِ اللّه‏ِ لَكُمْ فِيهَا خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللّه‏ِ عَلَيْهَا صَوَافَّ فَإِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ كَذَلِكَ سَخَّرْنَاهَا لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ * لَنْ يَنَالَ اللّه‏َ لُحُومُهَا وَلاَ دِمَاؤُهَا وَلَكِنْ يَنَالُهُ التَّقْوَي مِنْكُمْ كَذَلِكَ سَخَّرَهَا لَكُمْ لِتُكَبِّرُوا اللّه‏َ عَلَي مَا هَدَاكُمْ وَبَشِّرِ الُْمحْسِنِينَ * إِنَّ اللّه‏َ يُدَافِعُ عَنْ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ اللّه‏َ لاَ يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ * أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللّه‏َ عَلَي نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ * الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلاَّ أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللّه‏ُ وَلَوْلاَ دَفْعُ اللّه‏ِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللّه‏ِ كَثِيرا وَلَيَنصُرَنَّ اللّه‏ُ مَنْ يَنصُرُهُ إِنَّ اللّه‏َ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ * الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الاْءَرْضِ أَقَامُوا الصَّلاَةَ وَآتُوْا الزَّكَاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنْ الْمُنْكَرِ وَللّه‏ِِ عَاقِبَةُ الاْءُمُورِ *1.
هذه الآيات الكريمة، وما تضمّنتها من حرمات اللّه‏ وشعائره، ومناهج ابتغاء الغايات... نتلمّس فيها بعض معاني الوحدة الإسلامية والتسليم للخالق.... وما يقتضيه هذا التسليم ـ والايمان ـ من مدافعة ومناصرة... ونهدي هذه المعاني إلي كلّ من لبّي النداء الإبراهيمي من لدن أبي الأنبياء، إلي أن يورث اللّه‏ أرضه لعباده الصالحين ويرثها ومن عليها... .
هذه المعاني إلي كل من أجاب النداء وأقبل إلي اللّه‏ وهو يردِّد: (لبّيك اللهمّ لبّيك)... أُقدّم هذه المعاني ذكري.. فالغفلة قد استطالت واستطارت... اُمّة الإسلام غافلة ـ غافلة ، مغيّبة، ممزّقة، مذبوحة، مغتصبة. ... إنّها مؤامرة مدبَّرة من قبل النظام العالمي الجديد، شعارها: (إبادة المسلمين واستخراب ديارهم)... إنّها بعض الحقيقة ونحن في غناء عن مزيد بيان، غير أنه ما زال هنالك رجاء.. الرجاء كائن، ما ظلّ الناس يهرعون رجالاً، وعلي كلّ ضامر، من كلّ فجٍّ عميق، ليذكروا اسم اللّه‏ في أيّام معلومات... يؤدّون فيها شعائر اللّه‏، وليطّوَّفوا بالبيت العتيق... الأمل كائن رغم الغفلة...
إنّ الذين اتقوا إذا مسَّهم طائفٌ من الشيطان تذكّروا فإذا هم مبصرون2.
... الغفلة ليست أبدية... إنّها طائف تبدّدها التذكرة... (المسلمون قادمون)... هتاف بدأ ينبعث من حناجر شبابنا المسلم... شعاع الفجر الصادق بدأ يشقّ ثنايا ظلمات اُفق الجاهلية المعاصرة... جاهلية النظام العالمي الجديد... إنّها بدايات التذكرة... الذين كانت أعينهم في غطاء عن منهج اللّه‏ ... سيتّخذون إلي ربّهم سبيلاً وتولد اُمّتنا من جديد، من بين أرحام ظلمات الجاهلية، ويصدق وعد اللّه‏ القائل: ولقد كتبنا في الزبور من بعد الذكر أنّ الأرض يرثها عبادي الصالحون3.
... الأرض التي عاث فيها الكافرون فساداً، يرثها الصالحون من عباد اللّه‏... الذين إن مكّناهم في الأرض أقاموا الصلاة وآتوا الزكاة وأمروا بالمعروف ونهوا عن المنكر وللّه‏ عاقبة الاُمور... ومبدأ المنطلق من هنا... من هذه الشعائر... نستشعر ذلك من تسلسل هذه الآيات المبدوءة بالآذان الإبراهيمي... مروراً بصياغة الإنسان الرسالي ـ والاُمّة الرسالية ـ ، وبيان الغايات ومناهج بلوغها... بلوغ غاية الغايات وللّه‏ عاقبة الاُمور.
ينخرط الإنسان المسلم في الطريق... بعد التمكين الرباني... تسعد الإنسانية بمنهج الاُمّة الرسالية... هذه معاني بعض أهداف الآيات القرآنية العظيمة حول شعائر اللّه‏... حجّ بيت اللّه‏... فإن أصابت الرؤية ـ والقراءة ـ فالحمد للّه‏ علي نعمة الضياء ونعمة البصر ونعمة العلم الذي لم نؤت منه إلاّ قليلاً... وقل ربِّ زدني علماً... وإن كانت الاُخري فنسأل اللّه‏ المغفرة وإقالة العثرات.

جاءت آية فرضية الحجّ من سورة آل عمران مقرونة مع وحدة المسلمين ـ مع بيان منهج الوحدة ودستورها ـ قال تعالي: وللّه‏ علي الناس حجّ البيت من استطاع إليه سبيلاً... ولمّا كان الحج يمثِّل مؤتمراً إسلامياً جامعاً سنوياً، فقد أراد اللّه‏ سبحانه وتعالي أن يبيِّن منهج الجماعة وهديها... إنّه الاعتصام باللّه‏، والإيمان الصادق به وتسليم الأمر والاستسلام للخالق وحده، ووصلاً لآيات فرضية الحج قال تعالي: وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللّه‏ِ فَقَدْ هُدِيَ إِلَي صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ * يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّه‏َ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلاَ تَمُوتُنَّ إِلاَّ وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ * وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّه‏ِ جَمِيعا وَلاَ تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللّه‏ِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانا وَكُنْتُمْ عَلَي شَفَا حُفْرَةٍ مِنْ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللّه‏ُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ * وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَي الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنْ الْمُنْكَرِ وَأُوْلَئِكَ هُمْ الْمُفْلِحُونَ * وَلاَ تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمْ الْبَيِّنَاتُ وَأُوْلَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ *4 .
اُنظروا يا أهل التلبية أنّ هذه الشعيرة التي تدافعتم إلي أدائها رجالاً وعلي كلّ ضامرٍ من كلّ فجٍّ عميق، في وحدة ناطقة، لها منهج... صحيح أنكم أحرمتم في الميقات... استوي الأثرياء والفقراء، حين تجرّد الجميع من الثياب والرياش... وحين ارتدي الجميع هذا الزيّ الموحَّد... المتواضع... زالت كلّ الفوارق... إنّها وحدة نادرة ناطقة بأروع بيان... ولكن الأمر أعمق من وحدة شكلية... الوحدة الشكلية الخالية من المنهج هي التي تجمعنا الآن... هذا هو الواقع... إنّها الحقيقة الأليمة... كيف لا نتأمّل... كيف لا نستشعر التكليف الحقيقي من وراء هذه الوحدة... الوحدة أصبحت استراتيجية العالم المعاصر... عند تحقّق وحدتنا بالمنهج الإسلامي، نكون أقوي وأوثق، وتكون الجماعة الإسلامية صاحبة القيادة والريادة للبشرية... منهج وحدة الجماعة الإسلامية ، أن تعتصم الجماعة الإسلامية أن تلتزم وجوباً بالايمان والتقوي يا أيّها الذين آمنوا اتّقوا اللّه‏ حقّ تقاته...... منهج وحدة الجماعة الإسلامية أن تستسلم وجوباً إلي اللّه‏ وحده فلا تخضع ولا تركع إلاّ للّه‏... ولا تستذل ولا تستعبد لمخلوق... ولا تموتنّ إلاّ وأنتم مسلمون ... أليست هذه الآيات الكريمة هي ذات آيات فريضة الحجّ...؟ إننا فقط نعيد قراءتها بتأمّل... ونضيف في معرض التأمّل في ذات الآيات... إن منهج وحدة الجماعة الإسلامية أن تتحرّر وجوباً... تحرّر قرارها... لا ترهن مصيرها وقرارها لأهل الشرّ وأهل الشرك ـ ولو كانوا من أهل الكتاب ـ أو كانوا من دونهم، ... اُولئك لا يعرفون القسط والعدل في حقّ اُمّتنا... ولا يريدون لها أن تبلغ حقّها وغاياتها...
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ لاَ يَأْلُونَكُمْ خَبَالاً وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتْ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ وَمَا تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ قَدْ بَيَّنَّا لَكُمْ الاْيَاتِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ * هَا أَنْتُمْ أُوْلاَءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلاَ يُحِبُّونَكُمْ وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتَابِ كُلِّهِ وَإِذَا لَقُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمْ الاْءَنَامِلَ مِنْ الغَيْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ إِنَّ اللّه‏َ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ * إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِهَا وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لاَ يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئا إِنَّ اللّه‏َ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ *5.
... يا تري كم من قلوب اُمّة الإسلام اتّخذت اليوم بطانة من دون المؤمنين؟ ... رغم البغضاء التي تبدو من أفواههم... وما تخفي صدورهم أكبر ... ها أنتم تحبّونهم ولا يحبّونكم... ما أروع بيان القرآن وهدايته... إن تمسسكم حسنة تسؤوهم...!
تلك بعض تأمّلاتي في آيات فرضية الحجّ من سورة (آل عمران)... فالحجّ رمز وحدة المسلمين.. وفي الإحرام تتجسّد الوحدة... الكلّ يرتدي لوناً واحداً.. غطاءً واحداً، وبنمط واحد... الكلّ يردّد ذات الكلمات... والكلّ في موقف واحد في عرفات... الكلّ يفيض... الكلّ يطوف حول البيت العتيق... الكلّ يسعي... وحدة في المبتدإ ووحدة في المنتهي... وحدة في التوجّه... الإله واحد... الدين واحد... القبلة واحدة... البيت واحد... الجماعة واحدة، والفرد عضو في جسد جماعة موحّدة... الوحدة رمزنا، والحجّ رمز وحدتنا... غير أننا قد أضعنا المنهج.. ضللنا.. لم يعد الحجّ سوي مكان إجتماع... مؤتمر عام يجمع ذوي مشارب شتّي... يجتمع المؤتمرون وقلوبهم شتّي، ويفترقون وقلوبهم شتّي... يجتمعون في ذات الميقات والمكان، وبين قلوبهم بعد المشرقين... ويتفرّقون بذات ما حملتها الصدور من إحن.. بذات روح العداء.. مفرّقون ممزّقون.. إنّها الفريضة الحاضرة الغائبة.. اُمّتنا واجهها التأمّل والعمل الفوري بكلّ أمر وجوبي ذكرناه آنفاً بعبارات ـ وجوباً.. وجوباً .. وجوباً.. والأمل في إنقاذ الواجبات قريب بإذن اللّه‏.. علي الاُفق تلوح تباشير الإنقاذ بعد أن كنّا علي شفا حفرة من النار.. وكنتم علي شفا حفرة من النار فأنقذكم منها... تتنزّل رحمة الإنقاذ بالتوجّه والعمل الخالصين.. وكما تنزلت قبل، تكون اُخري ـ بإذن اللّه‏ ـ فإنّ مع العسر يسراً... إنّ مع العسر يسراً... وتعود اُمّتنا إلي الوحدة علي منهج القرآن.. وتتآلف قلوبنا بعد طول البغضاء والشحناء.. وتعتصم اُمّتنا بحبل اللّه‏ جميعاً من جديد، ولا نعود بعدها إلي التفرّق والتمزّق أبداً بإذن اللّه‏، فقد رأينا بأعيننا مدي بغض أعدائنا لنا.. في الأندلس.. في البلقان .. في الهند.. في روسيا.. في الغرب كلّه.. في الشرق.. في فلسطين وفي البوسنة والهرسك وما تخفي صدورهم أكبر...

قلنا قبل: إنّ من آيات فريضة الحجّ قوله تعالي: ولا تموتنّ إلاّ وأنتم مسلمون .. إنّها دعوة إلي الإسلام المقرون بالتقوي..

الآن .. فوراً.. يجب أن نرقي إلي درجة الإسلام، فلا تموتنّ إلاّ وأنتم مسلمون.. فقد تموت اللحظة.. الموت غيب وما تدري نفس بأي أرض تموت... ولا تدري نفس في أي وقت تموت... ويجب أن يكون إسلامنا شاملاً.. استسلامنا للّه‏ الخالق وحده.. بالطاعة الكاملة واتباع المنهج.. والاحتكام إلي اللّه‏ فلا وربّك لا يؤمنون حتّي يحكموك فيما شجر بينهم ثم لا يجدوا في أنفسهم حرجاً ممّا قضيت ويسلّموا تسليماً6.
... ولنطمئن أننا قد عرجنا في مدارج الاستسلام للّه‏، نراجع ذواتنا ونحن في الطواف حول البيت العتيق .. وفي السعي بين الصفا والمروة.. وفي رمي الجمرات.. وقبل ذلك كلّه في الوقوف بعرفة.. كلّها ترمز إلي الاستسلام والتسليم.. الطاعة للّه‏ والخضوع له.. هذه الشعائر من ذا الذي يحيط بشيء من حكمتها.. سوي اللّه‏ الخالق.. العليم الخبير.. ما علينا إلاّ الترديد بإخلاص وصدق (لبّيك اللهمّ لبّيك).. وهذا هو التسليم الخالص للّه‏ سبحانه وتعالي .
ولقد وهنت عري التسليم الواعي في الأنفس.. كثيرون لا خلوص لهم في التسليم والاستسلام للّه‏. ينادون (لبّيك اللهم لبّيك) ولا تكاد الكلمات تنفذ إلي دواخلهم ، لتزلزل كلّ علائق الشرك أو الهوي. المطلوب هو التوجّه الخالص إلي ربّ الخلائق.. إنّه وحده المعبود المحبوب المطاع.. بعض الملبّين يشركون المال أو السلطان.. بعضهم يشركون في الحبّ.. حبّ الذات أو المال أو الولد.. أو خلاف ذلك.. لا تسليم ولا إسلام لاُولئك الذين يشركون.. إفراد الخضوع للّه‏ والخلوص في التوجّه إلي الخالق المعبود هو ما يجب استحضاره مع كلّ تلبية.. وفي كلّ حين.. فلا خضوع لغير الخالق المعبود.. ذلك هو المقام الذي يجعل من الإنسان مخلوقاً ربّانياً.. يدعو فيستجاب له.. يجاهد في سبيل اللّه‏ فيهديه اللّه‏ إلي سبيله.. سبل النصر والعزّة والتوكّل والرقي في مدارج الكمال.. والذين جاهدوا فينا لنهدينّهم سُبلنا7... إنه الإنسان المستسلم إلي اللّه‏ ـ المتوكّل عليه ـ توكلاً إبراهيمياً.. أبو الأنبياء سلَّم أمره للّه‏ وهو يُلقي في النار.. فأرادوا به كيداً فجعلناهم الأسفلين8.. وبعد طول سؤال ودعاء رزقه اللّه‏ سيّدنا إسماعيل.. ربِّ هب لي من الصالحين* فبشّرناه بغلامٍ حليم9.
... وجاء الاختبار الثاني: فلمّا بلغ معه السعي قال يا بني إنّي أري في المنام أني أذبحك فانظر ماذا تري قال يا أبت افعل ما تؤمر ستجدني إن شاء اللّه‏ من الصابرين10... وضرب سيّدنا إبراهيم المثل في غاية الخضوع للّه‏ والاستسلام له.. ذهب ليذبح ابنه... وتأهب ثم بدأ يشرع، خاضعاً للّه‏ فلمّا أسلما وتلّه للجبين* وناديناه أن يا إبراهيم قد صدّقت الرؤيا إنّا كذلك نجزي المحسنين11... ومن قبل تمثّل التوكّل الإبراهيمي في الاستسلام للّه‏ بترك هاجر وطفلها إسماعيل عليه‏السلام عند مقام البيت الحرام، حيث كان المكان صحراء جدباء، وقفل راجعاً وهو يستهل لربّه قائلاً ـ كما في سورة إبراهيم ـ ربّنا إنّي أسكنت من ذرّيتي بوادٍ غير ذي زرع عند بيتك المحرّم ربّنا ليقيموا الصلاة فاجعل أفئدة من الناس تهوي إليهم وارزقهم من الثمرات لعلّهم يشكرون12... تلك بعض صور الخضوع الخالدة.. يرمز إليها الحج، في التلبية وفي كلّ الشعائر.. وبإخلاص التوجّه للّه‏ والاستسلام له يرقي المسلم في مدارج الإسلام والإيمان.. وحين تبلغ الجماعة المسلمة وأفرادها ، هذه المقامات، تسعد البشرية جمعاء.. هذه البشرية التي جمعت من النعم المادية ، وحقّقت في عالم المادة ما لم يتحقّق من قبل، تعاني من فشل ذريع في جبهه السلام والأمن والطمأنينة والوشائج الإنسانية.. فأصبحت علي شفا جرف هار تنهار بها في نار جهنّم.. غير أن اللّه‏ لطيف بعباده رحيم.. أرحم من أن يدع البشرية تعاني ويلات طغيان المادية.. وغداً بإذن اللّه‏ يجيء الإنقاذ، فيشرق فجر الإسلام من جديد، ويملأ الكون نوراً.. ويسود السلام وتعمّ المحبّة.. ويأتي نظام عالمي جديد، قوامه العدل والحرية والمساواة بين كلّ بني آدم.

نعم غداً بإذن اللّه‏ يجيء الإنقاذ.. هذه الاُمّة الموحّدة شكلاً.. باجتماعها خلال هذه المناسك، تعود إليها وحدتها الفعلية ـ الإسلامية ـ فتصبح جماعة واحدة، معتصمة بحبل اللّه‏، قائمة بدورها الرسالي، عند تحقيق ركيزتين.. علي نحو ما (في ظلال القرآن) في بيان آيات فرضية الحج.. أولي هاتين الركيزتين هي ركيزة الإيمان والتقوي. التقوي التي تبلغ أن توفي بحق اللّه‏ الجليل.. التقوي الدائمة اليقظة، التي لا تغفل ولا تفتر لحظة من لحظات العمر، حتي يبلغ الكتاب أجله.. يا أيّها الذين آمنوا اتقوا اللّه‏ حقّ تقاته... اتقوا اللّه‏ كما يحقّ له أن يُتّقي ولا تموتنّ إلاّ وأنتم مسلمون.. أما الركيزة الثانية فهي ركيزة الاُخوّة في اللّه‏.. علي منهج اللّه‏.. لتحقيق منهج اللّه‏.. واعتصموا بحبل اللّه‏ جميعاً ولا تفرّقوا * واذكروا نعمة اللّه‏ عليكم إذ كنتم أعداءً فألّف بين قلوبكم فأصبحتم بنعمته إخواناً... .. إنّها الإخوّة النابعة من التقوي والإسلام.. من بين ثنايا الركيزة الاُولي.. إنّه تجمّع المؤمنين الذين تخفق قلوبهم بالتقوي.. وتتوثّق الأواصر بينهم بالاُخوّة في اللّه‏.. لا يكونون محض جماعة متآلفة في الظاهر، وإنّما جماعة متآلفة القلوب.. فألّف بين قلوبكم.. إنّه التآلف المفقود في تجمّعات عالم اليوم.. إنّه السبيل الأوحد لتوثيق الوشائج الإنسانية بين بني البشر أجمعين. والاُمّة الوحيدة المرشّحة لأداء هذه الرسالة، هي الاُمّة الإسلامية.. كنتم خير اُمّة اُخرجت للناس..
يقول الشهيد سيّد قطب في معرض بيان معاني هذه الآية (في ظلال القرآن): «هذا ما ينبغي أن تدركه الاُمّة المسلمة؛ لتعرف حقيقتها وقيمتها ، وتعرف أنها اُخرجت لتكون طليعة، ولتكون لها القيادة.. بما أنها هي خير اُمّة. واللّه‏ يريد أن تكون القيادة للخير لا للشرّ في هذه الأرض، ومن ثمَّ لا ينبغي لها أن تتلقّي من غيرها من اُمم الجاهلية، إنّما ينبغي دائماً أن تعطي هذه الاُمم ممّا لديها، وأن يكون لديها دائماً ما تعطيه .. ما تعطيه من الاعتقاد الصحيح، والتصوّر الصحيح، والنظام الصحيح ، والخلق الصحيح ، والمعرفة الصحيحة ، والعلم الصحيح . . هذا واجبها الذي يحتّمه عليها مكانها ، وتحتمه عليها غاية وجودها. واجبها أن تكون في الطليعة دائماً.. في مركز القيادة دائماً.. ولهذا المركز تبعاته، فهو لا يؤخذ ادعاءً، ولا يسلم لها به إلاّ أن تكون هي أهلاً له.. وفي أوّل مقتضيات هذا المكان، أن تقوم (الاُمّة) علي صيانة الحياة من الشرّ والفساد، وأن تكون لها القوّة التي تمكّنها من الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر.. فهي خير اُمة اُخرجت للناس، لا عن مجاملة أو محاباة، ولا عن مصادفة أو جزاف ـ تعالي اللّه‏ عن ذلك كلّه علوّاً كبيراً ـ ... إنّما تبوّأت اُمّة الإسلام هذا المقام بالعمل الإيجابي لحفظ الحياة البشرية من المنكر، وإقامتها المعروف، مع الايمان الذي يحدِّد المعروف والمنكر.. في هذه الآية وصف اللّه‏ سبحانه وتعالي اُمّة الإسلام بأن صفتها الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر.. إنّ الاُمة الإسلامية لا توجد وجوداً حقيقياً إلاّ أن تتوافر فيها هذه السمة الأساسية، التي تعرف بها في المجتمع الإنساني.. فإمّا أن تقوم بالدعوة إلي الخير، والأمر بالمعروف والنهي عن المنكر ـ مع الايمان باللّه‏ ـ فهي موجودة وهي مسلمة. وإمّا أن لا تقوم بشيء من هذا فهي غير موجودة، وغير متحقّقة فيها صفة الإسلام»... قال رسول اللّه‏ صلي‏الله‏عليه‏و‏آله : «والذي نفسي بيده لتأمرن بالمعروف ولتنهون عن المنكر، أو ليوشكن اللّه‏ أن يبعث عليكم عقاباً منه، ثم تدعونه فلا يستجيب لكم».
تلك بعض الرؤي.. في مناسك الحج وآيات فريضتها.. بعض واقع المسلمين، وما يجب أن يكون حالهم عليه.. فلنبدأ العمل الإيجابي بإنفاذ الواجب الذي يكون به الإنقاذ والفجر الجديد.. ونردّد بصدق النيّة ونقاء الطوية: «لبيك اللهمّ لبيك» «لبيك لا شريك لك لبيك» «إنّ الحمد والنعمة لك والملك» «لا شريك لك».

السيّد العلاّمة بحرالعلوم
تحقيق : محمّد الإسلامي اليزدي
العلاّمة الشيخ البهائي
تحقيق : هادي القبيسي
محمّد النّقدي
ماجدة المؤمن
حسن السعيد
محمّد حسن القديري
محسن الأسدي
عبدالرحمن شرفي

اين نوشته، ادامه مباحث مربوط به كعبه و مسجدالحرام و چهارمين بخش آن است. در اين شماره نيز مانند شماره‏هاي پيشين، سعي شده است آنچه از آيات، مربوط به اسرار و معارف حج در قرآن آمده، ارائه شود:
حج در لغت به معناي قصد كردن است. و در عرف شرع به معناي قصد كعبه نمودن به هدف تقرّب به خداي تعالي با انجام اعمال خاص در زمان و مكان خاص است. حج مركب از سيزده عمل عبادي است كه كليات اكثر اين سيزده عمل در قرآن مورد اشاره و تفصيل آن، در روايات توسط پيامبراكرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله و امامان معصوم عليهم‏السلام بيان شده است.

الف ـ آثار مادي
حج داراي منافع مادي و اقتصادي براي مسلمانان:
وَ أَذِّنْ فِي النّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالاً... لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ... . حج :27 و 28
«منافع» دراين آيه شامل منافع مادي ومعنوي مي باشد.
ذلِكَ وَ مَنْ يُعَظِّمْ شَعائِرَ اللّه‏ِ فَإِنَّها مِنْ تَقْوَي الْقُلُوبِ * لَكُمْ فِيها مَنافِعُ إِلي أَجَلٍ مُسَمًّي ثُمَّ مَحِلُّها إِلَي الْبَيْتِ الْعَتِيقِ . حج : 32 و 33
در اينكه مقصود از «شعائراللّه‏» در آيه بالا چيست، مفسّران سه احتمال گفته‏اند:
تمام معالم دين، خصوص مناسك حج يا خصوص دامهاي قرباني.1
نكته پيشگفته بر اساس احتمال دوم است. گفتني است، در اين صورت معناي لَكُمْ فِيها مَنافِعُ إِلي أَجَلٍ مُسَمًّي... اين است كه مناسك حج وسيله كسب در آمد و تجارت براي شما مسلمانان است.2
آمدن مشركان به مكه در مراسم سالانه حج، داراي ره‏آوردهاي اقتصادي براي مكيان؛ از جمله مسلمانان بود:
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرامَ بَعْدَ عامِهِمْ هذا وَ إِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللّه‏ُ مِنْ فَضْلِهِ... .توبه : 28
ب ـ آثار معنوي
حج، سبب آمرزش گناهان، در صورت رعايت تقوا است:
وَ اذْكُرُوا اللّه‏َ فِي أَيّامٍ مَعْدُوداتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ وَ مَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقي... .بقره : 203
امام صادق عليه‏السلام در باره آيه بالا فرمود: حج‏گزار بر مي‏گردد بدون اينكه هيچ گناهي داشته باشد.3
نيز نك : حج كامل ـ آثار حج كامل و فلسفه حج

لزوم تهيه زاد و توشه (پوشاك، خوراك و...) براي سفر حج (و پرهيز از تحميل نيازمندي‏هاي خود بر گرده ديگران):
و زاد وتوشه‏اي براي خود تهيه نمي‏كردند و از امكانات ديگران استفاده مي كردند و احياناً فكر مي‏كردند چون ميهمان خدا هستند، خداوند خود بدون واسطه نيازمندي‏هاي آنان را متكفّل خواهد شد. در ردّ اين پندار و عمل آنان، خداوند فرمود:
«زاد و توشه برداريد» و به دنبالش به تهيه زاد و توشه معنوي (تقوا) فرمان داده است.4
نيز نك : رهبري در حج
ابراهيم عليه‏السلام و حج
حج، يادگاري از شريعت ابراهيم عليه‏السلام :
وَ إِذْ بَوَّأْنا لاِءِبْراهِيمَ مَكانَ الْبَيْتِ... وَ أَذِّنْ فِي النّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ... .حج : 27 ـ 26
حضور هر ساله ابراهيم عليه‏السلام در مراسم حج زمانش:
وَ أَذِّنْ فِي النّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ... . حج : 27
«يَأْتُوكَ» فعل مضارع و مفيد استمراراست.
نيز نك : دعوت به حج

لزوم انجام و اتمام حج فقط براي خدا:
وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّهِ... .بقره : 196
...وَ لِلّهِ عَلَي النّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ... .آل عمران : 97

الف ـ حج اصغر و حج اكبر
تقسيم شدن حج به دو قسم «حج اصغر» (عمره مفرده) و «حج اكبر» (انواع سه‏گانه حج) به اعتبار عيد قربان و عدم آن:
وَ أَذانٌ مِنَ اللّه‏ِ وَ رَسُولِهِ إِلَي النّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ اْلأَكْبَرِ أَنَّ اللّه‏َ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَ رَسُولُهُ... .توبه : 3
در روايات متعدّد آمده است: حج اكبر روز عيد قربان و حج اصغر عمره است5 و در روايات ديگر آمده است: «حج اكبر» روزِ عرفه، مشعر و رمي جمرات در منا است، و حج اصغر عمره است.6
ب ـ حج تمتّع و غير تمتّع
تقسيم شدن حج به حجّ تمتع و غيرتمتع (اِفراد و قِران) به اعتبارِ مجاورت حج‏گزار با حرم و مسجدالحرام و عدم مجاورت با آن:
...فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَي الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ... ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ... .بقره : 196
حج تمتع، فريضه ساكنان غير حرم و غير مجاور با مسجدالحرام:
...فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَي الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ... ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ... .بقره : 196
فضيلت بيشترِ حج تمتع نسبت به ساير اقسام حج (اِفراد و قِران):
...فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَي الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ... ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ... .بقره : 196
از اينكه در ميان اقسام حج، فقط حج تمتّع در قرآن ذكر شده است، مي‏توان استفاده كرد كه اين نوع از حج، برتر از ساير اقسام آن است. زراره از امام صادق عليه‏السلام نقل كرده است كه آن حضرت فرمود: «الْمُتْعَةُ وَ اللَّهِ أَفْضَلُ وَ بِهَا نَزَلَ الْقُرْآنُ وَ جَرَتِ السُّنَّةُ»؛ «به خدا سوگند، متعه (حج تمتّع) برتر است و در موردش قرآن نازل گشته و سنت بر آن جاري شده است.»7
پيش‏بيني قرآن در باره امكان مخالفت با تشريع حج تمتّع و انكار آن از سوي برخي مسلمانان:
...فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَي الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ... ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَ اتَّقُوا اللّه‏َ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّه‏َ شَدِيدُ الْعِقابِ .بقره : 196
مرحوم علامه طباطبايي فرموده است: بيان شديد اللحن در پايان اين آيه، با اينكه آغاز آن در بر دارنده چيزي جز بيان يك حكم در باره حج نيست. حاكي از آن است كه مخاطبان آن ممكن است چنين حكمي را انكار كرده يا در مورد آن توقف خواهند نمود، ودر واقع چنين امري هم اتفاق افتاد؛ زيرا حج در ميان احكامي كه در اسلام تشريع شده، از زمان ابراهيم عليه‏السلام وجود داشته و آنان با آن مأنوس بودند و اسلام هم آن را به همان نحوي كه بود، تا اواخر زندگي پيامبر صلي‏الله‏عليه‏و‏آله امضا كرده بود و لذا پذيرش هرگونه تغييري در مورد آن، براي‏شان آسان نبود و به همين دليل، (حج تمتّع) مورد انكار واقع شده و در جان بسياري از آنان جاي نگرفته است.8

ابراهيم‏واسماعيل‏واهل‏بيت پيامبر صلي‏الله‏عليه‏و‏آله الگوهاي مردم‏درحج وچگونگي‏انجام‏مناسك‏آن:
ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النّاسُ... .بقره : 199
امام صادق عليه‏السلام فرمود: مراد از «النّاسُ» ابراهيم و اسماعيل عليهما‏السلام است و در روايت ديگر از امام حسين عليه‏السلام نقل شده كه فرمود: مراد از «النّاسُ» ما (ا هل‏بيت) هستيم.9 روشن است آنچه در اين دو روايت آمده، بيان كامل‏ترين مصاديق «النّاسُ» است.

امتيازطلبي قريش و هم‏پيمانانشان در حج:
ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النّاسُ... .بقره : 199
عده‏اي از مفسّران گفته‏اند: اين آيه خطاب به قريش و هم‏پيمانان ايشان است كه معتقد بودند؛ چون اهل حرم و اهل‏اللّه‏ هستند، نبايد از حرم خارج شوند ولذا وقوف به عرفات را ترك مي‏كردند! خداوند به آنان فرمان داد وقوف به عرفات را انجام دهند و مانند ساير مردم، از عرفات به‏سوي مشعر كوچ كنند و در انجام مناسك حج براي خود امتيازي قائل نشوند.10
لغو هرگونه امتياز طلبي در حج:
ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النّاسُ... .بقره : 199

امنيت كامل و همه‏جانبه، ازپيش نيازهاي اساسي براي انجام حج:
إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ... وَ مَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً وَ لِلّهِ عَلَي النّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً .آل عمران : 97 ـ 96
از اينكه در آيه شريفه، پيش از بيان وجوب حج، امنيت همه جانبه كعبه وحرم مورد تأكيد قرار گرفته است مي‏تواند اشاره به نكته ياد شده باشد.
امنيت (از دشمن، بيماري و هر نوع موانع ديگر) داراي نقش اساسي در اتمام و انجام كامل حج:
وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَ لا تَحْلِقُوا رُوءُسَكُمْ حَتّي يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ بِهِ أَذيً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ فَإِذا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَي الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ... .بقره : 196
از امام صادق عليه‏السلام در باره ثروتمندي كه هرگز حج بجا نياورده، پرسيدم. حضرت فرمود: چنين شخصي، از كساني است كه خداوند درباره آنان فرمود: آنان را كور محشور مي‏كنيم

حج، فريضه‏اي بس مهم و ارزشمند:
...وَ لِلّهِ عَلَي النّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللّه‏َ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ .آل عمران : 97
ذكر «وَ مَنْ كَفَرَ» به‏جاي «وَ مَن تَرَكَ»، بيانگر اهميت فوق‏العاده حج مي‏باشد؛ به اين معنا كه ترك آن مستلزم كفر است.
حج گزاردن، حق خداوند بر عهده توانمندان:
...وَ لِلّهِ عَلَي النّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً... .آل عمران : 97
حج و مناسك آن، جلوه آشكار هدايت و راهنمايي خداوند:
وَ الْبُدْنَ جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللّه‏ِ... كَذلِكَ سَخَّرَها لَكُمْ لِتُكَبِّرُوا اللّه‏َ عَلي ما هَداكُمْ... .مائده :37 ـ 36
حج و مناسك آن، از مقدّسات و شعائر الهي:
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحِلُّوا شَعائِرَ اللّه‏ِ وَ لاَ الشَّهْرَ الْحَرامَ وَ لاَ الْهَدْيَ وَ لاَ الْقَلائِدَ وَ لاَ آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرامَ يَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنْ رَبِّهِمْ وَ رِضْواناً... .مائده : 2
وَ أَذِّنْ فِي النّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالاً وَ عَلي كُلِّ ضامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ * لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ... ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَ لْيُوفُوا نُذُورَهُمْ وَ لْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ * ذلِكَ وَ مَنْ يُعَظِّمْ حُرُماتِ اللّه‏ِ فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ... .مائده :30 ـ 27
حج ميدان انجام اعمال خير و كسب توشه براي آخرت:
الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَ لا فُسُوقَ وَ لا جِدالَ فِي الْحَجِّ وَ ما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللّه‏ُ وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزّادِ التَّقْوي... .بقره : 197
نيز نك : اهميت مناسك حج

اعلان برائت و بيزاري خدا و رسول صلي‏الله‏عليه‏و‏آله از مشركان، در مراسم حج سال نهم هجري:
وَ أَذانٌ مِنَ اللّه‏ِ وَ رَسُولِهِ إِلَي النّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ اْلأَكْبَرِ أَنَّ اللّه‏َ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَ رَسُولُهُ... .توبه : 3
موسم حج فرصتي مناسب براي برائت از مشركان و اعلان مواضع اسلام در برابر كفر:
وَ أَذانٌ مِنَ اللّه‏ِ وَ رَسُولِهِ إِلَي النّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ اْلأَكْبَرِ أَنَّ اللّه‏َ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَ رَسُولُهُ... .توبه : 3

عيد قربان (دهم ذي‏حجه) بزرگترين روز حج:
وَ أَذانٌ مِنَ اللّه‏ِ وَ رَسُولِهِ إِلَي النّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ اْلأَكْبَرِ أَنَّ اللّه‏َ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَ رَسُولُهُ... . توبه : 3
معاوية بن عمار گويد: از امام صادق عليه‏السلام در باره «يَوْمَ الْحَجِّ اْلأَكْبَرِ» پرسيدم، حضرت فرمود: آن، روز عيدِ قربان است.11
اعلان برائت خدا و رسول صلي‏الله‏عليه‏و‏آله از مشركان در بزرگترين روز حج (عيدقربان حج سال نهم هجرت):
وَ أَذانٌ مِنَ اللّه‏ِ وَ رَسُولِهِ إِلَي النّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ اْلأَكْبَرِ أَنَّ اللّه‏َ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَ رَسُولُهُ... .توبه : 3
پيامبراسلام صلي‏الله‏عليه‏و‏آله و حج
دعوت مردم به حج، از سوي پيامبراسلام صلي‏الله‏عليه‏و‏آله (در سال دهم هجرت):
وَ أَذِّنْ فِي النّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ... .حج : 27
از امام صادق عليه‏السلام نقل شده است كه فرمود: رسول خدا صلي‏الله‏عليه‏و‏آله ده سال در مدينه اقامت كرد و به حج نرفت، سپس خداي عزّ و جلّ بر حضرت آيه وَ أَذِّنْ فِي النّاسِ بِالْحَجِّ... را نازل كرد. در پي اين، پيامبر صلي‏الله‏عليه‏و‏آله مناديان را فرمان داد كه با صداي بلند اعلان كنند كه رسول‏اللّه‏ صلي‏الله‏عليه‏و‏آله امسال به حج مي‏روند.12

جايز بودن كسب و تجارت در حج:
الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَ لا فُسُوقَ وَ لا جِدالَ فِي الْحَجِّ...لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّكُمْ .بقره : 198 ـ 197
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحِلُّوا شَعائِرَ اللّه‏ِ... وَ لاَ آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرامَ يَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنْ رَبِّهِمْ... .مائده : 2
مقصود از ابتغاي فضل پروردگار، پرداختن به تجارت است.13

ترك فريضه حج، با وجود استطاعت، مستلزم كفرِ (عملي):
... وَ لِلّهِ عَلَي النّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللّه‏َ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ .آل عمران : 97
ترك حج سبب محروميت خود انسان از هدايت و بركات خانه خدا:
إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً وَ هُديً لِلْعالَمِينَ... وَ لِلّهِ عَلَي النّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللّه‏َ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ .آل عمران :97 ـ 96
ترك حج، از سوي ثروتمندان مستطيع، سبب كوري باطن آنان در قيامت:
وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً وَ نَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمي .طه : 124
معاوية‏بن عمار مي‏گويد: از امام صادق عليه‏السلام در باره ثروتمندي كه هرگز حج بجا نياورده، پرسيدم. حضرت فرمود: چنين شخصي، از كساني است كه خداوند درباره آنان فرمود: آنان را كور محشور مي‏كنيم: «هُوَ مِمَّنْ قالَ اللّه‏ُ تَعالي: وَ نَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمي » راوي گويد: هنگامي‏كه امام صادق عليه‏السلام مرا از اين سخن شگفت‏زده ديد، فرمود: مقصود اين است كه خداوند او را از درك و شناخت راه حق باز مي‏دارد:
«أَعْمَاهُ اللَّهُ عَنْ طَرِيقِ الْحَقِّ».14
تأخير حج (حَجة‏الاسلام) تا فرارسيدن مرگ، موجب كور محشورشدن در عالم آخرت:
وَ مَنْ كانَ فِي هذِهِ أَعْمي فَهُوَ فِي الاْخِرَةِ أَعْمي وَ أَضَلُّ سَبِيلاً .اسراء : 72
ابو بصير گويد: از امام صادق عليه‏السلام در باره آيه «وَ مَنْ كانَ...» پرسيدم. حضرت فرمود: اين درباره كسي است كه حج واجب خود را تا آنگاه كه مرگش فرا رسد، به تأخير اندازد. چنين شخصي در قيامت كور محشور مي‏شود: «ذَلِكَ الَّذِي يُسَوِّفُ نَفْسَهُ الْحَجَّ؛ يَعْنِي حَجَّةَ الاْءِسْلامِ حَتَّي يَأْتِيَهُ الْمَوْتُ».15

كسب تقوا در حج، عالي‏ترين كار نيك و بهترين توشه معنوي:
الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَ لا فُسُوقَ وَ لا جِدالَ فِي الْحَجِّ وَ ما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللّه‏ُ وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزّادِ التَّقْوي... .بقره : 197
رعايت تقوا در حج فرمان مؤكد خداوند:
يَسْئَلُونَكَ عَنِ اْلأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنّاسِ وَ الْحَجِّ وَ لَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها وَ لكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقي... وَ اتَّقُوا اللّه‏َ... .بقره : 189
وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّهِ... وَ اتَّقُوا اللّه‏َ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّه‏َ شَدِيدُ الْعِقابِ... .بقره : 196
الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَ لا فُسُوقَ وَ لا جِدالَ فِي الْحَجِّ وَ ما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللّه‏ُ وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزّادِ التَّقْوي وَ اتَّقُونِ يا أُولِي اْلأَلْبابِ .بقره : 197
وَ اذْكُرُوا اللّه‏َ فِي أَيّامٍ مَعْدُوداتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ وَ مَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقي وَ اتَّقُوا اللّه‏َ... . بقره : 203
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحِلُّوا شَعائِرَ اللّه‏ِ وَ لاَ الشَّهْرَ الْحَرامَ وَ لاَ الْهَدْيَ وَ لاَ الْقَلائِدَ وَ لاَ آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرامَ... وَ تَعاوَنُوا عَلَي الْبِرِّ وَ التَّقْوي... وَ اتَّقُوا اللّه‏َ... .مائده : 2
...وَ حُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ ما دُمْتُمْ حُرُماً وَ اتَّقُوا اللّه‏َ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ .مائده : 96
ذلِكَ وَ مَنْ يُعَظِّمْ شَعائِرَ اللّه‏ِ فَإِنَّها مِنْ تَقْوَي الْقُلُوبِ... لَنْ يَنالَ اللّه‏َ لُحُومُها وَ لا دِماوءُها وَ لكِنْ يَنالُهُ التَّقْوي مِنْكُمْ... .مائده : 37 ـ 32

شايسته بودن تكرار حج و عمره و زيارت خانه خدا:
وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثابَةً لِلنّاسِ... .بقره : 125
«مَثابَةً»، از ثوب، به معناي رجوع به حالت سابق (مفردات راغب) و موضع سابق و مكان سابق آمده است. مَثابَه بودنِ خانه خدا، معنايش رجوع مكرّر به آن است.16

واجب شدن حج بر انسان در صورت تأمين هزينه آن توسط شخص ديگر:
...وَ لِلّهِ عَلَي النّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً... .آل عمران : 97
محمدبن مسلم گويد: از امام صادق عليه‏السلام در باره ...وَ لِلّهِ عَلَي النّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ... پرسيدم، حضرت فرمود: «مقصود از مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً... داشتن مالي است كه بتواند با آن حج انجام دهد. گفتم اگر بر كسي مالي عرضه شود كه با آن حج انجام دهد، اما او شرم كند (حكمش چيست؟) حضرت فرمود: اين شخص مستطيع است.17

برتري حج پياده نسبت به حج سواره:
وَ أَذِّنْ فِي النّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالاً وَ عَلي كُلِّ ضامِرٍ... .حج : 27
از تقديم ذكري «رِجالاً» بر «وَ عَلي كُلِّ ضامِرٍ» مي‏توان برتريِ حج پياده بر حج سواره را استفاده كرد.18

رايج بودن انجام حج در عصر و شريعت ابراهيم عليه‏السلام :
وَ أَذِّنْ فِي النّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالاً وَ عَلي كُلِّ ضامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ .حج : 27
دعوت عمومي ابراهيم عليه‏السلام از مردم به زيارت خانه خدا و انجام مناسك حج:
وَ أَذِّنْ فِي النّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالاً وَ عَلي كُلِّ ضامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ .حج : 27
انجام مناسك حج امري رايج در عصر شعيب و موسي عليه‏السلام :
قالَ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنْكِحَكَ إِحْدَي ابْنَتَيَّ هاتَيْنِ عَلي أَنْ تَأْجُرَنِي ثَمانِيَ حِجَجٍ... .قصص: 72
(موسم) حج مبدأ تاريخ در عصر شعيب و موسي عليه‏السلام :
قالَ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنْكِحَكَ إِحْدَي ابْنَتَيَّ هاتَيْنِ عَلي أَنْ تَأْجُرَنِي ثَمانِيَ حِجَجٍ... . قصص : 72
اجتماع بزرگ مسلمانان و مشركان در حج و عيد قربان سال نهم هجرت، در سر زمين منا و اعلان برائت خدا و رسول صلي‏الله‏عليه‏و‏آله به مشركان:
وَ أَذانٌ مِنَ اللّه‏ِ وَ رَسُولِهِ إِلَي النّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ اْلأَكْبَرِ أَنَّ اللّه‏َ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَ رَسُولُهُ... .توبه : 3
در روايات متعدد آمده است كه: مقصود از «يَوْمَ الْحَجِّ اْلأَكْبَرِ» روز عيد قربان است.19 از دسته‏اي از روايات استفاده مي‏شود كه مقصود از آن، خصوص عيد قربان سال نهم هجرت است و علّت اينكه اين روز «يَوْمَ الْحَجِّ اْلأَكْبَرِ» ناميده شده، اين است كه در آن سال، مسلمانان و مشركان در كنار هم حج به جاي آوردند و بعد از آن، ديگر مشركان از انجام حج ممنوع شدند.20
نيز نك : حج در عصر جاهليت

اجزاي حج تمتع
حجّ تمتع تركيب يافته از دو جزءِ عمره تمتع و حج تمتع:
...فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَي الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ... .بقره : 196
مقدّم بودن عمره تمتع بر حجّ تمتع:
...فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَي الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ... .بقره : 196
حلال شدن محرّمات احرام پس از انجام اعمال عمره تمتع و پيش از احرام حج:
...فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَي الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ... .بقره : 196
نيز نك : اقسام حج

رايج بودن حج، در عصر جاهليت:
يَسْئَلُونَكَ عَنِ اْلأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنّاسِ وَ الْحَجِّ وَ لَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها وَ لكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقي وَ أْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوابِها... .بقره : 189
«وَ لَيْسَ الْبِرُّ...»، اشاره دارد به عمل خرافي مشركانِ عصر جاهليت، كه بر اساس آن، وقتي براي حج محرم مي‏شدند، از راههاي معمول وارد خانه‏هايشان نمي‏شدند، بلكه از نقبهاي ايجاد شده در پشت خانه‏ها وارد مي‏شدند.
ورود شخص مُحرم به خانه، نه از راههاي معمول، بلكه از نقب‏هاي پشت آن، نشانه برّ و نيكي نزد مشركان عصر جاهليت:
...وَ لَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها وَ لكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقي وَ أْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوابِها... .بقره : 189
آميختگي مراسم حج و قرباني با مظاهرِ شرك و بت‏پرستي، در عصر جاهليت:
وَ أَذِّنْ فِي النّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ... وَ أُحِلَّتْ لَكُمُ اْلأَنْعامُ إِلاّ ما يُتْلي عَلَيْكُمْ فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ اْلأَوْثانِ... .حج : 30 ـ 27
گرچه خطاب «فَاجْتَنِبُوا» عام است؛ اما قرار گرفتن آن در ميان آيات حج، آنگونه كه برخي مفسّران هم گفته‏اند، اشاره دارد به عمل مشركان در حج، كه به قصد تقرّب به بت‏ها، قرباني مي‏كردند و خون آن را به سر و روي بت‏ها مي‏ماليدند و خداوند اين عمل آنان را پليدي ناميده است.21
وجود شعارهاي شرك‏آميز و ضدّ توحيدي در مراسم حج عصر جاهليت:
وَ أَذِّنْ فِي النّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ... وَ اجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ... . حج : 30 ـ 27
برخي از مفسّران گفته‏اند «...وَ اجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ...» اشاره دارد به تلبيه شرك‏آلود مشركانِ عصر جاهليت، كه مي‏گفتند: «لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ لا شَرِيكَ لَكَ إِلاَّ شَرِيكٌ هُوَ لَكَ تَمْلِكُهُ وَ مَا مَلَكَ»22
گناه پنداشتن كسب و تجارت در حج توسط مشركان عصر جاهليت:
الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَ لا فُسُوقَ وَ لا جِدالَ فِي الْحَجِّ... لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّكُمْ .بقره : 198 ـ 197
«لَيْسَ عَلَيْكُمْ»، در ردّ پندار مردم عصر جاهليت است كه فكر مي‏كردند پرداختن به كسب و تجارت در حج روا نيست.
پرهيز مردم عصرِ جاهليت (قريش و هم‏پيمانانشان)، از وقوف به عرفه:
ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النّاسُ... .بقره : 199
يك تفسير در باره آيه بالا اين است كه اين آيه در ردّ قريش و هم‏پيمانانشان است كه فكر مي‏كردند چون اهل حرم و اهل اللّه‏ هستند، نبايد از حرم خارج شوند و در عرفات وقوف نمايند و لذا تنها در مشعر وقوف مي‏كردند و...23
پرداختن قريش به ذكر و نقل مفاخر و آثار پدران خود در منا پس از انجام حج:
فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللّه‏َ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً... .بقره : 200
طبق روايتي از امام باقر عليه‏السلام در تفسير اين آيه، قريش پس از فراغ از مناسك حج در منا اجتماع مي‏كردند و به ذكر مفاخر و آثار پدران خود مي‏پرداختند. خداي تعالي به آنان فرمود: به‏جاي ذكر مفاخر پدران خود، خدا را ياد كنيد.24
طواف خانه خدا، بدون هيچ پوشش و لباس و با سوت و كف توسط قريش در عصر جاهليت:
وَ ما كانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلاّ مُكاءً وَ تَصْدِيَةً... .انفال : 35
گروهي از مفسّران گفته‏اند: آيه بالا اشاره دارد به عمل قريش كه خانه خدا را بدون پوشش و لباس و با سوت و كف طواف مي‏كردند.25
مبارزه قرآن با انحرافات و خرافاتِ راه يافته به حج، در عصر جاهليت:
وَ لَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها وَ لكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقي وَ أْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوابِها... .بقره : 189
الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ...لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّكُمْ .بقره 198 ـ 197
ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النّاسُ وَ اسْتَغْفِرُوا اللّه‏َ... فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللّه‏َ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً . بقره : 200 ـ 199

لزوم به پايان رساندن حج، حتي پس از فاسد و باطل شدن آن:
وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّهِ... .بقره : 196
از اطلاق «أَتِمُّوا الْحَجَّ» استفاده مي‏شود: حتي اگر به دليلي حج فاسد و باطل شد، بايد آن را به پايان برد.26
تباه و بي نتيجه بودن حجِّ دنيا طلبان:
فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللّه‏َ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً فَمِنَ النّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا وَ ما لَهُ فِي الاْخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ .بقره : 200

جايز نبودن حج قِران و اِفراد جز براي اهل مكه و حاضر در آن:
...فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَي الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ... ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ... .بقره : 196
امام رضا عليه‏السلام فرمود: (حج) قِران و اِفراد كه عامه (اهل سنت) انجام مي‏دهند، جز براي اهل مكه و حاضران در آن، جايز نيست... ؛ زيرا خداي تعالي فرمود: وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّهِ... .27

دعوت خداوند از موءمنان به اتمام حج و عمره و انجام كامل آن:
وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّهِ... .بقره : 196

پاك شدن از گناهان، از آثار حج كامل:
وَ اذْكُرُوا اللّه‏َ فِي أَيّامٍ مَعْدُوداتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ وَ مَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقي... .بقره : 203
محمدبن مسلم گويد: از امام باقر عليه‏السلام در باره سخن خدا: فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَ لا فُسُوقَ وَ لا جِدالَ فِي الْحَجِّ... پرسيدم، حضرت فرمود: اي محمد، خداوند با مردم شرطي كرده و براي آنان شرطي را پذيرفته است و هركس با خداوند وفا كند، خدا با او وفا كند. گفتم شرطي كه با آنان كرده چيست؟ و شرطي كه براي آنان پذيرفته كدام است؟ فرمود: اما شرطي كه با آنان كرده اين است كه فرمود: ...الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَ لا فُسُوقَ وَ لا جِدالَ فِي الْحَجِّ... و اما شرطي را كه براي مردم پذيرفته اين است كه فرمود: ...فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ وَ مَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقي... فرمود: «شخصي‏كه به شرط خدا وفاكند» از حج برمي‏گردد بدون اين‏كه گناهي بر ذمه او باشد.28
نيز نك : فلسفه حج
«هر گاه مُحرم شدي برتو است كه: تقواي الهي را رعايت كني و زياد ذكر خدا بگويي و سخن كم گويي جز سخن حق؛ زيرا از تماميت و كمال حج و عمره اين است كه انسان زبانش را جز از سخن حق باز بدارد.

انجام تمام واجبات و مناسك، و پرهيز از تمام محرمات، از شرايط حج كامل:
وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ... .بقره : 196
از امام صادق عليه‏السلام نقل شده كه در تفسير آيه فوق فرمود: مقصود از اتمام حج و عمره، اين است كه به‏طور كامل واجبات را ادا نمايد و از چيزهايي كه مُحرم بايد بپرهيزد (محرمات)، پرهيز كند.29
ديدار و ملاقات با امام (واجب الاطاعه و معصوم)، از شرايط كمال و اتمام حج:
وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّهِ... .بقره : 196
امام باقر عليه‏السلام فرمود: «تَمَامُ الْحَجِّ لِقَاءُ الاْءِمَامِ»؛ «اتمام و كمال حج، ملاقات كردن با امام (معصوم) است.»30
مراقبت از زبان و پرهيز از سخنان بيهوده و باطل در حال احرام و موسم حج، از شرايط حج كامل:
وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّهِ... الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَ لا فُسُوقَ وَ لا جِدالَ فِي الْحَجِّ... . بقره : 197 ـ 196
از امام صادق عليه‏السلام نقل شده است كه فرمود: «هر گاه مُحرم شدي برتو است كه: تقواي الهي را رعايت كني و زياد ذكر خدا بگويي و سخن كم گويي جز سخن حق؛ زيرا از تماميت و كمال حج و عمره اين است كه انسان زبانش را جز از سخن حق باز بدارد. خداي تعالي مي فرمايد: فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ .31
نيز نك : امنيت درحج

آب رساني به حج‏گزاران
آب‏دادن به حج‏گزاران و زائران خانه خدا، شغلي مهم و افتخارآميز در ميان ساكنان مكه در صدر اسلام:
أَ جَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ وَ عِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللّه‏ِ وَ الْيَوْمِ الاْخِرِ وَ جاهَدَ فِي سَبِيلِ اللّه‏ِ لا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللّه‏ِ... .توبه : 19
اعتقاد مسلمانان ساكن مكه به برابري كار آب دادن به حجاج، با ايمان به خدا و آخرت و جهاد در راه خدا و باطل دانستن اين اعتقاد از سوي خداوند:
أَ جَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ وَ عِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللّه‏ِ وَ الْيَوْمِ الاْخِرِ وَ جاهَدَ فِي سَبِيلِ اللّه‏ِ لا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللّه‏ِ... .توبه : 19
تأمين آب مورد نياز زائران خانه خدا امري ارزشمند در پيشگاه خدا:
أَ جَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ وَ عِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللّه‏ِ وَ الْيَوْمِ الاْخِرِ وَ جاهَدَ فِي سَبِيلِ اللّه‏ِ لا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللّه‏ِ... .توبه : 19
در اين آيه، خداي تعالي فقط برابري كار آب‏رساني به حجاج، با ايمان به خدا و معاد و جهاد در راه خدا را نفي كرده است، نه اصل ارزشمندي اين عمل را.
نك : اقسام حج‏گزاران
الف ـ حج‏گزاران بلند همت
حج‏گزاران بلند همت، خواهان نيكي (رفاه و آسايش) در دنيا و نيكي (رضاي خدا و بهشت و سعادت) در آخرت و در امان بودن از عذاب جهنم:
وَ مِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَ فِي الاْخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنا عَذابَ النّارِ... .بقره : 201
از امام صادق عليه‏السلام نقل شده است كه در باره «رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَ فِي الاْخِرَةِ حَسَنَةً» فرمود: مقصود از «وَ فِي الاْخِرَةِ حَسَنَةً» رضاي خدا و بهشت در آخرت و مقصود از «آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً» توسعه رزق و روزي و اخلاق نيك در دنيا است.32 البته حسنه داراي مفهوم وسيعي است و شامل هر نوع نيكي مي شود. آنچه امام عليه‏السلام فرمود، مهمترين مصاديق و موارد حسنه است.
بهره‏مندي حج‏گزاران بلند همت، از نتايج دعا و اعمال خود (در دنيا و آخرت):
وَ مِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَ فِي الاْخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنا عَذابَ النّارِ... أُولئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمّا كَسَبُوا... . بقره : 202 ـ 201
شناخت كامل دنيا و آخرت و امور آن عامل بلند همتي عده‏اي از حج‏گزاران:
وَ مِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَ فِي الاْخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنا عَذابَ النّارِ... .بقره : 201
از اينكه اين حج‏گزاران اولاً: در دعايشان دنيا و آخرت را با هم مي‏خواهند و ثانياً: فقط نيكي و خوبيهاي آن را مي‏خواهند، روشن مي‏شود كه آنان به دنيا و آخرت، معرفت كامل دارند و امور آن را به نيك و بد تقسيم و تنها نيكي‏هاي آن را انتخاب و در خواست مي كنند.
ب ـ حج گزاران دون همت
حج گزاران دون همت، فقط خواهان دنيا (اعم از نيك و بد) از خداوند:
...فَمِنَ النّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا... .بقره : 200
بي‏اثر بودن اعمالِ حج‏گزاران دنيا طلب و محروم ماندن آنان از هرگونه بهره و پاداش در آخرت:
...فَمِنَ النّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا وَ ما لَهُ فِي الاْخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ .بقره : 200
دعوت خداوند از حج‏گزاران به بلند همتي و جامع‏نگري و پرهيز از دون‏همتي و دنيا طلبي:
...فَمِنَ النّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا وَ ما لَهُ فِي الاْخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ * وَ مِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَ فِي الاْخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنا عَذابَ النّارِ * أُولئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمّا كَسَبُوا... .بقره : 201 ـ 200
معيار تقسيم حج‏گزاران
تقسيم شدن حج‏گزاران به دو گروه، بر اساس نيت و درخواستشان از خداوند:
فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللّه‏َ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً فَمِنَ النّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا... وَ مِنْهُمْ مَنْ‏يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَ فِي الاْخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنا عَذابَ النّارِ .بقره :201 ـ 200
نيز نك : حج‏گزار محصور
حج‏گزاران اولاً: در دعايشان دنيا و آخرت را با هم مي‏خواهند و ثانياً: فقط نيكي و خوبيهاي آن را مي‏خواهند.

سفر حج، يادآور سفر آخرت، و وسيله كسب توشه براي آن ديار:
الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَ لا فُسُوقَ وَ لا جِدالَ فِي الْحَجِّ وَ ما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللّه‏ُ وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزّادِ التَّقْوي... .بقره : 197
اجتماع حج‏گزاران، يادآور جمع شدن انسانها در قيامت:
وَ اذْكُرُوا اللّه‏َ فِي أَيّامٍ مَعْدُوداتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ وَ مَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقي وَ اتَّقُوا اللّه‏َ وَ اعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ .بقره :203
توجه به قيامت، زمينه‏ساز عمل به مناسك حج:
وَ اذْكُرُوا اللّه‏َ فِي أَيّامٍ مَعْدُوداتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ وَ مَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقي وَ اتَّقُوا اللّه‏َ وَ اعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ .بقره :203
نيز نك : اقسام حج‏گزاران و حج‏گزاران بلند همت

فرار و عروج از «خود و ما سواي حق» به سوي خدا تشكيل دهنده حقيقت حج:
فَفِرُّوا إِلَي اللّه‏ِ... .ذاريات : 50
از امام صادق عليه‏السلام نقل شده كه فرمود: فَفِرُّوا إِلَي اللّه‏ِ... معنايش اين است كه حج انجام دهيد.33 مقصود اين است كه حج از مصاديق بارزِ فرار و رفتن به‏سوي خدا است.

واجب نبودن اتمام و اكمال حج، در صورت محصور شدن (بازماندن از انجام حج به‏واسطه بيماري يا جلوگيري دشمن):
وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ... .بقره : 196
فرستادن قرباني (به منا جهت ذبح آن در روز عيد قربان) و تراشيدن سر، پس از ذبح، راه خروج از احرام حج، در صورت بازماندن از انجام مناسك به‏واسطه بيماري:
وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَ لا تَحْلِقُوا رُوءُسَكُمْ حَتّي يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ... .بقره : 196
جايز نبودن تراشيدن سر براي حج‏گزارِ محصور، پيش از ذبح قرباني در قربانگاه:
وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَ لا تَحْلِقُوا رُوءُسَكُمْ حَتّي يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ... .بقره : 196
جايز بودن تراشيدن سر براي حج‏گزار محصور پيش از ذبح قرباني در صورت ابتلا به بيماري يا عارضه‏اي در ناحيه سر:
وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَ لا تَحْلِقُوا رُوءُسَكُمْ حَتّي يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ بِهِ أَذيً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ... .بقره196
واجب شدن كفاره (سه روز روزه يا اطعام به شش يا ده مسكين يا ذبح يك گوسفند) بر حج‏گزار محصور، در صورت تراشيدن سر، پيش از ذبح قرباني، به سبب ابتلا به بيماري يا عارضه‏اي در ناحيه سر:
وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلّهِ فَإِنْ‏أُحْصِرْتُمْ فَمَااسْتَيْسَرَ مِنَ‏الْهَدْيِ وَلاتَحْلِقُوارُوءُسَكُمْ حَتّي يَبْلُغَ الْهَدْيُمَحِلَّهُ فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ‏مَرِيضاً أَوْبِهِ‏أَذيً‏مِنْ‏رَأْسِهِ‏فَفِدْيَةٌ‏مِنْ‏صِيامٍ أَوْصَدَقَةٍ أَوْنُسُكٍ....بقره: 196

فراخواني مردم به حج از سوي ابراهيم خليل عليه‏السلام به فرمان خداوند:
وَ إِذْ بَوَّأْنا لاِءِبْراهِيمَ مَكانَ الْبَيْتِ... وَ أَذِّنْ فِي النّاسِ بِالْحَجِّ... .حج27 ـ 26
وعده و اخبارِ قطعي خداوند به ابراهيم عليه‏السلام مبني بر حضور مردم از راههاي دور و نزديك براي حج در پي دعوت وي از آنان:
وَ إِذْ بَوَّأْنا لاِءِبْراهِيمَ مَكانَ الْبَيْتِ... وَ أَذِّنْ فِي النّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالاً وَ عَلي كُلِّ ضامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ حج : 27 ـ 26
«يَأْتُوكَ رِجالاً»، جواب امر است: «إذن فيهم و ان تأذن فيهم يأتوك راجلين...»34
تبليغ و فراخواني مردم به حج و زيارتِ خانه خدا از وظايف رهبران الهي:
وَ أَذِّنْ فِي النّاسِ بِالْحَجِّ... .حج : 26
گرچه مخاطب «وَ أَذِّنْ» يك نفر؛ يعني ابراهيم عليه‏السلام است اما او به عنوان رهبر و پيامبر الهي مأمور چنين كاري بود.

ياد و ذكر خدا در حج، فرمان مؤكد خداوند به حج‏گزاران:
فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْكُرُوا اللّه‏َ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ وَ اذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ... .
فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللّه‏َ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً... وَ اذْكُرُوا اللّه‏َ فِي أَيّامٍ مَعْدُوداتٍ ... .بقره : 203 ـ 199 ، 198
وَ أَذِّنْ فِي النّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالاً... لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ وَ يَذْكُرُوا اسْمَ اللّه‏ِ فِي أَيّامٍ مَعْلُوماتٍ... وَ الْبُدْنَ جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللّه‏ِ لَكُمْ فِيها خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللّه‏ِ عَلَيْها... .حج : 27 و 28 و 36
لزوم ذكر و ياد خدا در حج بر اساس دستور و تعليم خداوند:
...فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْكُرُوا اللّه‏َ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ وَ اذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ... .بقره : 198
جهل و ناداني مردم پيش از اسلام نسبت به كيفيت ذكر خدا در حج:
...فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْكُرُوا اللّه‏َ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ وَ اذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ وَ إِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضّالِّينَ .بقره : 198

لزوم انجام مراسم حج با محوريت رهبر الهي:
وَ أَذِّنْ فِي النّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ... . حج : 27
اينكه خداوند فرمود: «مردم از پياده و سواره بر تو (ابراهيم) وارد خواهند شد»، مي‏تواند متضمّن دستوري باشد به مردم كه بايد ابتدا به زيارت رهبر الهي بشتابند و با محوريت او حج انجام دهند.
لزوم ديدار با رهبر الهي در موسم حج:
وَ أَذِّنْ فِي النّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ... . حج : 27
اين برداشت، با توجه به توضيح پيشين و اين سخن امام باقر عليه‏السلام است كه فرمود: «تماميت و كمال حج، ملاقات كردن با امام است.»
...ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ .حج : 29
در روايتي از امام صادق عليه‏السلام نقل شده است كه فرمود: ...ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ ملاقات با امام عليه‏السلام است.35

حج، از واجباتِ داراي وقت و زمان معين:
يَسْئَلُونَكَ عَنِ اْلأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنّاسِ وَ الْحَجِّ... .بقره : 189
هلال‏هاي ماه، تقويم طبيعي و وسيله شناخت زمان و موسم حج:
يَسْئَلُونَكَ عَنِ اْلأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنّاسِ وَ الْحَجِّ... .بقره : 189
اهميت فوق‏العاده زمان حج و انجام آن در وقت معين:
يَسْئَلُونَكَ عَنِ اْلأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنّاسِ وَ الْحَجِّ... .بقره : 189
ذكر «الْحَجِّ» پس از «مَواقِيتُ لِلنّاسِ»، بيانگر اهميت فوق‏العاده حج و شناخت زمان آن است.
موسم حج، اوقاتي بس مقدس و مورد سوگند خداوند:
وَ الْفَجْرِ * وَ لَيالٍ عَشْرٍ * وَ الشَّفْعِ وَ الْوَتْرِ * وَ اللَّيْلِ إِذا يَسْرِ . فجر : 4ـ1
ابوالفتوح رازي در تفسيرش آورده است: جابربن عبداللّه‏ انصاري روايت كرده از رسول عليه‏السلام كه گفت: فجر، صبح ذي‏حجه است و لياليِ عشر دهه اوست و شفع روز عيد و وتر روز عرفه.36
امام صادق عليه‏السلام :
«... خداي تعالي با سخن خود؛ ...وَ لِلّهِ عَلَي النّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ... حج را واجب نكرد و از ميان جميع طاعات، آن را به خود اختصاص نداد، جز براي آمادگي و توجه به مرگ و قبر و بر انگيخته شدن و قيامت.»
در روايت ديگر، از امام باقر و امام صادق عليهما‏السلام شفع به روز ترويه (هشتم ذي‏حجه) و وتر به روز عرفه (نهم ذي‏حجه) تفسير شده است و مقصود از وَ اللَّيْلِ إِذا يَسْرِ شب مزدلفه (شب عيد قربان) است كه حجاج پس از وقوف به عرفات و مشعر به‏سوي منا سير و حركت مي‏كنند.37
نيز نك : ماه‏هاي حج

مشاهده منافع دنيايي و آخرتي و دستيابي به آنها، از فلسفه‏هاي وجوب حج بر مردم:
وَ أَذِّنْ فِي النّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالاً وَ عَلي كُلِّ ضامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ * لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ... .حج : 27 ـ 26
شخصي از امام صادق عليه‏السلام پرسيد: مقصود از ...مَنافِعَ لَهُمْ... منافع دنيا است يا منافع آخرت؟ حضرت فرمود: همه آن (مقصود است).38
ذكر و يادِ نام خدا و سپاسگزاري در برابر نعمت‏هاي او در روزهاي معين (موسم حج و روزهاي تشريق) از فلسفه‏هاي وجوب حج بر مردم:
وَ أَذِّنْ فِي النّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالاً وَ عَلي كُلِّ ضامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ * لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ وَ يَذْكُرُوا اسْمَ اللّه‏ِ فِي أَيّامٍ مَعْلُوماتٍ عَلي ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ اْلأَنْعامِ... .حج : 28 ـ 27
دستيابي به فضل (بخشش و مغفرت) خدا، از فلسفه‏هاي حج:
الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ... لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّكُمْ... .بقره : 198 ـ 197
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحِلُّوا شَعائِرَ اللّه‏ِ... وَ لاَ آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرامَ يَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنْ رَبِّهِمْ وَ رِضْواناً... .مائده : 2
مرحوم طبرسي در تفسير لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّكُمْ... احتمالاتي را ذكر كرده كه از جمله آنها اين است: «بر شما منعي نيست كه از پروردگارتان مغفرت بطلبيد» و افزود: اين معنا را جابر، از امام باقر عليه‏السلام روايت نموده است.39
بهره‏مندي از هدايت و بركات عمومي خانه خدا، فلسفه وجوب حج بر مردم:
إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً وَ هُديً لِلْعالَمِينَ... وَ لِلّهِ عَلَي النّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللّه‏َ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ .آل عمران :97 ـ 96
استغفار و ياد خدا در مكان‏هاي مقدس (همانند عرفات و مشعر و...) از فلسفه‏هاي وجوب حج:
...فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْكُرُوا اللّه‏َ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ وَ اذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ وَ إِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضّالِّينَ * ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النّاسُ وَ اسْتَغْفِرُوا اللّه‏َ... فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللّه‏َ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً... .بقره : 200 ـ 198
توجه به مرگ و قبر و قيا مت و آمادگي براي آنها، از فلسفه وجوب حج و اختصاص آن به خداوند:
...وَ لِلّهِ عَلَي النّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ... .آل‏عمران : 97
از امام صادق عليه‏السلام نقل شده است كه فرمود: «...بدان كه خداي تعالي با سخن خود؛ ...وَ لِلّهِ عَلَي النّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ... حج را واجب نكرد و از ميان جميع طاعات، آن را به خود اختصاص نداد، جز براي آمادگي و توجه به مرگ و قبر و بر انگيخته شدن و قيامت.»40
تمرين تعظيم شعائر الهي از فلسفه‏هاي حج:
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحِلُّوا شَعائِرَ اللّه‏ِ وَ لاَ الشَّهْرَ الْحَرامَ وَ لاَ الْهَدْيَ وَ لاَ الْقَلائِدَ وَ لاَ آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرامَ... .مائده : 2
وَ أَذِّنْ فِي النّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالاً وَ عَلي كُلِّ ضامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ .حج : 27
ذلِكَ وَ مَنْ يُعَظِّمْ حُرُماتِ اللّه‏ِ فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَ أُحِلَّتْ لَكُمُ اْلأَنْعامُ... ذلِكَ وَ مَنْ يُعَظِّمْ شَعائِرَ اللّه‏ِ فَإِنَّها مِنْ تَقْوَي الْقُلُوبِ... وَ الْبُدْنَ جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللّه‏ِ لَكُمْ فِيها خَيْرٌ... .مائده :30،32و36
تمرين شرك زدايي و پرهيز از سخنان باطل، از فلسفه‏هاي حج:
وَ أَذِّنْ فِي النّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالاً وَ عَلي كُلِّ ضامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ... ذلِكَ وَ مَنْ يُعَظِّمْ حُرُماتِ اللّه‏ِ فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَ أُحِلَّتْ لَكُمُ اْلأَنْعامُ إِلاَّ ما يُتْلي عَلَيْكُمْ فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ اْلأَوْثانِ وَ اجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ .مائده : 27 و 30
اعلان عمومي برائت از مشركان، از فلسفه‏هاي حج:
وَ أَذانٌ مِنَ اللّه‏ِ وَ رَسُولِهِ إِلَي النّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ اْلأَكْبَرِ أَنَّ اللّه‏َ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَ رَسُولُهُ... .توبه : 3
رفع فقر و گرسنگي از اهداف واجب شدن فريضه حج و قرباني بر انسان:
وَ أَذِّنْ فِي النّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالاً وَ عَلي كُلِّ ضامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ
لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ وَ يَذْكُرُوا اسْمَ اللّه‏ِ فِي أَيّامٍ مَعْلُوماتٍ عَلي ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ اْلأَنْعامِ فَكُلُوا مِنْها وَ أَطْعِمُوا الْبائِسَ الْفَقِيرَ * وَ الْبُدْنَ جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللّه‏ِ لَكُمْ فِيها خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللّه‏ِ عَلَيْها صَوافَّ فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها فَكُلُوا مِنْها وَ أَطْعِمُوا الْقانِعَ وَ الْمُعْتَرَّ.... حج: 27 ، 28 و36
رسيدن به تقواي الهي از عالي‏ترين فلسفه وجوب حج:
الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَ لا فُسُوقَ وَ لا جِدالَ فِي الْحَجِّ وَ ما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللّه‏ُ وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزّادِ التَّقْوي... .بقره : 197
وَ الْبُدْنَ جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللّه‏ِ لَكُمْ فِيها خَيْرٌ... لَنْ يَنالَ اللّه‏َ لُحُومُها وَ لا دِماوءُها وَ لكِنْ يَنالُهُ التَّقْوي مِنْكُمْ... . حج : 37 ـ 36
كسب رضاي خدا، از مهمترين فلسفه‏هاي حج:
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحِلُّوا شَعائِرَ اللّه‏ِ... وَ لاَ آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرامَ يَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنْ رَبِّهِمْ وَ رِضْواناً... .مائده : 2

بخشيده شدن گناهان حج‏گزارِ پرهيزكارِ فوت شده، در ايام تشريق:
وَ اذْكُرُوا اللّه‏َ فِي أَيّامٍ مَعْدُوداتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ وَ مَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقي... . بقره : 203
امام‏صادق عليه‏السلام درباره ...فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ... فرمود: «يَعْنِيمَنْ‏مَاتَ‏قَبْلَ‏أَنْ يَمْضِيَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ»؛ «هركس (از حج‏گزاران) پيش‏از بازگشت از منا بميرد، گناهي براونيست».41
ماه هاي حج
لزوم انجام مناسك حج در ماه‏هاي حج (شوال، ذي‏قعده وذي‏حجه):
الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ... .بقره : 197
ماه‏هاي حج، ماه‏هايي معين و غير قابل تبدل، تغيير و تقديم و تأخير:
الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ... .بقره : 197
قيد «مَعْلُوماتٌ» در واقع در ردّ يك رسم جاهلي است كه بر اساس آن، مردم عصر جاهليت براي آزاد بودن در جنگ و خونريزي، ماه‏هاي حرام را تغيير مي‏دادند.42
صحيح نبودن احرام بستن به نيت حج (به‏طور عموم) و عمره تمتّع جز در ماه‏هاي حج:
الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ... .بقره : 197
ماه‏هاي حج، داراي قداست و احترام ويژه:
جَعَلَ اللّه‏ُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرامَ قِياماً لِلنّاسِ وَ الشَّهْرَ الْحَرامَ... .مائده : 97
حرمت جنگ و خونريزي در ماه‏هاي حج:
جَعَلَ اللّه‏ُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرامَ قِياماً لِلنّاسِ وَ الشَّهْرَ الْحَرامَ... .مائده : 97
حرمت و قداست ماه‏هاي حج ناشي از جعل و تشريع خداوند:
جَعَلَ اللّه‏ُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرامَ قِياماً لِلنّاسِ وَ الشَّهْرَ الْحَرامَ... .مائده : 97

لزوم مراقبت زبان از هر سخني، جز سخن حق، در موسم و احرام حج:
وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّهِ... الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَ لا فُسُوقَ وَ لا جِدالَ فِي الْحَجِّ... .بقره : 197 ـ 196
از امام صادق عليه‏السلام نقل شده است كه فرمود: «هرگاه مُحرم شدي، برتو است كه: تقواي الهي را رعايت كني و بسيار به ذكر خدا بپردازي و سخن، كم گويي جز سخن حق؛ زيرا از تماميت و كمال حج و عمره، اين است كه انسان زبانش را جز از سخن حق باز بدارد. خداي تعالي مي فرمايد: «فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ...».43

جلوگيري از انجام حج، گناه و تعدّي به فرمان خداوند:
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحِلُّوا شَعائِرَ اللّه‏ِ... وَ لاَ آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرامَ... وَ لا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ أَنْ تَعْتَدُوا وَ تَعاوَنُوا عَلَي الْبِرِّ وَ التَّقْوي وَ لا تَعاوَنُوا عَلَي اْلإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ . مائده : 2

مقدمتا قبل از ورود در تفسير آيه ياد شده، سزا بر آن ديديم كه واژه «جدال» را از لحاظ مدلولِ لغوي و اصطلاحي دقيقا مورد مطالعه قرار دهيم، آنگاه ببينيم از اين كلمه در آيه مورد بحث، چه مفهومي در مد نظر مي‏باشد:
الف ـ مدلولِ لغوي «جدال»:
كلمه «جِدال» (به كسر جيم) از مجادله مأخوذ شده و در ريشه خود از «جَدْل» اشتقاق يافته است، و خود كلمه «جَدْل» داراي معاني زير مي‏باشد:
1 ـ محكم بافتن چيزي، از قبيل ريسمان و امثال آن كه اين مفهوم (يعني استحكام و بافتن)، روحِ اين واژه و اساس آنرا تشكيل مي‏دهد،2 و معاني ديگر كه براي اين واژه در كتب لغت آمده، به همين مفهوم باز مي‏گردد و داراي چنين جان و روحي مي‏باشد؛ يعني از نوعي تناسب با همين مفهوم برخوردار است. زمام شتر را به همين مناسبت «جَديل» مي‏نامند؛ چون از پوست تابيده [ و امثال آن ] بافته مي‏شود؛ چنانكه ابن‏منظور و ديگران مي‏گويند: جديل ريسماني است كه از پوست و يا مو بافته مي‏شود كه آن را به گردن شتر نر و يا ماده مي‏آويزند، و در صورتي كه زمام شتر را «جديل» مي‏نامند كه تابيده و بافته شده باشد. مخاصمه را نيز ـ با توجه به چنين مفهومي ـ «مجادله» مي‏گويند؛ چرا كه هر يك از دو خصم، آهنگِ آن دارد كه طرفِ خود را از رأي و نظريه خود ـ اعم از حق يا باطل ـ بتاباند و او را از رأي خود برگرداند.3
ضمنا يادآور مي‏شويم: جديل در پاره‏اي از معاجم، هم به معناي زمام و هم به معناي دو رشته مرواريد و جواهر رنگارنگ ـ كه زنان آنها را بر يكديگر پيچيده و حمايل مي‏كنند ـ به كار رفته است: «وُِشاح»4.
2 ـ قوي شدن بچه آهو و حيوانات ديگر، بدانگونه كه به دنبال مادر به راه افتند. و يا قوي شدن و سفت گشتن دانه در خوشه؛ به همين مناسبت استخوان بزرگ و محكم، و استخوانهاي ميان تهيِ دست و پا، و بسياري از معاني ديگري را ـ كه مفهوم قوت و استحكام در آن منظور شده است ـ «جَدْل» و يا «جِدْل» مي‏نامند.
جَدَل ـ كه عبارت از قدرت بر خصومت و جدال است ـ با توجه به همين مفهوم مورد استعمال قرار گرفته است؛ و لذا هر فردي كه در خصومت سرسختي مي‏كند، عنوان «جَدِل» را اطلاق مي‏نمايند.5 و در اصطلاح فارسي مي‏گويند: «در خصومت، سرسخت است».
با مراجعه به كتب لغت و مطالعه نصوص اصيلي كه ساختماني از اين مادّه در آنها به كار رفته است، به اين نتيجه مي‏رسيم كه در مفهوم اين واژه ـ در اكثر قريب به تمامِ مواردِ آن ـ معنيِ بافتن و يا استحكام و قوّت، و يا هردو جلب نظر مي‏كند.
بنابراين بايد در مفهوم «جدال» روح اين واژه را ـ كه عبارت از قدرت و قوت، و تاباندن و بافتن است ـ جستجو كنيم. يعني فردي كه به جدال دست مي‏يازد سفت و سخت در خصومت بوده و مي‏خواهد طرف را از نظريات خود بتاباند و پيچش و انعطافي در او به هم رساند.
راجع به مدلولِ لغوي جدال مطالب گسترده‏تري در معاجم و فرهنگها ديده مي‏شود كه بازگو كردن همه آنها موجب اطاله و اطنابِ مُمِل مي‏گردد. و لذا سخن را در اين باره به پايان مي‏بريم و گفتگوي خود را با بحث و كاوش در مدلولِ اصطلاحيِ كلمه «جَدَل» و «جِدال» ادامه مي‏دهيم.
ب ـ مدلول اصطلاحي كلمه «جَدَل» و «جِدال»:
1 ـ جَدَلْ = Dialectique (F) , Dialectic (E)
اين واژه اصطلاحا عبارت از روشِ مناقشه و استدلال مي‏باشد كه در طول تاريخ با توجه به مكاتبِ مختلفِ فلسفي، از مفاهيم متفاوت و متعددي برخوردار شده است:
ـ از نظر سقراط، مناقشه و مجادله‏اي است كه مبتني بر بگو و مگو و پرسش و پاسخ مي‏باشد (روش توليد و مامائي).
ـ از ديدگاه افلاطون، نوعي از روش در تحليل منطقي است كه بر اساس تقسيم اشياء به اجناس و انواع، مورد استفاده قرار مي‏گيرد، و اين روش و تحليل به «علم به مبادي اُولي و حقايق ازلي» منجر مي‏گردد.
ـ جدل در نگاه ارسطو و دانشمندان اسلامي (منطقيون) عبارت از قياسي است كه از مشهودات و مسلّمات تشكيل مي‏شود.
ـ در نظر كانت، منطق ظاهري و صوري است كه منحصرا در سفسطه «مصادره به مطلوب» و فريفتن حواس به كار مي‏آيد.
ـ جدل نزد هگل، انتقال ذهن از قضيه و نقيض آن به قضيه‏اي كه از آن‏دو نتيجه مي‏شود، آنگاه همينگونه ادامه يابد تا به «مطلق» برسد.
در كتاب «التعريفاتِ» جرجاني آمده است:
«جدل، قياسي است كه از مشهورات و مسلّمات تشكيل شده، و غرض و هدف آن الزامِ خصم و اقناع و اسكاتِ كسي است كه فهم او براي درك مقدماتِ برهان نارسا مي‏باشد.6

كلمه «جدل» در دو مورد، و مشتقاتي از باب «مجادله» در بيست و سه مورد، و كلمه «جدال» در دو مورد از قرآن كريم به كار رفته است.
اما قبل از آنكه به بحث و بررسي مفهومي كه در اين موارد در مدّ نظر مي‏باشد بپردازيم لازم است يادآور شويم كه اصطلاح جدل ـ علاوه بر آنكه در منطق عبارت از قياسي است كه از مشهورات و مسلمات فراهم مي‏آيد ـ در اصطلاح دانشمندان علوم قرآني و تفسير به معناي استدلال و قياس برهاني نيز استعمال شده است.
به عنوان نمونه: جلال الدين سيوطي در كتاب خود (در نوع شصت و هشت)، بابي تحت عنوان «في جدل القرآن» گشوده است كه منظور او از «جدل» عبارت از مفهومي است وسيع كه شامل قياس جدلي و نيز قياس برهاني در اصطلاح منطقيين مي‏گردد.
وي يادآور مي‏شود كه نجم الدين طُوفّي (م 716) كتاب مستقلي در جدلِ قرآن كريم تصنيف كرده است، آنگاه مي‏نويسد:
«قال العلماء: قد اشتمل القرآن العظيم علي جميع انواع البراهين والادلّه، و ما مِنْ برهانٍ و دلالةٍ و تقسيمٍ و تحذيرٍ ـ يُبني مِن كليات المعلومات العقلية و السمعية ـ الا و كتاب اللّه‏ قد نطق به»7.
بديهي است در محتواي چنين اصطلاحي، مفاهيم ديگرِ جدل ـ كه عبارت از مغالطه و سفسطه است ـ در مد نظر نيست، بلكه عبارت از به كار گرفتنِ قياسي است كه خصم را به حق و حقيقت و صلاحِ حال و مآلِ او رهنمون است.
بنابراين نمي‏توان گفت: هرگونه جَدَل و مجادله‏اي به مفهوم خصومت و سرسختي بيجا و نكوهيده مي‏باشد. و حتي در قرآن كريم ـ كه مشتقاتي از اين واژه در موارد مختلفي از آن، مورد استفاده قرار گرفته ـ همه جا به معناي خصومت و ستيز بيجا و مذموم نيست.
اصولاً جَدَل و مجادله در قرآن كريم به مفهوم استدلال به كار رفته كه در پاره‏اي از موارد به معناي استدلال غلط و بي‏اساس و آميخته به خصومت، و در پاره‏اي از موارد ديگر به معنايِ استدلال صحيح و منطقي و داراي اساس عقلائي و توأم با انس و محبت استعمال شده است.
بطور كلي، آن جَدَل و مجادله‏اي كه در قرآن كريم از آن نهي و يا نكوهش شده، عبارت از لجاج و ستيز و استدلال سفسطي و دستخوش مغالطه در جهت اثبات امري است كه باطل و عاري از واقعيت مي‏باشد.
در هيچ موردي از قرآن كريم، جدال و استدلالي كه هدف آن اثبات حق است ـ نه تنها از آن نهي نشده است ـ بلكه همه مسلمين موظف شده‏اند كه دست اندركار چنين جدال و مجادله‏اي گردند؛ چنانكه اين نكته را در بحث و تفسير آيه مورد نظر بازگو خواهيم كرد:
تفسير آيه 197 سوره بقره
خداوند متعال مي‏فرمايد:
«الحج اشهرٌ معلومات فمن فرض فيهن فلا رَفَثَ و لافسوق و لاجِدال في الحج و ما تفعلوا من خير يَعْلَمْهُ اللّه‏، و تزودوا فان خيرالزاد التقوي واتقون يا اولي الالباب».
مواسم و ايّامي كه مراسم حج بايد در آن اَيّام انجام گيرد عبارت از ماههايي است كه در شريعت مقدس اسلام كاملاً معلوم و مشخص شده است. و فقط مي‏توان آن را در طول سال يكبار انجام داد، بر خلافِ عمره كه ممكن است شرعا در طول يك سال، چند و يا چندين بار برگزار گردد.
ماههايي كه مي‏توان مناسك حج را در آنها به جاي آورد ـ از نظر شيعه ـ عبارتنداز: شوال، ذوالقعده، ده روز از ذوالحجه و يا تمامي ايام آن؛7 چنانكه اهل سنت نيز ايام برگزار كردن حج را عبارت از شوال و ذوالقعده و پاره‏اي از روزهاي ذوالحجة مي‏دانند كه گروهي آن را در ده روزِ همين ماه مشخص كرده‏اند.8
بنابراين جلو انداختنِ انجام مناسكِ حج از اين ماهها و يا تعويق آن از اين ماهها جايز نيست، چنانكه «نَسَأة» ـ يعني مردمي كه قرآن كريم در باره آنها مي‏گويد «انّما النَّسي‏ء زيادة في الكفر...»9 ـ بدينگونه تقديم و تأخيرِ حج را روا مي‏داشتند.
كسي كه در اين ماهها حج را بر خويشتن واجب گرداند ـ يعني در اين ماهها به حج مُحْرِم گردد و يا بر حسب نظريه شيعه حتي به عمره تمتع مُحْرِم شود ـ نبايد به دنبال تمايلات جنسي رفته و عمل زناشويي ويا ساير هوسهاي شهواني را اِعْمال كند: (لا رفث). و نبايد دروغ بگويد، و يا بايد زبان خود را از دشنام و بدگوئي به مؤمن حفظ كند؛ چون رسول اكرم ـ صلي‏اللّه‏عليه‏وآله‏وسلم ـ فرمود:
«سباب المؤمِن فسوقٌ وقتاله كفرٌ»10:
«دشنام گفتن به مؤمن، خروج از طاعت خدا و جرمي سنگين است، و كشتنِ او مساويِ با كفر مي‏باشد».
بعضي گفته‏اند: مراد از «فسوق» عبارت از هرگونه معاصي است و بعضي آن را عبارت از «تنابز به القاب» و يا كذب مي‏دانند.11
«ولاجدال»: نبايد در حج مجادله كرد.
هر كار نيكي كه انجام مي‏دهد، خداي متعال بدان آگاه است و چون عادل مي‏باشد در برابر آن، پاداش نيكي به شما خواهد داد، و به هنگام حج با خود توشه برداريد و بارِ سرِ ديگران نباشيد، و يا اينكه از رهگذر اعمال صالحه توشه آخرت براي خويشتن فراهم آوريد كه بهترين توشه، عبارت از تقوا است.
اي انسانها بِخْرَد، در برابر اوامر و نواهي من راهِ پرهيزكاري را در پيش گيريد.
اين بود خلاصه‏اي از تفسير آيه مذكور.
امّا آنچه ما درصدد بحث و بررسي آن هستيم و مي‏خواهيم دقيقا از آن كاوش و تحليلي به عمل آوريم، موضوع نهي از جدال در حج مي‏باشد كه در اين آيه جلب نظر مي‏كند. عده‏اي از افراد سطحي ـ تحت تأثير عالم‏نماياني تهي از دانش، و زاهدنماياني بي‏بهره از زهد، و فقيهاني دست‏آموزِ تِز ابرقدرتها و گوش به آواز توصيه دولتمردانِ استعمارزده ـ اين گفتار الهي را دستاويزي براي انتقادِ مسلميني قرار دادند كه در موسم حج مي‏خواهند شياطين جن و انس را مورد لعن و نفرين قرار دهند و به تكليف خود براي هشدار دادن به مردم و رسالت اسلامي خويش عمل كنند.
«و لا جدال في الحج» كدام جِدال و با كه، و براي چه هدفي؟
الف ـ منظور از «جدال» در آيه مورد بحث:
1 ـ نظريه مفسران و دانشمندان شيعه:
مفسرين و فقها و دانشمندان شيعه، يادآور شدند كه جدالِ در حج، عبارت از گفتن «لا واللّه‏» و «بلي واللّه‏» است.
بايد ياد آور شويم كه اين سخن عبارت از حدّ اقل مراتبِ جِدال مي‏باشد كه فرد مي‏خواهد از رهگذر اين سوگند، سخن خويش را بر كرسي نشانده و يا سخنِ طرف را نقض كرده و رأي او را بتاباند و درهم كوبد.
از اين بيان چنين برمي‏آيد كه «جدالِ در حج» يا چنان مفهومي، توأم با سوگند انجام مي‏گيرد؛ يعني در آن تأكيد و تشديد و جود دارد، و اين همان مفهوم اصيل و ريشه‏دار در معناي لُغَوي «جدال» است كه قبلاً بدان اشاره كرديم.
بر حسب اين نظريه اگر كسي درصدد اثبات نظريه خود و يا رد و نقض سخنِ مخالفِ خويش برآيد و آن را با سوگندِ ياد شده نياميزد و به وسيله سوگند مذكور تشديد و تقويت نكند نمي‏توان عنوان «جدل در حج» را بر آن اطلاق كرد. و از چنين كاري است كه نهي شده است.12
بدين منظور كه نظريه شيعه را در اين باره نسبتا گسترده توضيح دهيم فشرده‏اي از آنچه مرحوم شيخ محمد حسن نجفي راجع به «جدال» بيان كرده، در زير مي‏آوريم:
«جدال» ـ بر طبق كتاب و سنت و اجماع و نيز بر اساس آنچه در اكثر كتب شيعه و نصوصي كه در اين باره جلب نظر مي‏كند ـ عبارت از گفتن «لا واللّه‏» و «بلي واللّه‏» است.
يكي از نصوص، به عنوان نمونه ياد مي‏شود: معاوية بن عمار گفته است: از امام صادق ـ عليه‏السلام ـ راجع به كسي سؤال كردم كه در حال احرام مي‏گفت: «لا لعمري: نه به جان خودم». حضرت فرمود: اين تعبير را نمي‏توان «جدال» برشمرد. جدال ـ صرفا ـ عبارت از اين است كه شخص بگويد: «لا واللّه‏» و «بلي واللّه‏»...
در كتاب «تهـذيب الاحكـام» شيـخ طــوسي، روايتي از ابي بصـير از امـام صـادق ـ عليه‏السلام ـ آمده است: اگر شخصي سه بار اين سوگند را ـ در عين حال كه صادق است ـ بر زبان آورد بايد قرباني كند. و چنانچه يك بار اين سوگند را ـ به دروغ ـ بر زبان راند قرباني بر او واجب مي‏گردد.
اما در خبر و حديث ديگري از ابي بصير آمده است كه : از امام صادق ـ عليه السلام ـ سؤال كردم: اگر فردي كه مُحرِم است بخواهد كاري را انجام دهد اما رفيقش به او بگويد: «واللّه‏ لا تعمله = سوگند به خدا اين كار را انجام نخواهي داد»؛ و آن شخص بگويد: «واللّه‏ لأََعْمَلَنَّهُ = سوگند به خداوند اين كار را انجام مي‏دهم» و چند بار او را وادار به سوگند مي‏كند، و او نيز مكرر سوگند مي‏خورد، آيا حكمي كه در باره صاحب جِدال صادر شده است، بر وي لازم مي‏گردد؟ امام ـ عليه‏السلام ـ فرمود: چنين كسي مي‏خواهد بدينوسيله به برادرِ ايماني خود، با سوگند ياد كردن احترام گذارد. جدال در مورد كاري مصداق پيدا مي‏كند كه آن كار معصيت باشد و فرد بخواهد با برادر ايماني خود بستيزد.
آنچه از مجموع تحقيقات دانشمندان و نيز احاديثي كه در باره «جدال در حج» آمده استفاده مي‏شود اين است كه بايد سوگندي كه انجام مي‏گيرد دروغ باشد و يا به كاري كه معصيت است مربوط گردد. بنابراين اگر در سوگندِ خود صادق باشد كفاره‏اي بر او واجب نمي‏شود. و لذا در كتاب «الدروسِ» شهيد اول از جعفي آمده كه وي مي‏گفت: «الجدال فاحشة اذا كان كاذبا اوفي معصية...».
وي در پايان مي‏نويسد: جدال صرفا با سوگندِ به خدا ـ آنهم با صيغه مخصوص «لا واللّه‏» و «بلي واللّه‏» ـ تحقق مي‏يابد، و با هر سوگند و يا با سوگند به غير خدا قابل تحقق نمي‏باشد، منتهي ظاهرا براي تحقق جدال به كاربردن «لا» و «بلي» هر دو لازم نيست؛ بلكه يكي از آنها براي تحقق جدال بسنده و كافي است.13
2 ـ مفسران و فقهاي اهل سنت، و تفسير «و لا جدال في الحج»:
مفسران بزرگ و فقهاي برجسته اهل سنت در باره «جدال در حج» آراء و سخنان گوناگوني ياد كرده‏اند كه فشرده‏اي از آنها را مي‏آوريم:
طبري در تفسير خود بحثِ بسيار مفصل و گسترده‏اي را در باره «جدال در حج» پيش گرفته است كه خلاصه و ماحَصَلِ آن اين است:
1) انسان مُحرِم با برادرش آنچنان بستيزد و بگو مگو كند كه او را به خشم آورد. يا حاجيان آنگونه با هم به جدال و درگيري دست يازند كه از خشم آنها نسبت به يكديگر سر برآورد.
2) دشنام و مراء و خصومتها و منازعات14.
3) محمد بن كعب قرظي مي‏گفت: جدال اين بود كه وقتي قريش در «مِني» گرد هم مي‏آمدند گروهي از آنها به گروهي ديگر مي‏گفتند: «حج ما كاملتر و درست‏تر از حجِ شما است» و آن ديگران به اينان مي‏گفتند: «حج ما كاملتر و درست‏تر از حج شما است»15.
4) جدال در حج اين است كه يكي بگويد: امروز، روز حج است، و ديگري بگويد: فردا.
5) ابن زيد مي‏گفت: عربها در مواقفِ مختلفي وقوف مي‏كردند و با هم بگومگو و منازعه مي‏نمودند، و هركسي از آنها ادّعا مي‏كرد كه مَحلّ وقوفِ او همان محلي است كه ابراهيم ـ عليه‏السلام ـ در آنجا وقوف كرده است؛ اما وقـتي خـداوند متـعال نبي اكـرم ـ صلي‏اللّه‏ عليه وآله وسلم ـ را به مناسكِ آنها در باره حج آگاه ساخت اين خصومت و مجادله را فيصَله داد.16
6) «ولا جدال في الحج» به عنوان خبر و گزارشي از سوي خداوند متعال است كه وقت حج بر اساس يك ميقات و موسم واحدي مشخص و قطعي شده و قابل تقديم و تأخير نيست؛ و نسي‏ء، يعني تأخير حج از موسمِ آن، از اين پس باطل و بي ارزش و فاقد اعتبار است.17 شرح گوياي اين مطلب در تفسير آيه «نسي‏ء» گذشت.
طبري مي‏گويد: آن قولي كه به صواب نزديكتر است همين قول اخير مي‏باشد...
ضمنا مي‏افزايد: اين نظريه ـ كه مي‏گويد: معني «لا جدال في الحج» اين است كه با مصاحب و رفيق همراه خود بگو مگو مكن و با او به مجادله و ستيز برنخيز كه او را به غضب آوري ـ به دو دليل صحيح نيست: 1 ـ اگر منظور اين است: به باطل با مصاحبِ خود مراء و جدال مكن كه موجب غضب او شوي، اين توجيه، ناموجه و غير قابل قبول است؛ زيرا كه خداوند متعال از مراء و جدالِ به باطل در هر حال ـ اعم از آنكه مراءكننده مُحرم و يا مُحل باشد ـ نهي كرده است؛ پس دليلي وجود ندارد كه اختصاصا از «مراء به باطل در حال احرام» نهي كرده باشد؛ حالِ احرام و يا اِحلال، تفاوتي در نكوهش «مراء به باطل» را نمي‏رساند، 2 ـ و اگر منظور اين است كه «به حق هم مراء و جدال مكن و از اين رهگذر خشم مصاحب و رفيق همراهت را فراهم نياور»، اين سخن نيز نادرست مي‏باشد؛ به اين دليل كه اگر مُحْرِم، فردي را ملاحظه كند كه مي‏خواهد به كار زشت و گناه روي آوَرَد بر او واجب است با مراء و جدال از كار او جلوگيري نمايد. و يا چنانچه احساس كند كه مي‏خواهد به وي ستم نمايد و حق او را از ميان ببرد و غضب كند بر او فرض و واجب است به مراء و جدالِ با او برخيزد تا از ستم او برهد و يا مانع از ضايع شدن حقش گردد.18
7) محمد رشيد رضا مي‏نويسد: مراد از «جدال» عبارت از مشاجَره زباني است، و اين مشاجره غالبا ميان حاجيان و خدمه در سفر حج پديد مي‏آيد؛ زيرا مشقتها و دشواريهاي سفر [ و حرارت و گرماي شديد و بسياري از عوامل ديگر، چنين حالتي را در افراد به هم مي‏رساند و ] موجب تنگ خُلْقيِ آنها مي‏گردد.19
بروسوي نيز در تفسير «لا جدال في الحج» مي‏گويد: نبايد با خدمه و رفقاي همسفر و چارپاداران [ و رؤساي كاروان و رانندگان و امثال آنها ] ستيز كرده و با خصومت و خشونت رفتار نمود؛ زيرا اين رفتار كين‏آلود موجب دشمني و از ميان رفتن اُنس و اُلفت ميان آنها مي‏گردد؛ اما جدال در اموري كه به دين مربوط است هيچ مانعي ندارد.20
8) محمد عبده يادآور مي‏شود: تفسير سه واژه «رَفَث»، «فُسوق» و «جِدال» بايد از تناسبي با يكديگر برخوردار بوده و نيز با اوضاع و شرايطي كه در زمان تشريعِ مناسكِ حج بر مردم آن زمان حاكم بود، همگام باشد. اما «رَفَث» ـ همانگونه كه گفته‏اند ـ عبارت از جماع و اِعمال غريزه جنسي، و «فُسوق» عبارت از اين است كه فرد ـ از طريق ارتكاب اعمالي كه براي او در حال غير احرام مباح بوده مانند صيد، استعمال بوي خوش، و پوشيدن لباس دوخته ـ از تكاليفي كه بر مُحْرِم واجب است خارج شود. اما «جدال» عبارت از جرياناتي است كه ميان قبايل داير بود، مبني بر اينكه آنها در موسم حج به درگيري و تفاخر مي‏پرداختند.
در اين صورت است كه ميان اين واژه‏ها از نظر مفهومِ آنها هماهنگيِ موردِ نظر تحقق مي‏يابد. و در غير اين صورت بايد اين واژه‏ها را با مدلولِ لغويِ آنها در مد نظر قرار داد: رفث را عبارت از سخن زشت، و فسوق را به معناي «تنابز به القاب»، يعني لقب و عنوان بد در مورد ديگران به كار بردن، و «جدال» را هم به معناي ستيز و خصومت با يكديگر دانست. بنابراين همه اين منهيات، عبارت از يك سلسله مَنهيّاتِ زباني خواهد بود.21
پس از گذر بر تفسير و تحليل‏هايي كه دانشمندانِ فريقين در باره «لا جدال في الحج» ياد كرده‏اند اين سؤال را مي‏توان مطرح ساخت كه:
آيا جدال با شياطين جنّ و اِنس در حال احرام ممنوع است؟
امام فخرالدين رازي در ذيل آيه مورد بحث مي‏گويد:
«اما جمهور متكلمين برآنند كه جدال در امر دين، طاعتي عظيم است. و در مقام استدلال بر نظريه خود به آياتي چند استشهاد مي‏كنند:
1 ـ «اُدْعُ اِلي سَبيلِ رَبِّكَ بالحكمةِ وَ الْمَوعِظَةِ الْحَسَنَةِ و جادلهم بِالّتي هِيَ اَحسَن»
2 ـ «يا نوحُ قَدْ جادَلْتَنا فاكثرت جِدالَنا»
خداوند متعال در مقام بازگو كردنِ سخن كفار به نوح، يادآور مي‏شود كه آنها اين سخن را با نوح در ميان گذاشتند. پيداست كه جدال نوح با آنها صرفا براي تقرير دين بوده است [ و نمي‏توان از اين گونه جدال خرده گرفت ].
بايد گفت: جدالي كه در حج از آن نهي و منع شده و از آن نكوهش به عمل آمده است، جدالي است كه در مقام اثبات و تقرير امر باطلي مورد استفاده قرار گيرد. اما جدالي كه در جهت تقرير و تثبيت حق و دعوت مردم به راه خدا و دفاع از حريم دين خداي متعال انجام مي‏گيرد در هر حال ممدوح و ستوده است.22
سراسر مناسك حج را بايد جدال و خصومت و ستيز با شيطان دانست. اين مراسم شكوهمند با طليعه‏اي از جدال و ستيز با شيطان و استعاذه افتتاح و آغاز مي‏گردد و نيز با جدال با شيطان پايان مي‏پذيرد. رمي جمرات كه در مراحل پايانيِ اين مناسك انجام مي‏گيرد نشانگر آن است كه سپاهِ درونِ انسان از شروع به كار حج، در خود حالت آماده‏باش ايجاد كرده و در حالي كه همواره با شياطين جن و انس مي‏ستيزد، بايد آن آمادگي لازم را در خود به هم رساند كه شيطان را دشمن اصلي خود تلقي نموده و پس از آنكه او را سراغ كرد هدف رمي خويش قرار دهد.
عمل رمي كه با دعاي «اللهم ادْحَرْ عَنّيِ الشيطان» افتتاح مي‏شود نشانه تنفر و انزجار از عامل اصلي معصيت و بدبختي، يعني شيطان است و حاجي با اجراي اين عمل، عزم راسـخ خود را در جدال و ستيز با نيرنگهاي گمراه‏كننده شيطان و اعمالِ زيان‏آور او ابراز و اعلام مي‏كند.
حاجي در چنين موقعيتي، نهائي‏ترين مراتب انزجار خود را نسبت به هرگونه فساد و انگيزه آن نشان مي‏دهد، و از فرصتي كه براي او فراهم آمده است در كنار برادران ديني و با حفظ همبستگي با آنها احساس مي‏كند كه مي‏تواند دشمن خود را ـ هرچند كه مانند شيطان، قوي و نيرومند باشد ـ در سايه اتحاد با برادران ديگر درهم بكوبد و استوانه‏هاي عظيمي از ابرقدرت‏نماهاي عالم هستي و جهان آفرينش، يعني شياطين را با سنگريزه‏هايي كوچك خفه كند و ابهت و هيبت آنها را در هم بكوبد، و آنها را زير همين سنگريزه‏ها بپوشاند، و ابهت و جاذبه آنها راپوچ و پوشالي جلوه دهد.
و اين جريان خود هشداري به مسلمين جهان است ـ مسلميني كه در برابر هيبت پوشالي ابرقدرتهاي شرق و غرب، و قدرتهاي ميانه احساس ترس و بيم مي‏كنند ـ تا نترسند، هيچ هراسي به خود راه ندهند، و در برابر اين شياطين ريز و درشت اِنس، كمترين دلهره‏اي را پذيرا نگردند؛ چرا كه مي‏توانند در سايه همبستگي با يكديگر دشمنان اسلام را ـ هر چند كه اين دشمنان از لحاظ تجهيزاتِ جنگ و جدال و ستيز با آنها، قوي و قلدر و به ظاهر خوف انگيز باشند ـ از پاي درآورند، چنانكه با سنگ‏ريزه‏هايي چند توانسته‏اند استوانه‏هاي اُولي (شرق) و عَقَبه (غرب) و وسطي (قدرتهاي جيره‏خوار اين ابرقدرتها) را آنچنان با سنگ‏ريزه‏ها بپوشانند و كم‏توان سازند كه حداقل تا يكسال از شر و آسيب آنها در امان باشند و با استمرار اين جنگ و جدال و ستيز در هر سال، امنيت خود را براي هميشه تأمين نموده و نگذارند ـ با توقف و ركود خود و ترك جدال و ستيز و نبرد با شياطينِ انس ـ اين قدرتهاي نيمه جان و از كار افتاده، جان تازه‏اي به خود گيرند و به ميراث مادي و معنوي مسلمينِ جهان يورش آورند و سرمايه‏هاي فرهنگي و منابع اقتصاديشان را به يغما برند.
آيا ما مسلمين بايد به هنگام انجام مراسم حج ساكت و بي‏تفاوت باشيم و صرفا با تفوه به جدال و ستيز و استعاذه آرام با شيطان‏ها بستيزيم و فرياد خود را در كنار همه برادران مسلمان جهان بر سر شيطان بزرگ و كوچك و متوسط نكشيم؛ چرا كه اينكار جدال است و جدال در حج روا نيست؟!
اگر اينطور است نبايد به رمي جمرات بپردازيم؛ چون اين كار نوعي شدت عمل و خشونت و خصومت و ستيزه‏جويي است و جدال و مجادله سزا نيست به هنگام حج به كار گرفته شود! بگذاريم شياطين جن و انس بر سرپاي باشند و هر روز نيروي تازه‏اي بر نيروهاي خود بيفزايند و بر سر ما مسلمين بريزند و همه ميراث مادّي و معنوي ما را با تواني كافي به تاراج گيرند؟!
اگر اينطور است نبايد صداي خود را به تكبير بلند كنيم و بايد اهلال و تلبيه خود را با فريادي بلند سرندهيم؛ چرا كه اين كار آميخته با خشونت و خصومت و جدال با شياطين انس و جن است و اين موج انفجارِ «اللّه‏ اكبر» و «لااله الا اللّه‏» شياطين انس و جن را مي‏آزارد، و چون از جدال در حج نهي شده است! با حربه «فريادهاي كوبنده» تلبيه و تهليل، به سراغ هيچ شيطاني نرويم و آنها را نيازاريم. كدام مفسر قرآن و كدام فقيهي از شيعه و سني چنين گفته است؟، اگر كسي مفسر و يا فقيهي از فريقين سراغ دارد به ما نشان دهد كه گفته باشد جدال با شياطين و ستيز با فساد و منهيات و پيكار با طاغوتها و ابرقدرتهايي ـ كه دشمنان قوي‏تري از شيطان نسبت به اسلام و قرآن هستند ـ همان جدالي است كه در قرآن كريم از آن نهي شده است؟
آري ما بايد ـ با ايجاد موجِ انفجار تلبيه و تهليل ـ قدرتهاي شيطاني جهان را به لرزه درآورده و سازمان توان و نيروي آنها را از هم پاشيده، و آنها را از پاي درآوريم، بايد صدا به تكبير و تهليل و تلبيه برفرازيم كه اين كار، يعني اجراي تلبيه و تكبير و تهليل با صداي بلند و برافراشته، شعار حج است.
اين رسول خدا ـ صلي‏اللّه‏ عليه وآله و سلّم ـ است كه مي‏فرمايد:
«اتاني جبريل فقال لي: انّ اللّه‏ يأمرك اَنْ تأمر اصحابك ان يرفعوا اصواتهم بالتلبية؛ فانها من شعار الحج»23:
«جبراييل نزد من آمد و گفت: خدا ترا فرمان مي‏دهد كه به ياران خود دستور دهي صداي خود را به تلبيه برفرازند؛ چرا كه تلبيه شعار حج است».
و نيز فرمود:
«أتاني جبريل فأمرني ان آمُرَ اصحابي و من مَعِيَ اَنْ يرفعوا اصواتهم بالتلبية»24:
«جبراييل نزد من آمد و مرا فرمان داد كه يارانم و هر كسي را كه همراه من هستند دستور دهم صداي خود به تلبيه بلند سازند».
چنانكه فرمود:
«امرني جبريل برفع الصوت في الاِهلال؛ فانه من شعار الحج»25:
«جبراييل مرا به بلند كردن صدا در رابطه با «لااله الا اللّه‏» موظف ساخت؛ چرا كه اين كار از شعارهاي حج است».
جبراييل نزد پيامبر اكرم ـ صلي‏اللّه‏عليه‏وآله‏وسلم ـ مي‏آيد و به او با تأكيد توصيه مي‏كند، يعني فرمان مي‏دهد كه آن حضرت دستوري صادر كند تا خود و اصحابش به هنگام حج و در حال احرام فريادشان را به «اللّه‏ اكبر» و «لااله الااللّه‏» و «لبيك اللهم لبيك» بلند كنند، كه موج اين فرياد گوش شيطان را كر كرده و توان را از شيطانهاي بزرگ و كوچك دنيا مي‏ربايد و آنها را بيجان و ناتوان مي‏سازد.
آيا اين كار همان جدال منهي است، آيا اين خشونت و خصومت در حال احرام با شيطان جن و انس روا نيست؟!
راستي اگر جدال، عبارت از خشونت و تندروي است، نبايد پس از طواف، سعي كنيم، بلكه بايد ميان صفا و مروه، حالت مَشْيِ آرام را در پيش گيريم، و آهسته آهسته راه برويم.
نه، هرگز اين نظريه درست نيست؛ بلكه بايد با كيفيتي به طرف هدف گام برداريم، نه آنچنان خويشتن را فرسوده ساخته و بدويم، و نه آنچنان آهسته راه را در سوي مقصد در پيش گيريم كه تاريكيهاي شبِ خواب و غفلت فرا رسد و گرگان بيشه، طعمه‏هايي بِلادفاع براي خود بيابند. آري بايد سعي كنيم و تمام اندام خويش را با شدت به جنبش درآوريم و نشان دهيم كه همواره در حال شادابي و تحرك و قدرت به مقابله و رويارويي با شيطان به سر مي‏بريم و در راه رسيدن به هدفِ والاي الهي و انساني شتاب مي‏گيريم، اما نه آنچنان كه فرسوده گرديم و از كار بيفتيم.
مگر نه اين است كه مفسران در ذيل اين گفتار الهي كه: «و لا جدال في الحج» به ما هشدار داده‏اند:
«الجدال في الدين طاعة عظيمة»26:
جدال در امر دين طاعتي بزرگ مي‏باشد.
و آيا مگر نه اين است كه خدا فرموده است:
«اُدْعُ اِلي سَبيلِ ربّكَ بالحكمة و الموعظة الحسنة وجادلهم بالتي هي احسن...»
آيا امر به مجادله با كفر و بي ديني و نبرد با اِفساد و تبهكاري شيطانهاي بزرگ و كوچكِ دنيا، و دعوت به جدالِ با الحاد و زندقه ـ كه به سان خوره، دين و ايمان مسلمين را به فرسايش و ذوب شدن مي‏كشاند ـ از اين آيه «به هنگام حج و احرام» استثناء شده است؟! آيا اين آيه هيچ كاربردي در موسم حج ندارد؟ و آيا بايد در حال احرام تحرك مسلمين در مقابله و نبردِ با كفر و ستيز با شيطان، و پيكار با فساد متوقف و راكد گردد؟ هيچ مفسّري نگفته است كه بايد دعوت انسانها به راه خدا و جدال با گناه و فساد در موسم حج و در حال احرام دچار ركود و توقف شود.
آيا مي‏توان گفت جدال و ستيزي كه در حالِ حج با كفر و فساد و ابرقدرتهاي خونخوارِ جهان ـ كه چون زالو خون مسلمين جهان را مي‏مكند و اساس قرآن و اسلام را در ممالك اسلامي روز به روز متزلزل مي‏سازند ـ انجام مي‏گيرد، با ايجاد تحريف در مفهوم «لا جدال في الحج»، بايد متوقف گردد؟! اصلاً كلمه حج و احتجاج از يك ريشه‏اند و «تحاجوا» به معناي «تجادلوا» و «محجاج» به مفهوم «كثير الجدال» است.27
اينك كه ملتهاي مسلمان در صور و صيدا و لبنان و جولان و عمان و عراق و سودان و نيل و قيروان و افغانستان و قدس و تونس و فيليپين و فلسطين و... در زير چكمه‏هاي شيطان بزرگ يعني آمريكا و صهيونيسم جهاني و قدرتهاي استكباري دست و پا مي‏زنند و فريادِ استغاثه‏شان آنها بلند است، چه كسي بايد به ناله‏ها و استغاثه‏هاي آنان پاسخ دهد؟ آيا خدا فرموده است كه به نداي مظلوميت اين امتهاي مسلمان در موسم حج پاسخ مثبت ندهيم و ساكت و آرام و بي‏تفاوت به سربريم، و در حج به احتجاج برنخيزيم، و هيچ فريادي از خود برنياوريم تا اين شياطين به كار خود ادامه دهند و رنجيده خاطر نگردند! چرا كه نبايد با جدال و فرياد شيطان و صهيونيسم را در حال حج آزرده ساخت؟!
بسيار عجيب و شگفت‏آور است كه تعدادي از روحانيون زرخريد و برده حكومتها ـ با بهانه تحريف در مفهوم «لا جدال في الحج» ـ مي‏خواهند كه فرياد برآوردن بر سر شياطينِ انس و جن را خاموش كنند، اينان از آنچه در پشت پرده مي‏گذرد خبر ندارند و يا خود را به بي‏خبري وامي‏دارند كه استكبار نسبت به بلاد اسلامي چه سودايي در سر دارد؟: صهيونيسم و كفر و الحاد و شركِ جهاني مي‏خواهند عرصه جغرافيايي مملكت نامشروعي به نام «اسرائيل» را آنچنان پهناور سازند كه از نيل تا فرات و از آنجا تا فراتر از كعبه را زير پوشش گيرد.
اينك اين گره كور و غده‏اي كه در قلب پيكرِ بلادِ اسلامي ـ به مدد ابرقدرتهاي شرق و غرب ـ براي امتهاي اسلامي به ارمغان آمده، بنا است در سراسر اندام ممالك اسلامي ريشه دواند.
چرا پيشوايان ديني در اين ممالك اسلامي در خواب خرگوشي فرو رفته‏اند و نمي‏خواهند كسي آنها را از اين خواب سنگين بيدار سازد، و مايل نيستند حتي به خواب رفته‏ها نيز بيدار و هوشيار گردند؟!
ايران و لبنان سالها است بيدار شده‏اند و مي‏خواهند كه ديگران را بيدار و هوشيار سازند؛ و برآنند كه در هر صُقْع و مكان و در هر منطقه و سرزميني به وظيفه بيدارگريِ خود عمل كنند؛ اما با كمال تأسف در موسم حج ـ كه امت به‏پاخاسته ايران، يعني امتي كه در راه اسلام و قرآن همه وجود خود را به خدا تقديم كرده است ـ و در سرزمين مقدس مكه و مدينه مردم را به اتحاد و همبستگي با يكديگر دعوت مي‏كنند تا با صهيونيسم جهاني و استثمار و شياطين به مقابله و پيكار برخيزند ـ پيشوايان اسلاميِ نامسلمان، اين كار را جدالي برمي‏شمارند كه به تصور غلطشان خدا از آن نهي كرده است!
آيا خدا «نهي از منكر» را در مكه و مدينه (در موسم حج) نهي كرده است؟!
سكوت مسلمين در مكه آنهم به هنگام حج و در حال احرام ـ در برابر گناهِ بزرگ جهاني و ظلم و ستم بر مسلمين جهان ـ خود عظيم‏ترين گناه و جرم محسوب مي‏گردد. آيا نبايد اين سكوت و بي‏تفاوتي را از ميان بُرد، و به جدالِ با ستم و تجاوز و كشتار مسلمين در قدس عزيز و صور و صيدا برخاست؟!:
«من اصبح و لم يهتم بامور المسلمين فليس بمسلم»
آيا اهتمام به امور مسلمين جهان در حال احرام، جدالِ مذموم است؟ آيا سرزمين مكه و مدينه همان نقطه‏اي نيست كه پيامبر اسلام به آن چشم دوخته است تا مسلمين در موسم حج و به حال احرام ـ در حالتي آماده باش در برابر شيطان ـ به امور مسلمين قيام كنند. آنكه قيام نكند و در موسمِ برگزاري حج به جدال با ناحق و باطل و فساد برنخيزد بايد حساب خود را از مسلمين جدا كند و از حوزه اسلام و ايمان، خويشتن را بيرون و بيگانه بيند.
حج، خود جهاد است، و جهاد در حج و در حال احرام در برابر كفر را بايد طاعتي افزون بر طاعت مربوطِ به حج برشمرد. جدالِ با كفر در حالِ احرام از اَوْجبِ واجبات است و در ضمن طاعتي ديگر.
اين امام فخر رازي است كه ضمن تفسير آيه «... فلا رفث و لافسوق و لاجدال في الحج» مي‏گويد: «جدال در حج» كه در حال احرام، مذموم و نكوهيده است، جدال در اثبات و تأييد باطل و كفر و جلب مال و كسب جاه مي‏باشد؛ اما اگر جدال و ستيز در جهت تأييد حق و دعوت مردم به راه خدا و دفاع از دين و آيين اسلام صورت گيرد[ نه تنها مذموم نيست؛ بلكه [ممدوح و مطلوب مي‏باشد».28
خداي متعال مناسك حج را در جهت اهدافي والا تشريع فرمود كه از آن‏جمله:
يك فرد مسلمان در حالي كه آهنگ سويِ خدا دارد به صوب خانه خدا به راه مي‏افتد، تا خويشتن از عادات پيشين و رفاه‏طلبي تجريد كند، و درون خود از تفاخر و امتيازات موسمي و زودگذر و ناپايدار بپيرايد؛ به گونه‏اي كه يك مالدار و ثروتمند و نامور خود را با تهيدست و فرد گمنام برابر بيند، و فرمانروا فرد بينوا و گمنام و كم‏توشه را به سان خويش محترم شمارد، و همه مردم در اين سرزمين از هر طبقه و از هر نژاد و هر كشوري در شرايطي همسان از نظر بيرون و درون به سربرند، و با لباسي برابر و سفيد و همرنگ و همسان خويشتن را بپوشانند كه گويا در عرصات محشر از خواب مرگ بيدار و زنده شده و در پيشگاه خدا حضور به هم رسانده‏اند.
آيا سزا نيست در چنين شرايطي و با اين تجمع شگرف ـ كه مي‏توانند به درستي درد يكديگر را درك كنند ـ رنج و درد و شكنجه‏هايي را كه بر آنها وارد مي‏شود براي همديگر بازگو نمايند، رنجي كه سخت، امتهاي اسلامي را مي‏آزارد؟!
سرزمين مكه ـ از ديدگاه مسلمين و ديگران ـ نخستين كانوني به شمار مي‏رود كه آواي جدال با كفر و الحاد و طواغيت و شياطين از آنجا برخاست و به گوش جهانيان رسيد، و اولين گام در ستيز با هر قدرتي (جز خدا) در همين نقطه برداشته شد، و نغمه كفر ستيزِ «لااله الااللّه‏» از درون غار حرا بر قله كوه فاران، سامعه جان و روح جهانيان را نوازش داد.
هم اكنون نيز ـ كه خدا و معبود حقيقي در كنار بتهاي ابرقدرت به دست نسيان و فراموشي سپرده مي‏شود ـ امت ايثارگر ايران، با رهنمودگيري از امام و پيشوايي كه قلبش در اميد و آرزوي عزت و سرفرازي مسلمين و مستضعفان عالم مي‏طپد، قيام كرده تا طاغوتها و بتهاي زمان را از كعبه جهان سرنگون سازند و كره خاكي را از اين جرثومه‏هاي مرگ‏آفرين پاكسازي نمايند، و جهاد خود را در اين راه در هر منطقه و سرزميني به كار گيرند و در كعبه ـ كه به هنگام اداي مناسك حج، كانون تجمع و همبستگي همه مسلمين جهان است ـ دست در دست برادران خود قرار مي‏دهند و با فريادي كه سامعه شياطين انس را مي‏خراشد نداي استقلال و آزادي سر دهند. آري مي‏خواهند جهادِ در راه خدا را در كنار پيروان قرآن در سرزمين وحي، تجسم بخشند و به دنيا اعلام كنند كه اسلام از هر قدرت و نيرويي برتر است، و:
«لن يجعل اللّه‏ الكافرين علي المؤمنين سبيلا».29
آيا اين جدال مذموم است؟!
پيامبر گرامي ما ـ صلي‏اللّه‏ عليه وآله وسلم ـ فرمود:
«الحج جهاد، والعمرة تطوع»30.
و نيز فرمود:
«نعم الجهاد، الحج»31.
آيا جهاد اين است كه دشمنان اسلام به اسلام و قرآن يورش برند و براي درهم كوبيدن اسلام دست به كشتاري نسبت به همنوعان ما بزنند، كه در تاريخ بشريت بي‏سابقه است، و افراد بي‏دفاعِ امّتِ اسلامي ـ از پير و جوان و كودك و خردسال ـ را هدف بمب و موشك و توپ و گلوله‏ها قرار دهند و ما آرام بخوابيم و صدا برنياوريم كه جدال است؟! آيا جهاد ـ كه همان حج است ـ و حج ـ كه همان جهاد است ـ به اين معناي است كه به خود زحمتي ندهيم و از شدت عمل و خشونت نسبت به دشمنان اسلام و قرآن و كعبه خودداري كنيم؟!
زهي خجلت و سرافكندگي از بصيرت ديني و فقه و فقاهت ملاياني گرفتار عصبيتِ جاهليِ عربيت كه جهاد در راه خدا و تظاهرات عليه اسرائيل و گمارندگان آن را ـ كه با ازدواج نامشروع شرق و غرب زاده شده‏اند ـ جدال مي‏پندارند! و از امتي خرده مي‏گيرند كه حج را در چهره جهاد تمثّل و تجسم مي‏بخشند، اين عالم‏نماها پيرو اسلام نيستند؛ بلكه خودآگاه و يا ناخودآگاه و مستقيم و غير مستقيم از هوي و هوسِ حكومتهاي گرفتار چنگ صهيونيسم درس مي‏گيرند كه خود گمراهند و ديگران را به بيراهه و گمرهي سوق مي‏دهند.
اي مسلمين جهان:
«... لاتتبعوا اهواء قوم ضلّوا من قبل و اضلّوا كثيرا و ضلوا عن سواء السبيل»32.
مشركين عالم ميكرب شرك را و دوگانه و يا چندگانه انگاريِ قدرتِ مطلقِ جهاني را تا فضاي افكار و انديشه چنان فقيهان وقيح پيش‏رانده، و افكار و آراء آنها را بيمار و آلوده ساخته كه چنان نغمه‏هاي شوم را ـ به بهانه واژگون نمودن مفهوم جدال در «ولا جدال في الحج» ـ سر مي‏دهند، و مي‏خواهند به خواب و غفلت مسلمين تداوم بخشند، و اين اذان و ندايي كه گوش شرك و كفرِ جهاني را مي‏خراشد، به سكوت مبدّل گردانند؛ اما اين خدا است كه فرموده است:
«و اَذان من اللّه‏ و رسوله الي الناس يوم الحج الاكبر ان اللّه‏ بري‏ءٌ من المشركين و رسوله...»33.
خدا و رسولش را در تمام ايام حج فرياد و بانگ پرطنيني است مبني بر اينكه از مشركين و ايده و آرمان آنها سخت بيزار بوده و با چنين آرمان پليدي همواره تا به روز حشر در جدال و ستيز است. جدال و ستيزي به حق و در جهت تأييد و تقويت حق؛ چرا كه اذان به معناي بانگ پرطنين بر سر استكبار شيطاني و شرك و كفر و الحاد مي‏باشد كه در دنياي معاصر در پيكر ابرقدرتهاي جبار تمثل يافته است.
اين اولين بانگ بلند است كه در اين آيه گوشزد شده، و اين فرياد بر سر شيطان بزرگ ادامه دارد و بايد تا فرونشستن فتنه و شرك به جدال و ستيز با شرك و كفر جهاني تداوم بخشد.

اگر ايرانيانِ مسلمان و امتِ به پا خاسته كشور ولي زمان ـ عجل‏اللّه‏ تعالي فرجه الشريف ـ در سرزمين مكه به هنگام حج بانگ خويش را عليه شرك و الحاد جهاني پرطنين و هم‏آواز مي‏سازند، اين كار را نمي‏توان از نگاه هيچ مفسر و فقيهي از فريقين، به حساب جدالي آورد كه خدا در باره آن فرموده است: «... ولا جدال في الحج».
بلـكه اين كار فرياد برائت و بيزاري است كه از آسمان برآمد و بر دل پيامبراسـلام ـ صلي‏اللّه‏ عليه وآله ـ نشست، و او به نوبه خود اين فرياد دروني را به گوش هوش علي رساند، و علي ـ عليه‏السلام ـ نيز اين آواي شرك‏برانداز را براي مشركان برخواند، مانيز همواره اين ندا را در هر جا و هر نقطه سر مي‏دهيم كه: «كفر و شرك و الحاد نابود باد». و «مرگ بر استكبار ابليسي جهان و شياطين انس و جن» و به خصوص «مرگ بر شيطان بزرگ، امريكا»، و «مرگ بر فرزند نامشروع او»، يعني صهيونيسم.
در پايان از خداوند متعال مي‏خواهم به همه ما بصيرتي صحيح در دين مرحمت فرمايد و اساس ظلم و شرك را در جهان در هم فروريزد.
وآخر دعـوانا: ان الـحمدللّه‏ رب العـالمين
وصلي‏اللّه‏ علي نبينا محمد و آله الطاهرين
سيد محمد باقر حجتي

ينطلق الإمام في تفسيره لآيات الحج ومناسكه في آفاق رحبة بعيدة؛ ليكتشف أبعادها السياسية والاجتماعية والثورية ، إضافة إلي أبعادها الروحية العرفانية .

وأذِّن في الناس بالحجِّ يأتوك رجالاً وعلي كُلِّ ضامرٍ يأتينَ من كُلِّ فَجٍّ عميق* ليشهدوا منافع لهم . . .5 .
لماذا هذا الإعلام الإبراهيمي برفع الصوت بالحجّ عاليا ، والنداء؟
لماذا كلّ هذا الحرص علي حضور الناس وحشدهم في زمان واحد وفي مكانٍ واحد وفي مناسك موحّدة؟
لماذا كلّ هذا الحشر في ذلك المكان المقدّس الطاهر؟
ما هو سرّ هذا الحشد المليوني الهائل لهؤلاء المسلمين الآتين من شرق الأرض وغربها؟
ما هي المقاصد والأهداف والغايات التي تجعل هؤلاء الملايين من المسلمين يهجرون أوطانهم وأهليهم ، ويعطّلون أعمالهم ومشاريعهم ، ليلتحقوا بركب الحجيج المقبلين من أقطار بعيدة ، وأصقاع نائية؟
إنّ الآيه الثانية تعطي لنا الجواب الشافي عن هذه الأسئلة المتعدّدة مبني ، المتّحدة مضمونا ومعنيً ، حيث ترسم لنا فلسفة الحجّ ، وعلّته أو غايته ـ علي اختلاف اتجاه التفسير في حرف (اللام) ـ بقوله: ليشهدوا ـ ذلك التجمّع المليوني للمسلمين الآتين من كلِّ فجٍّ عميق ، راجلين وراكبين: ليشهدوا منافع لهم!
(التجارات) هي المنافع الدنيويّة: بين الأمس واليوم!
يتساءل الإمام الخميني : ما هي هذه (المنافع) التي تمثِّل العلّة أو الغاية من حضور هذا الحشد المليوني الهائل؟
ماذا يتصوّر المسلم القارئ للقرآن الكريم من دلالات وأبعاد وآفاق لهذه (المنافع) التي أراد اللّه‏ تعالي أن يشهدها الملايين الوافدون من أصقاع الكرة الأرضية؟
هل نكتفي بتفسير (المنافع) بكونها منافع اُخروية في الجنّة فيما يعطيه اللّه‏ للحجّاج من الثواب الجزيل كما ذهب بعض المفسِّرين ، أو نفسّرها بـ (التجارات في الدنيا كما ذهب بعض آخر ، أم نجمع بين التفسيرين (التجارات في الدنيا ، والمغفرة في الآخرة)؟! وكأنّ (التجارات) هي المنافع الدنيوية الوحيدة التي من أجلها فرض اللّه‏ عزوجل فريضة الحجّ ، وأوجب علي المسلمين أن يحقّقوا ذلك الاجتماع المليوني الكبير!!
وإذا كان السابقون يدركون المقاصد التجارية للحج باعتباره يمثِّل ـ فيما يمثِّل ـ سوقا إسلامية عالمية رائجة ، فنحن ـ في واقعنا المعاصر ـ لا يمكن أن نعتبر هذه السوق من (المنافع) التي ذكرتها الآية المباركة ، وجعلتها علّة أو غاية للحكم . . . ذلك لأنّ السوق في مكّة والمدينة أصبحت (أمريكية ـ أوروبيّة ـ يابانية) بكلّ معني الكلمة!!
وقد نبّه الإمام الخميني إلي هذه الظاهرة الخطيرة وحذّر الحجّاج المسلمين ، الذين تركوا الأهل والديار ، وأتوا ملبّين دعوة إبراهيم الخليل عليه‏السلام ، من أن يكونوا «مستهلكا» ممتازا للبضائع الأمريكية ، بقوله:
«أسواق البلدان الإسلامية أصبحت مركز تنافس بضائع الغرب والشرق ، حيث تتجه إليها سيول البضائع الأمريكية والأوروبية واليابانية الكمالية واللعب والاستهلاكيات .
ومع الأسف الشديد فانّ مكّة المعظّمة وجدّة والمشاهد المشرّفة في الحجاز . . حيث مركز الوحي ومهبط جبرائيل وملائكة اللّه‏ ، ومحلّ تحطيم الأصنام والبراءة منها ، أصبحت مملوءة ببضائع الأجانب ، وغدت سوقا رائجا لأعداء الإسلام وأعداء الرسول الأعظم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله 6» .
وقد حذّر الإمام بصورة متكرّرة من هذه الظاهرة السيئة الخطيرة التي تحوّل (المنافع) التجارية ـ التي ذكرها المفسِّرون المتقدّمون ـ إلي مضار كبيرة ، بحيث نري أنّ الحجيج يستغرقون الليالي والأيّام في أسواق مكة والمدينة ليشتروا تلك البضائع ، يقول الإمام: «كثير من حجّاج بيت اللّه‏ الحرام الذين يذهبون لأداء فريضة الحج ، ومن المفروض بهم أن يلبّوا استغاثة المسلمين لما يحيط بهم من مؤامرات ، نراهم يتجوّلون غافلين في الأسواق بحثا عن البضائع الأمريكية والأوروبية واليابانية ، وبذلك يُؤلمون قلب صاحب الشريعة بعملهم هذا المسيء إلي كرامة الحج والحجّاج معا»7 .
وفي خطابه للعام التالي (1406ه••) ركّز الإمام في تحذيره علي البضائع الأمريكية خاصة ، وذلك في النقطة الثالثة من توصياته السنوية إلي الحجّاج الايرانيين ، معتبرا عرضها مخالفا لمقاصد الحج وأهدافه ، كما أنّ شراءها يُعدّ دعما ومساندةً لأعداء الإسلام ، بقوله:
«بالنسبة للبضائع المعروضة في الحجاز للحجّاج المحترمين ما كان يرتبط منها بأمريكا ، فانّ عرضها مخالفٌ للأهداف الإسلامية ، بل مخالفٌ للإسلام تماما ، وشراءها دعمٌ لأعداء الإسلام ، وترويجٌ للباطل ، فيجب الاجتناب عن ذلك» .
واعتبر الإمام ـ إبّان الحرب المفروضة ـ أنّه «ليس من الإنصاف أن يقدّم شبابنا أرواحهم في الجبهات ويضحون ، بينما أنتم تساعدون مجرمي الحرب بشرائكم هذه البضائع . . فإنّ في ذلك إساءة إلي الإسلام والجمهورية الإسلامية وشعبكم المظلوم» .
وقد أشار إلي أنّ هذه المسألة قد ذكرها في السنوات السابقة ، بيد أنها تستحق التكرار والتأكيد لأهمّيتها ، حيث يقول:
«لقد ذكّرت بهذا في السنوات الماضية لأهمية الموضوع وحسّاسيته ، ومن واجبي أن اُكرّر ذلك»8 .

ركّز بعض المفسّرين المعاصرين علي التعليل أو الغاية: ليشهدوا منافع لهم ، ورسموا الأبعاد المتنوّعة والمتعدّدة لهذه المنافع ، التي أراد اللّه‏ تعالي أن يشهدها موسم الحج في مكّة المكرّمة .
العلاّمة الطباطبائي في تفسيره (الميزان) نبّه إلي إطلاق تعبير (منافع) ، وعدم تقييده بالدنيوية أو الأخروية ، ممّا يعني شمولهما معا ، وقد عرّف المنافع الدنيويّة بأنّها تلك «التي تتقدّم بها حياة الإنسان الاجتماعية ، ويصفو بها العيش ، وترفع بها الحوائج المتنوعة ، وتكمل بها النواقص المختلفة من أنواع التجارة والسياسة والولاية والتدبير وأقسام الرسوم والآداب والسنن والعادات ، ومختلف التعاندات والتعاضدات الاجتماعية وغيرها» .
ثمّ أعطي العلاّمة مصاديق هذه المنافع الدنيوية مشيرا إلي الأمور التالية:
أولاً: التعارف بين المسلمين القادمين من أصقاع الأرض المختلفة .
ثانيا: اتحاد المسلمين علي كلمة واحدة هي كلمة الحق .
ثالثا: التعاون فيما بينهم في سبيل حلّ مشاكلهم .
رابعا: امتزاج المجتمعات الإسلامية لتكون «مجتمعا وسيعا له من القوّة والعدّة ما لا تقوم له الجبال الرواسي ، ولا تقوي عليه أيّ قوّة جبّارة طاحنة ، ولا وسيلة إلي حلّ مشكلات الحياة كالتعاضد ، ولا سبيل إلي التعاضد كالتفاهم ، ولا تفاهم كتفاهم الدِّين»9 .
ومن المفسِّرين المعاصرين الذين أعطوا لآية المنافع دلالاتها وأبعادها ، هو صاحب (في ظلال القرآن) سيّد قطب ، حيث يقول:
«والمنافع التي يشهدها الحجّ كثيرة ، فالحجّ موسمٌ ومؤتمر . الحجّ موسم تجارة وموسم عبادة. والحجّ مؤتمر اجتماع وتعارف، ومؤتمر تنسيق وتعاون، وهو الفريضة التي تلتقي فيها الدنيا والآخرة ، كما تلتقي فيها ذكريات العقيدة البعيدة والقريبة.
ثمّ يعدّد هذه المنافع الكثيرة ، ويرسم بريشته الفنّية الأرواح وهي ترفّ حول بيت اللّه‏ وتستروح الذكريات التي تحوم عليه وترفّ كالأطياف .
طيف إبراهيم الخليل عليه‏السلام وهو يودّع البيت فلذة كبده إسماعيل وأمّه ، ويتوجّه بقلبه الخافق الواجف إلي ربِّه: ربّنا انّي أسكنت من ذرّيتي بوادٍ غير ذي زرع عند بيتك المحرّم . . . .
وطيف هاجر ، وهي تستروح الماء لنفسها ولطفلها الرضيع في تلك الحرّة الملتهبة حول البيت ، وهي تهرول بين الصفا والمروة وقد نهكها العطش ، وهدّها الجهد وأضناها الاشفاق علي الطفل . . ثمّ ترجع في الجولة السابعة وقد حطّمها اليأس لتجد النبع يتدفّق بين يدي الرضيع الوضيء . وإذا هي زمزم ينبوع الرحمة في صحراء اليأس والجدب .
وطيف إبراهيم عليه‏السلام وهو يري الرؤيا ، فلا يتردّد في التضحية بفلذّة كبده . . .
وطيف إبراهيم وإسماعيل عليهما‏السلام يرفعان القواعد من البيت، في إنابة وخشوع...»10 .
ويستمرّ (سيِّد) في رسم تلك الأطياف . . إلي أن يقول:
«والحجّ بعد ذلك كلّه مؤتمر جامع للمسلمين قاطبة . مؤتمرٌ يجدون فيه أصلهم العريق الضارب في أعماق الزمن منذ أبيهم إبراهيم الخليل: ملّة أبيكم إبراهيم هو سمّاكم المسلمين من قبل وفي هذا . . ويجدون محورهم الذي يشدّهم جميعا إليه: هذه القبلة التي يتوجّهون إليها جميعا ، ويلتقون عليها جميعا . . ويجدون قوّتهم التي قد ينسونها حينا . قوّة التجمّع والتوحّد والترابط الذي يضمّ الملايين . الملايين التي لا يقف لها أحد لو فاءت إلي رايتها الواحدة التي لا تتعدّد . . راية العقيدة والتوحيد» .
«وهو مؤتمر للتعارف والتشاور وتنسيق الخطط وتوحيد القوي ، وتبادل المنافع والسلع والمعارف والتجارب ، وتنظيم ذلك العالم الإسلامي الواحد الكامل المتكامل مرّة في كلّ عام . . .» .
ويري صاحب (في ظلال القرآن) أنّ كلّ ذلك يمثِّل «بعض ما أراده اللّه‏ بالحجّ يوم فرضه علي المسلمين ، وأمر إبراهيم عليه‏السلام أن يؤذن به في الناس» ليشهدوا منافع لهم . . فإنّ كلّ جيل يشهد تلك المنافع «بحسب ظروفه وحاجاته وتجاربه ومقتضياته»11!

ركّز الإمام علي آية (شهود المنافع) كثيرا ، وذكرها في العديد من خطاباته السنوية التاريخية في موسم الحج ، وأعطي دلالاتها وتطبيقاتها معا .
وقد أكّد علي شمولية هذه المنافع؛ لتشمل كلّ نفع للمسلمين والاُمّة الإسلامية علي جميع الأصعدة الروحية والسياسية والثورية والاجتماعية والاقتصادية ، وقد دعا ـ بقوّة ـ الحجيج جميعا إلي تحقيق تلكم المنافع المتنوّعة في ذلك «المؤتمر الإسلامي الكبير ، في الأيام المباركة والأرض المباركة» ، قائلاً:
«علي المسلمين الملبِّين لدعوة اللّه‏ تعالي أن يستفيدوا من المحتوي السياسي والاجتماعي ، إضافة إلي المحتوي العبادي ، وأن لا يكتفوا بالشكل والصورة فحسب»12 .
وقد أطلق الإمام في خطاباته زفرات الأسف واللوعة علي ما آل إليه المسلمون في الغفلة عن تلكم (المنافع) العظيمة ، التي توخّاها القرآن من تشريعه لفريضة الحجّ . . إلي درجة بدا فيها (الحجّ الإبراهيمي ـ المحمّدي) غريبا ومهجورا ، حيث يصرّح قائلاً:
«إنّ الحجّ (الإبراهيمي ـ المحمدي) غريبٌ ومهجور منذ سنين علي الصعيد المعنوي والعرفاني ، كما هو غريب ومهجور علي الصعيد السياسي والاجتماعي ، وعلي الحجّاج الأعزّاء من جميع أقطار العالم الإسلامي أن يزيلوا عن بيت اللّه‏ غربته علي الأبعاد والأصعدة كافّة»13 .
ولهذا حذّر من أن يكون هذا الاجتماع المليوني للمسلمين الآتين من كلِّ فجٍّ عميق ، مصداقا للرواية القائلة:
«ما أكثر الضجيج وأقلّ الحجيج»14!
وهناك مقولة رائعة للإمام تعبّر عن مدي المنافع والعطاءات لفريضة الحج ، وعلي جميع الأصعدة ، وهي: «الحجّ كالقرآن مائدة ينتفع منها الجميع»15 ، ولذا فإنّه يري الاستفادة من جواهر بحره تختلف بحسب اختلاف مستويات الناس الفكرية والثقافية ، وحملهم لهموم الأمّة الإسلامية ، وشعورهم بآلامها وآمالها .
كما يري أنّ الحجّ يشبه القرآن في غربته ومهجوريته ، حيث يقول: «الحجّ مهجور كالقرآن»16 .
من هنا ندرك أنّ الإمام يري أنّ الحج كالقرآن في أعماقه ، وكالقرآن في غربته .
من هذا المنطلق يوجب مفسّرنا الإمام علي جميع المسلمين «أن يسعوا من أجل إعادة الحياة إلي الحجّ والقرآن معا» ، كما يدعو علماء الإسلام الملتزمين إلي «أن يضطلعوا بمسؤولية تقديم وإعطاء التفاسير السليمة والواقعية لفلسفة الحج ومناسكه ، بعيدا عمّا تنسجه خيالات وتصوّرات (علماء البلاط) من خرافات» .

لقد ركّز الإمام علي البعد (السياسي ـ الاجتماعي) في قوله تعالي: ليشهدوا منافع لهم؛ أكثر ممّا ركّز علي البعد (النفسي ـ العرفاني) ، رغم تصريحه بأنّ البعد الثاني هو الأساس ، وهو المنطلق لكلّ الأبعاد الأخري ، حيث صرّح قائلاً:
«إنّ البعد (السياسي ـ الاجتماعي) لا يتحقّق إلاّ بتحقّق بُعده المعنوي الإلهي»17 .
وقد كان يؤكّد في كتبه أنّه: ما لم تتكسّر أصنام كعبة القلب ، لا يمكن للإنسان أن يكسِّر الأصنام الأخري الحجرية والبشرية المتمثّلة بالطاغوت السياسي ـ الاجتماعي18 ، ذلك لأنّ الإنانية هي اُمّ الأوثان وأعدي أعداء الإنسان19 ، وأنّ «كلّ جهود الأنبياء من آدم حتّي الخاتم استهدفت كسر صنم الذاتية الذي هو أكبر الأصنام ، ثمّ كسر بقية الأصنام»20 .
ولهذا يري أنّ الطواف حول الكعبة «يرمز إلي عدم الالتفاف حول غير اللّه‏»21 ، كما هو «رمزٌ إلي عشق اللّه‏ وتنزيهٌ للنفس من أن تخاف غيره تعالي»22 ، كما أنّ الصفا والمروة يمثِّل «السعي لإيجاد المحبوب»23 .
بيد أنّ سر تركيز الإمام علي البعد (السياسي ـ الاجتماعي) في فريضة الحج يكمن في إيمانه بأنّ أعداء الإسلام ما تآمروا علي بُعد من أبعاد الحجّ أكثر ممّا تآمروا علي هذا البعد السياسي الاجتماعي ، من أجل أن يفرغوا فريضة الحج منه ، حتي غدا الحج أبعد ما يكون عن السياسة والاجتماع!! يقول الإمام:
«إنّ من أكثر أبعاد الحجّ تعرّضا للغفلة والهجران هو البعد السياسي لهذه المناسك العظيمة . ولقد عملت الأيدي الآثمة أكثر ما عملت ـ ولا زالت ـ علي هجرانه» .
ولهذا فإنّ «المسلمين اليوم ، وفي هذا العصر ـ عصر الغاب ـ مسؤولون أكثر من أيّ وقتٍ مضي علي إبرازه وإزالة الحجب عنه» .
تغييب البعد السياسي: مؤامرة كبري
يري الإمام قدس‏سره أنّ تغييب البعد السياسي الاجتماعي الثوري لفريضة الحجّ ومناسكه إنّما هو مؤامرة كبري تولّي كبرها عناصر ثلاثة:
العنصر الأوّل: الاستكبار العالمي (المتلاعبون الدوليون) .
العنصر الثاني: الحكّام العملاء التابعون .
العنصر الثالث: العلماء (المزيّفون + المتحجّرون) .
ولا يخفي أنّ العنصر الثالث يتضمّن طائفتين:
أ ـ المزيّفون المأجورون (وعّاظ السلاطين) ، أو (علماء البلاط) .
ب ـ المتنسكون المتحجّرون (المتزمتون) .
ولا يكاد يخلو خطاب سنوي تاريخي من خطابات الإمام في موسم الحج ، من تسليط الأضواء علي هذه المؤامرة الكبري بأطرافها الثلاثة ، التي نجحت إلي حدٍّ كبير في إفراغ الحج من محتواه السياسي ، ومضمونه الاجتماعي الثوري .
ففي عام 1404ه•• كشف الغطاء بصراحة عن مثلث التآمر ، قائلاً:
«لقد عملت الأيدي الآثمة أكثر ما عملت ـ وما زالت ـ علي تغييبه وهجرانه ، يساندهم في ذلك ـ عن علم أو غير علم ـ عملاؤهم الطامعون والغافلون الجهلة ، وعلماء الدين المأجورون أو المنحرفون ، والمتنسكون المتزمّتون المتحجّرون»24 .
وهذا النصّ يشير بصراحة إلي مثلث التآمر برؤوسه الثلاثة .
وفي بداية ذات الخطاب أكّد علي العنصر الأوّل والثاني باعتبارهما الأخطر؛ لأنّ العدوّ الداخلي أخطر بكثير من العدوّ الخارجي ، حيث يقول:
«ومن المؤسف أنّ الأبعاد المختلفة والمتنوّعة لهذه الفريضة المصيرية العظيمة ، بقيت مغيّبة من وراء حجب ، بسبب انحرافات حكومات الجور في البلدان الإسلامية [العنصر الثاني] ، ووعاظ السلاطين السافلين [العنصر الثالث ـ أ] ، وسوء فهم بعض علماء الدين المتزمّتين المتحجّرين في العالم الإسلامي [العنصر الثالث ـ ب]»25 .
ومن دون شك فإنّ العنصر الأخطر في هذه المؤامرة هو العنصر الثالث بكلا قسميه ، وقد عاني الإمام منهم ـ كما صرّح بذلك ـ أكثر ممّا عاني من أمريكا!!
يقول الإمام: «وقد بلغ الأمر بهؤلاء المنحرفين إلي أن وقفوا معارضين لإقامة الحكومة الإسلامية ، واعتبروها أسوأ من حكومة الطاغوت ، وحصروا فريضة الحج الكبري بظواهر فارغة ، واعتبروا طرح مشاكل المسلمين والبلدان الإسلامية (في هذا المؤتمر الإسلامي المليوني) مخالفة للشريعة ، بل يصل إلي حدّ الكفر!!
هؤلاء العملاء المرتبطون بالحكومات الجائرة المنحرفة صوّروا صرخة المظلومين المجتمعين من أرجاء العالم ، وفي مركز النداء هذا ، بأنّها زندقة مخالفة للإسلام!!
هؤلاء المهرِّجون ـ من أجل إبقاء المسلمين علي تخلّفهم ، وفتح الطريق أمام الغزاة والسلطويين . . . حصروا الإسلام في زوايا المساجد والمعابد ، واعتبروا الاهتمام بأمور المسلمين مخالفا للإسلام ولواجبات المسلمين وعلماء الإسلام!!»26 .
وعاظ السلاطين يدينون رسول اللّه‏ صلي‏الله‏عليه‏و‏آله !
«إنّ الحجّ ـ منذ انبثاقه ـ لا يقلّ بعده السياسي أهميّةً عن بعده العبادي ، بل إنّ البعد السياسي هو بذاته عبادة»27 ، وإنّ «البعد السياسي» يمثِّل «إحدي حكم الحجّ الكبري»28 ، وإنّ «الحجّ إنّما هو لهذه المسائل (السياسية ـ الاجتماعية . .) إنّما هو لقيام الناس قياما للناس29 ، لكي يدرك المسلمون مشاكلهم ويسعوا في حلّها»30 .
ولهذا فإنّه خاطب عام 1403ه•• ، أحد وعّاظ السلاطين الذي أفتي بمخالفة الهتاف ضد أمريكا وإسرائيل لمراسم الحج وقدسيّة بيت اللّه‏ الحرام ، قائلاً له:
«هل التأسّي برسول اللّه‏ واتّباع أمر اللّه‏ مخالف لمراسم الحجّ؟!
هل تنزهون مراسم الحج من البراءة من المشركين ؟!
أتكتمون أوامر اللّه‏ ورسوله من أجل متاع الحياة الدنيا ، وترون إعلان البراءة من أعداء الإسلام والظالمين كفرا31؟!»
وفي نفس الخطاب ، أكّد علي الدور السيئ لـ (وعّاظ السلاطين) في إفراغ الحجّ من محتواه ومضمونه بإبعاده عن السياسة والاجتماع ، وأنّهم بمقولاتهم «يدينون رسول اللّه‏ صلي‏الله‏عليه‏و‏آله ، ويدينون أئمّة الهدي»32 .
وفي عام 1407ه•• ، أشار الإمام في خطابه التاريخي إلي تصاعد دور (العناصر الثلاثة) في الوقوف أمام الوعي السياسي لفريضة الحج ومناسكه ، الذي بدأ ينتشر في صفوف المسلمين ، وحذّر من تسخير (الناهبين الدوليين) لعلماء البلاط ، ووعاظ السلاطين؛ لإشاعة فلسفاتهم وتحليلاتهم الخاطئة والمنحرفة ، التي تجرّد الحج من مقاصده السياسية وغاياته الاجتماعية تحت شعار (قدسية الكعبة وحرمتها) . هذا إضافة إلي (المتنسكين الجاهلين) [العنصر الثالث ـ ب] الذين يرون أنّ الحج ليس له علاقة بالأمور السياسية .
يري الإمام أنّ مقولات هؤلاء هي «من إيحاءات ومكر السياسات الخفيّة للناهبين الدوليين»33 .
وفي آخر نداء تاريخي له وجّهه عام (1408ه••) إلي الحجيج الآتين من كلِّ فجٍّ عميق ، سلّط الأضواء علي الدور الخطير لمن أسماهم بـ (أحفاد بلعم بن باعورا)34 في طمس فلسفة ومقاصد فريضة الحج ، وتفريغها من محتواها الفاعل؛ ليكون الحج «ما هو إلاّ رحلة سياحية يتمّ فيها زيارة (القبلة) و(المدينة) لا أكثر! ، وذلك من خلال تساؤلاتهم التعجبية الاستنكارية حول علاقة الحج بالسياسة ومشاكل المسلمين والناس المستضعفين في العالم:
ما علاقة الحج بالبحث عن أساليب الجهاد والنضال ، وسبل مواجهة قوي الشرك والاستكبار؟!
ما علاقة الحج بالمطالبة بحقوق المسلمين والمستضعفين من الظالمين الجائرين؟!
ما علاقة الحج بمشاكل المسلمين ومعاناتهم ، والتفكير بإيجاد الحلول لها؟!
ما علاقة الحج بظهور المسلمين كقوّة كبري ومقتدرة في العالم؟!
ما علاقة الحج بدعوة المسلمين إلي القيام والنهوض والانتفاضة ضدّ الأنظمة الطاغوتية العميلة التي تتحكّم علي رقابهم35؟!» .

في كثير من خطاباته السنوية في موسم الحج أعطي الإمام أهم المفردات السياسية والاجتماعية لمنافع ذلك الحشد المليوني الهائل للمسلمين الملبّين نداء الحجّ ، من شرق الأرض وغربها .
ومن خلال استقراء تلك الخطابات والنداءات نستطيع أن نتلمس أهم تلك المنافع والمفردات:
المنفعة الأولي: قطع يد الاستكبار العالمي عن الاُمّة الإسلامية .
يصرّح الإمام في أكثر من خطاب بأنّه لا توجد منفعة أعظم وأسمي من قطع يد الاستكبار العالمي عن أمتنا الإسلامية بل عن المستضعفين جميعا:
«وأيّ منافع أعظم وأسمي من قطع يد جبابرة العالم والظالمين من السيطرة علي البلدان المظلومة ، ومن أن تكون الذخائر المادية العظيمة للبلدان ملكا لشعوبها؟!»36 .
وفي خطابٍ آخر يقول:
«علي المسلمين المجتمعين في مواقف هذه العبادة الرامية إلي تجميع المسلمين من كلّ أرجاء الأرض؛ ليشهدوا منافع لكلّ المستضعفين في العالم ، وأيّ منافع أعظم من قطع يد الطامعين عن البلدان الإسلامية؟!»37 .
المنفعة الثانية: التفاهم وترسيخ الاُخوّة بين المسلمين .
يعتبر الإمام «أنّ واحدا من أهم أركان فلسفة الحج هو إيجاد التفاهم وترسيخ الاُخوّة بين المسلمين»38 .
ولا يكاد يخلو خطاب للإمام في موسم الحج من الدعوة إلي وحدة الكلمة بين المسلمين ، وضرورة نبذ الفرقة والتمزّق والتشتّت الذي يسعي أعداء الإسلام إلي إبقائه والمحافظة عليه .
ولهذا يري الإمام أنّ «من واجبات هذا التجمّع العظيم ، دعوة الناس والمجتمعات الإسلامية إلي وحدة الكلمة ، وإزالة الخلافات بين فئات المسلمين . وعلي الخطباء والوعّاظ والكتّاب أن يهتمّوا بهذا الأمر الحيوي ، ويسعوا إلي إيجاد جبهة للمستضعفين للتحرّر ـ بوحدة الجبهة ووحدة الكلمة وشعار (لا إله إلاّ اللّه‏ ـ من أسر القوي الأجنبية الشيطانية والمستعمرة»39 .
من هذا النص يظهر جليّا أنّ المنفعة الأولي (قطع يد الاستكبار) لا تأتي إلاّ بتحقيق المنفعة الثانية (الوحدة والتآزر) .
من هذا المنطلق يخاطب الإمام حجّاج بيت اللّه‏ الحرام كافة قائلاً:
«تبادلوا وجهات النظر ، وتفاهموا لحلّ مشاكل المسلمين المستعصية .
اِعلموا أنّ هذا الاجتماع الكبير الذي يعقد سنويا بأمر اللّه‏ في هذه الأرض المقدّسة يفرض عليكم ـ أنتم المسلمون ـ أن تبذلوا الجهود علي طريق الأهداف الإسلامية المقدّسة ومقاصد الشريعة المطهّرة السامية ، وعلي طريق تقدّم المسلمين وتعاليهم واتحاد المجتمع الإسلامي وتلاحمه»40 .
المنفعة الثالثة: اجتماع رجال السياسة في العالم الإسلامي
يري الإمام أنّ هناك فرصة ذهبية لزعماء السياسة في العالم الإسلامي أن يستثمروا موسم الحج؛ ليعقدوا في مكّة مؤتمرا إسلاميا عالميا يطرحوا فيه كلّ مشاكل المسلمين السياسية والاجتماعية والاقتصادية ، ليكتشفوا لها الحلول الناجعة:
«علي زعماء القوم أن يجتمعوا في مكّة المعظّمة استجابةً لأمر اللّه‏ تبارك وتعالي ، وأن يطرحوا مشاكلهم بينهم ويتغلّبوا عليها . ولو حدث ذلك ما استطاعت القوي الاُخري أن تقف بوجههم مهما كانت عظمتها» .
ويتساءل الإمام مستغربا ومتعجّبا علي ما آلت إليه أوضاع المسلمين:
لماذا يغفل المسلمون عن قدرة الإسلام العظيمة التي مكّنت شعبا ليغلب بيد خالية دولة غاصبة كبري؟
لماذا تعيش الحكومات الإسلامية الغفلة عن هذه القوة العظيمة المقتدرة؟
لماذا تتلقّي الحكومات العربية الصفعات خلال السنوات المتمادية من الصهيونية؟
لماذا كلّ هذا الاستسلام والرضوخ لسيطرة القوي الأجنبية؟
لماذا لا يجتمعون ولا يتعاضدون ليكونوا تجسيدا لقول النبيّ الأعظم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله : (وهم يدا علي من سواهم) .
إنّ مشكلة المسلمين تكمن في العداء المرير بين الحكومات الإسلامية الذي أنشأه الاستعمار بعد الحرب العالمية41 .
من هذا المنطلق يقترح الإمام ذهاب رجال السياسة والفكر والأدب والثقافة إلي الحج ، وأن لا يقتصر الحج علي عامة الناس .
إنّه ينفث زفرات اللوعة والأسف علي غفلة المسلمين عن هذا الأمر الحيوي والفاعل ، حيث يقول:
«نحن الآن ليس لنا من التشرّف بمكّة وحجّ بيت اللّه‏ الحرام سوي ذهاب مجموعة من عامة الناس إلي هناك ، ومع الأسف الشديد فإنّ مسألة ذهاب أشخاص فاعلين من الحكومات ورجال القوم (من أصحاب الفكر والكتاب والثقافة) ؛ ليجتمعوا هناك ويدرسوا مسائل الإسلام والمسائل السياسية والاجتماعية للمسلمين ، هذه المسألة مغفولٌ عنها .
إنّ مشاكل المسلمين كثيرة ، ولكن مشكلة المسلمين الكبري هي أنّهم وضعوا القرآن الكريم جانبا وانضووا تحت لواء الآخرين» .
«القرآن الكريم يقول: واعتصموا بحبل اللّه‏ جميعا ولا تفرّقوا42 ولو عمل المسلمون بهذه الآية الواحدة؛ لانحلّت جميع مشاكلهم الاجتماعية والسياسية والاقتصادية من دون التشبّث بالآخرين»43 .
المبحث الثاني: آية البراءة من المشركين
انطلاقا من آية البراءة: وأذانٌ من اللّه‏ ورسوله يوم الحجّ الأكبر أنّ اللّه‏ بريءٌ من المشركين ورسولُه44 ، دعا الإمام الخميني الحجيج الآتين من كلِّ فجٍّ عميق ليشهدوا منافع لهم ، إلي ضرورة إعلان البراءة من المشركين والمستكبرين في موسم الحج ، وفي مكة المكرّمة؛ ليطلقوا «بجوار بيت التوحيد صرخة البراءة من المشركين والملحدين من مستكبر رأسه أمريكا المجرمة»45 .
وما ركّز الإمام علي آية من الآيات المباركة في فريضة الحج ، كما ركّز علي آية البراءة ، حيث إنّه سلّط الأضواء الكاشفة علي هذه الآية ، ودعا بكلّ قوّة وإصرار إلي تجسيدها في واقعنا المعاصر . . حتّي لا نعيش التفسير الدلالي والمفاهيمي للقرآن بعيدا عن التجسيد والتطبيق .
ولا يكاد يخلو خطاب من خطابات الإمام في موسم الحج من ذكر لآية البراءة ودعوة إلي تجسيدها في واقعنا المعاصر .
ويمكن تلخيص تفسيره الدلالي والتطبيقي لآية البراءة بالنقاط التالية:
أوّلاً: إعلان البراءة: إحياء لذكري حادثةٍ سياسية كبري
يري الإمام أنّ «إرسال سورة (براءة) لقراءتها في ذلك الجمع إنّما كان يستهدف تعليمنا ضرورة قراءة سورة براءة في ذلك المكان»46 .
كما يري أنّ إعلان البراءة في موسم الحج يعتبر «إحياءً لذكري أهمّ وأكبر حركةٍ سياسيةٍ للرسول صلي‏الله‏عليه‏و‏آله ، التي عبّر عنها القرآن بقوله: وأذانٌ من اللّه‏ ورسوله إلي الناس يوم الحجّ الأكبر أنّ اللّه‏ بريءٌ من المشركين ورسولُه ، ذلك لأنّ سنّة الرسول صلي‏الله‏عليه‏و‏آله وإعلان البراءة لن يبليا»47 .
إنّ «إعلان البراءة من المشركين في موسم الحج ، هو إعلانٌ سياسي ـ عبادي»48 .
ومهما اختلف المفسِّرون في تعيين المراد من يوم الحجّ الأكبر ـ يوم النحر كما جاء في روايات أهل البيت عليهم‏السلام أو يوم عرفة أو جميع أيّام الحج ـ فإنّ الآية المباركة واضحة في دلالتها في إعلان البراءة من المشركين في أكبر يوم من أيّام الحج ، حيث يجتمع المسلمون الآتون من كلّ فجٍّ عميق؛ ليشتركوا في مراسم إعلان صرخة البراءة تلك ، وليكونوا علي اُهبة الاستعداد لإنفاذ أمر اللّه‏ فيهم بقتال أعداء اللّه‏ بعد انسلاخ الأشهر الحرم حيث وجدتموهم في أي زمان ومكان ، في حلٍّ أو حرم ، وبأيّ وسيلة ممكنة بالأخذ أو الحصر أو القعود لهم في كلِّ مرصد وخذوهم واحصروهم واقعدوا لهم كلّ مرصد حتّي يفنوا عن آخرهم ، وتطهر الأرض من وجودهم .
وقد ذكر المفسِّرون من الفريقين أنّ الرسول الأكرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله كان قد بعث أبا بكر مع (براءة) ليقرأها علي الناس فنزل جبرئيل عليه‏السلام فقال: لا يبلِّغ عنك إلاّ علي ، فأمر رسول اللّه‏ صلي‏الله‏عليه‏و‏آله عليّا أن يلحق أبا بكر ليأخذها منه ويقرأها علي الناس .
فقد جاء في الدر المنثور للسيوطي: أخرج عبداللّه‏ بن أحمد بن حنبل في زوائد المسند ، وأبو الشيخ وابن مردويه عن علي رضي‏الله‏عنه قال: لمّا نزلت عشر آيات من براءة علي النبي صلي‏الله‏عليه‏و‏آله دعا أبا بكر ليقرأها علي أهل مكّة ، ثمّ دعاني فقال لي؛ أدرك أبا بكر فحيثما لقيته فخذ الكتاب منه . ورجع أبو بكر ، فقال: يارسول اللّه‏ نزل فيَّ شيء؟ قال: لا ، ولكن جبريل جاءني فقال لي: لن يؤدّي عنك إلاّ أنت أو رجلٌ منك»49 .
وفي الدرّ المنثور كذلك: أخرج ابن مردويه عن سعد بن أبي وقاص أنّ رسول‏اللّه‏ صلي‏الله‏عليه‏و‏آله بعث أبا بكر ببراءة إلي أهل مكة ، ثمّ بعث عليا علي أثره ، فأخذها منه فكأن أبا بكر وجد في نفسه ، فقال النبي صلي‏الله‏عليه‏و‏آله : يا أبا بكر إنّه لا يؤدِّي عنّي إلاّ أنا أو رجل منّي»50 .
من هذا المنطلق يعتبر الإمام أنّ إعلان البراءة يمثِّل حدثا تاريخيا عظيما في مسيرة الإسلام بقيادة الرسول الأكرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله ، قد حقّق انعطافة في الموقف تجاه المشركين وأعداء الدين ، وأننا إذا قمنا بإعلان البراءة في موسم الحجّ فإنّما هو تأسٍ برسول اللّه‏ صلي‏الله‏عليه‏و‏آله وإحياء لسنّته .
ولهذا يستنكر الإمام علي فتاوي (وعّاظ السلاطين) و(علماء البلاط) من تحريمهم إعلان البراءة في مكة ، وفي موسم الحجّ ، بحجّة الأمن والسلامة وقدسيّة الكعبة المشرّفة!!
يخاطب الإمام ذلك «الواعظ العميل الذي يري الهتاف ضدّ أمريكا واسرائيل مخالفا لمراسم الحج» ، قائلاً: «وهل التأسّي برسول اللّه‏ واتّباع أمر اللّه‏ مخالف لمراسم الحجّ؟!
هل أنت وأمثالك من الوعّاظ الأمريكيين تخطِّئون فعل رسول اللّه‏ صلي‏الله‏عليه‏و‏آله وأمر اللّه‏؟!
هل التّأسّي بتلك الشخصية الكبري ، وإطاعة أمر اللّه‏ تعالي مخالف للإسلام؟!
هل تنزّهون مراسم الحجّ من البراءة من الكفّار؟!
أتغطون علي أوامر اللّه‏ ورسوله من أجل مصالحكم الدنيوية ، وترون البراءة من أعداء اللّه‏ من محاربي المسلمين ومن الظالمين ولعنهم كفرا؟!»51 .
ولم يشجب الإمام (وعّاظ السلاطين) فحسب ، بل هناك ممّن يسمّيهم «المتنسكين الجاهلين» يدّعون ـ كذلك ـ أنّ حرمة وقدسيّة الكعبة المعظّمة ، تنتهك برفع الشعارات وإقامة التظاهرات والمسيرات وإعلان البراءة!!52
ويعتبر الإمام أنّ «مثل هذه الأقاويل هي من إيحاءات وخبث السياسات الخفيّة للناهبين الدوليين ، ولابدّ للمسلمين أن ينهضوا ، وبكلّ ما لديهم من إمكانات . . . لخوض المواجهة الجادّة ، والدفاع عن القيم الإلهية ومصالح المسلمين»53 .
ثانيا: الكعبة أجدر وأنسب بيت لإعلان البراءة
يتساءل الإمام متعجّبا ومستنكرا علي أولئك الذين يعتبرون إعلان البراءة في موسم الحج يسيئ إلي فريضة الحج ومناسكها ، كما يسيئ إلي قداسة البيت الحرام ، قائلاً:
«وأيّ بيت أفضل وأنسب وأجدر من (الكعبة) المشرّفة ، بيت الأمن والطهارة والناس54؛ لإعلان البراءة ، قولاً وعملاً ، بوجه كلِّ أشكال الظلم والاستغلال والعبودية والدناءة واللإنسانية؟!»55 .
«إذا لم يعلن المسلمون براءتهم من أعداء اللّه‏ ، في بيت الناس وبيت اللّه‏ ، فأين اذن يُعلنون البراءة؟!
وإذا لم يكن الحرم والكعبة والمسجد والمحراب معاقل وسندا لجنود اللّه‏ والمدافعين عن الحرم وحرمة الأنبياء ، فأين إذن يكمن مأمنهم وملجأهم؟!»56 .
ينطلق الإمام بنظرته هذه إلي دور الكعبة والمسجد الحرام ، من منطلق القرآن ، الذي تعطي آياته بكلّ صراحة ووضوح ذلك الدور العظيم الذي لا ينفكّ عن القيام والنهوض والبراءة من المشركين والمستكبرين .
الآية الاُولي: جَعَلَ اللّه‏ الكعبة البيت الحرام قياما للناس57 .
يري الإمام: أنّ اللّه‏ عزّوجلّ في هذه الآية المباركة «يقرّر أنّ سرّ الحجّ وبواعثه والغاية من الكعبة والبيت الحرام هي نهوض المسلمين وقيامهم في سبيل مصالح الناس والجماهير المستضعفة في العالم»58 .
لقد بدأ خطابه عام 1401 والموجّه إلي حجّاج بيت اللّه‏ الحرام ، بآية القيام ، أعطي فيه السبل التي تجعل من ذلك التجمّع المليوني في موسم الحج مصدر نهوض المسلمين وقيامهم في سبيل مصالح الناس المستضعفين في العالم .
ولن يتحقّق ذلك القيام إلاّ إذا وعي المسلمون الآتون من كلِّ فجٍّ عميق مقاصد وأهداف الحج الكبري ، وعرفوا واجباتهم في ذلك «التجمّع الإلهي العظيم الذي لا تستطيع أيّ قدرة سوي قدرة اللّه‏ أن تعقده» .
ودراسة مشاكل المسلمين ، وبذل الجهود في سبيل إيجاد الحلول لها ، هو الواجب الأوّل الذي يجب أن يضطلع به أولئك الحافّون حول بيت اللّه‏ الحرام .
ويري الإمام: أنّ «إحدي أكبر هذه المشاكل وأكثرها أهمّية هي عدم الوحدة بين المسلمين وتمزّقهم وتشتّتهم»59 .
«هذا المسجد الحرام ومساجد عصر رسول اللّه‏ صلي‏الله‏عليه‏و‏آله كانت مركز الحروب ، ومركز السياسات والشؤون الاجتماعية والسياسية»60 .
«لو أننا ذهبنا إلي الحج ، ولم نأخذ بنظر الاعتبار مصالح المسلمين ، بل وخلافا لمصالح المسلمين نغطّي علي الجرائم التي ترتكب بحقّهم ، ولا ندع المسلمين يتداولون ما ترتكبه بحقّهم الحكومات والقوي الكبري من جرائم ومظالم ، فليس هذا بحجٍّ؛ لأنّه صورة فاقدة للمعني ، وشكل مفرّغ من المضمون»61 .
الآية الثانية: وإذْ جعلنا البيت مثابةً للناس وأمنا واتخذوا من مقام إبراهيم مصلّي وعهدنا إلي إبراهيم وإسماعيل أن طهّرا بيتي للطائفين والعاكفين والركّع السجود62 .
انطلاقا من هذه الآية المباركة يري الإمام أنّ «الكعبة التي هي أُمّ القري وما امتدّ منها حتّي آخر نقطة في الأرض ـ وإلي آخر يوم من حياة العالم ـ ينبغي أن تطهّر من لوثة الأصنام مهما كانت هياكل أم شمسا أم قمرا أم حيوانا أم إنسانا . وأيّ منهم أسوأ من (الطواغيت) علي مرّ التاريخ ، ابتداءً من زمان آدم صفي اللّه‏ ومرورا بإبراهيم خليل اللّه‏ ومحمّد حبيب اللّه‏ . . . حتي آخر الزمان ، حيث يرفع محطّم الأصنام الأخير نداء التوحيد من الكعبة؟!» .
ويشجب الإمام النظرة الضيّقة الخاطئة للأصنام ، التي تحصرها بالأصنام الحجرية فحسب ، حيث يتساءل: «أَليست القوي الكبري في زماننا هذا أصناما كبري تدعو الناس إلي طاعتها وعبادتها والخضوع لها ، وتفرض نفسها عليهم بالقوّة والمال والتزوير؟!
مكّة المعظّمة هي المركز الوحيد لتحطيم هذه الأصنام . إنّ إبراهيم الخليل عليه‏السلام ، وحبيب اللّه‏ محمّدا صلي‏الله‏عليه‏و‏آله ، وابنه العزيز المهدي الموعود ـ روحي فداه ـ رفعوا وسيرفعون نداء التوحيد في آخر الزمان من الكعبة المشرّفة» .
«والمهدي المنتظر علي لسان كلِّ الأديان وبإجماع المسلمين يَرفع نداءَه من الكعبة ، ويدعو البشرية إلي التوحيد ، والجميع يرفعون نداءهم من مكّة ، وعلينا أن نتّبعهم ، ونعلن كلمة التوحيد وتوحيد الكلمة من ذلك المكان المقدّس»63 .
«وما لم نعقد الاجتماعات الحيّة المدويّة في مركز تجمّع المسلمين (مكة المكرّمة) ، وما لم نكسِّر الأصنام ونرجم الشياطين وعلي رأسهم الشيطان الأكبر في (العقبات) ، لن يكون حجّنا حجّ خليل اللّه‏ وحبيب اللّه‏ ووليّ اللّه‏ المهدي العزيز ، ولقيل في حقّنا: «ما أكثر الضجيج وأقلّ الحجيج»!64 .
الآية الثالثة: إنّ أوّل بيت وضع للناس للّذي ببكّة مباركا وهُدًي للعالمين65 .
هذه الآية المباركة ـ كما يري الإمام ـ تقرّر أنّه ليس هناك أولوية ببيت اللّه‏ علي سائر الناس ، لشخص أو مجموعة أو طائفة . . فإنّ الناس جميعا ، أينما كانوا ، وفي أيّ بقعةٍ من بقاع الأرض ، في مشارقها ومغاربها ، مكلّفون أن يكونوا مسلمين ، وأن يجتمعوا في هذا البيت الذي وُضع للناس ، وأن يزوروا هذا البيت المقدّس .
«بيت اللّه‏ الحرام هو أوّل بيت وضع للناس ، إنّه بيتٌ عام ، ليس لشخص ولا لنظام ولا لطائفة حقّ الأولوية فيه ، سواء فيه أهل البادية وسكنة الصحراء والمتنقلون ، والعاكفون وسكنة المدن»: سواءً العاكفُ فيه والباد66 .
«هذا البيت المعظّم بني للناس ، ولقيام الناس ، وللنهوض العام ، ولمنافع الناس ، وأيّ منافع أعظم وأسمي من قطع يد جبابرة العالم والظالمين من السيطرة علي البلدان المظلومة»67 .
ثالثا: صرخة البراءة هي صرخة المستضعفين المظلومين .
يري الإمام أنّ إعلان البراءة لا يتجزّأ؛ لأنّه يمثِّل صرخة براءة المستضعفين والمحرومين بوجه المستكبرين الظالمين . . وبالتالي يُعبّر إعلان البراءة في موسم الحج من قبل المسلمين الآتين من أصقاع الأرض الإسلامية عن الرفض لكلّ الظالمين الذين يتحكّمون برقاب المسلمين .
يقول الإمام: «إنّ صرخة براءتنا من المشركين والكافرين اليوم هي صرخة البراءة من الظلم والظالمين ، هي صرخةُ اُمّة ضاقت ذرعا باعتداءات الشرق والغرب ، وعلي رأسهم أمريكا وأذنابها ، وغضبُ مَن نُهب بيتها وثرواتها» . ثمّ يقول:
«إنّ صرخة براءتنا هي صرخة الشعب الأفغاني المظلوم ضد الاتحاد السوفيتي» .
«وإنّ صرخة براءتنا هي صرخة الشعوب المسلمة المضطهدة في أفريقيا» .
«إنّ صرخة براءتنا هي صرخة الشعبين اللبناني والفلسطيني . .» .
«إنّ صرخة براءتنا هي صرخة جميع الذين ما عادوا يتحمّلون فرعنة أمريكا وتواجدها السلطوي . .» .
«إنّ صرخة براءتنا هي صرخة الدفاع عن الشعوب والكرامات والنواميس . .» .
«إنّ صرخة براءتنا هي صرخة الفقراء والجياع والمحرومين الذين نهب الجشعون والقراصنة الدوليون حصيلة كدِّ يمينهم وعرق جبينهم» .

حرص القرآن الكريم علي تحديد مقاصد وأهداف فريضة الحج ومناسكها ، والدور الذي يضطلع به بيت اللّه‏ الحرام ، واستنكر المحاولات التي تجعل ما ليس في المقاصد والأهداف والقيم مقصدا أكبر وهدفا أسمي وقيمةً أعلي .
من هذا المنطلق نزلت آية (سقاية الحاج) لتحبط إحدي تلك المحاولات الخاطئة في تشخيص القيم والأولويات ، علي أثر تلك الحادثة المعروفة التي يذكرها المفسِّرون في أسباب نزول68 قوله تعالي:
أجعلتم سقاية الحاج وعمارة المسجد الحرام كمن آمن باللّه‏ واليوم الآخر وجاهد في سبيل اللّه‏ لا يستوون عند اللّه‏ . . .69 .
يري الإمام الخميني أنّ هذه الآية الشريفة كأنها نزلت اليوم ، وفي واقعنا المعاصر ، حيث اعتبر بعض أنّ سقاية الحاجّ وعمارة المسجد الحرام من أكبر الأعمال والمنجزات والمقاصد في موسم الحج ، وراح يفتخر بذلك . . من خلال الحديث عن الخدمات التي يوفّرها ، والتوسعات المعمارية التي أنشأها ، وما إلي ذلك من الاُمور التي تدخل تحت عنوان (سقاية الحاج وعمارة المسجد الحرام) .
ولهذا يقول الإمام:
«كأنّ هذه الآية الشريفة نزلت في عصرنا ، وتحكي عن حالنا ، وتصف الانشغال بسقاية الحاج وبعمارة المسجد الحرام ـ مع الغفلة عن الإيمان باللّه‏ وباليوم الآخر ، والابتعاد عن الجهاد في سبيل اللّه‏ ـ بأنّه ظلم ، وتعتبر الفاعلين لذلك ظالمين»70 .
وقد نبّه الإمام إلي هذه الحقيقة القرآنية ، قائلاً:
«ها أنا أغتنم هذه الفرصة؛ لأشير إلي إحدي آيات الكتاب الكريم ، حيث يقول جلّ وعلا: أجعلتم سقاية الحاج وعمارة المسجد الحرام كمن آمن باللّه‏ واليوم الآخر وجاهد في سبيل اللّه‏ لا يستوون عند اللّه‏ واللّه‏ لا يهدي القوم الظالمين71 .
ويوضّح الإمام دلالات الآية المباركة بقوله:
«إنّ اللّه‏ سبحانه وتعالي يقول في هذه الآية: أنتم ذوي القلوب العمياء ، أمِنَ الممكن أن تساووا بين سقاية الحجيج وعمارة المسجد الحرام ، وبين أولئك الذين آمنوا باللّه‏ وبيوم الجزاء وجاهدوا في سبيل اللّه‏؟!
حاشا أن تتساووا أنتم وأولئك ، فاللّه‏ لا يهدي القوم الظالمين»72 .
ثمّ يستفيد من سياق الآية المباركة نكتة رائعة ، بذكر الجهاد في سبيل اللّه‏ بعد الايمان باللّه‏ واليوم الآخر ، فيقول:
«إنّ ما يلفت النظر في هذه الآية هو أنّ اللّه‏ سبحانه قد ذكر الإيمان باللّه‏ واليوم الآخر ، وقد اختار من بين كلِّ القيم الإسلامية الإنسانية ، الجهاد في سبيل اللّه‏ ضدّ أعداء اللّه‏ وأعداء البشرية ، وجاء به مباشرةً بعد الايمان باللّه‏ ويوم الجزاء ، وقد علم المسلمون كافّة من هذا الاختيار أنّ أهمّية الجهاد تفوق كلّ شيء»73 .
ويؤكّد الإمام ـ في خطابٍ آخر ، وانطلاقا من آية (سقاية الحاج) ـ أنّ «سدانة البيت وسقاية الحاج وعمارة المسجد الحرام غير كافية ، ولا ترتبط بالهدف والمقصد»74 .
ولهذا يري أنّ «بساطة البيت والمسجد ـ كما كانا عليه زمان إبراهيم عليه‏السلام وفي صدر الإسلام ـ مع تلاحم المسلمين الوافدين علي ذلك المكان البسيط ، أفضل ألف مرّة من تزيين الكعبة والأبنية المرتفعة فيها ، مع الغفلة عن الهدف الأصلي ، والمقصد الأساس المتمثّل بقيام الناس وشهود المنافع: أجعلتم سقاية الحاج وعمارة المسجد الحرام كمن آمن باللّه‏ واليوم الآخر وجاهد في سبيل اللّه‏ لا يستوون عند اللّه‏ واللّه‏ لا يهدي القوم الظالمين75 ، كأنّ هذه الآية الشريفة نزلت في عصرنا ، وتحكي عن حالنا!!»76 .
المسجد: مركز انطلاق زحف القوّات الإسلامية
«إنّ المسجد في صدر الإسلام ، كان دوما مركز النهضة والتحرّكات الإسلامية . من المسجد كانت تنطلق الدعوة إلي الإسلام . ومن المسجد كانت تزحف القوات الإسلامية لقمع الكفّار ، أو لجذبهم تحت راية الإسلام»77 .
«هذا المسجد الحرام ومساجد عصر الرسول صلي‏الله‏عليه‏و‏آله كانت مركز الحروب والمعارك ، ومركز السياسات والشؤون الاجتماعية والسياسية . لم يكن مسجد النبي صلي‏الله‏عليه‏و‏آله مقتصرا علي المسائل العبادية كالصلاة والصيام فحسب بل إنّ مسائله السياسية كانت أكثر ، فمتي ما أرادوا إرسال المقاتلين إلي ساحات القتال والجهاد ، وتعبئتهم في الحروب والمعارك ، كان المسجد هو المركز والمنطلق»78 .
لقد كان الإمام ـ وانطلاقا من آيات القرآن التي تتحدّث عن الكعبة ودورها في القيام والنهضة ـ يري أنّ البيت الحرام «اُسس للقيام . . لقيام الناس ، كما أُسس للنّاس . . فيجب ـ إذن ـ الاجتماع فيه لهذا الهدف الكبير ، ويجب تحقيق منافع الناس في هذه المواقف المشرّفة» ، ويؤكّد ـ انطلاقا من آية (سقاية الحاج) ـ علي أنّ «سدانة البيت وسقاية الحاج وعمارة المسجد الحرام غير كافية ، ولا ترتبط بالهدف والمقصد»79 .
ولهذا كان يخاطب الحجّاج الوافدين علي بيت اللّه‏ بأن يتجهزوا من (مركز تحطيم الأصنام) لتحطيم الأصنام السياسية والطاغوتية في العالم ، حيث يقول:
«أنتم يا حجّاج بيت اللّه‏ الحرام ، يا من وفدتم من أقطار العالم وأكنافه علي بيت اللّه‏ ، مركز التوحيد ومهبط الوحي ومقام إبراهيم ومحمد الرجلين العظيمين الثائرين علي المستكبرين ، وسارعتم للوصول إلي المواقف الكريمة التي كانت في عصر الوحي أرضا يابسة وهضابا قاحلة ، غير أنّها كانت مهبط ملائكة اللّه‏ ومحلاًّ لهجوم جنود اللّه‏ . . . اعرفوا هذه المشاعر الكبري وتجهّزوا من مركز تحطيم الأصنام لتحطيم الأصنام الكبري التي ظهرت علي شكل قوي شيطانية ، وغزاة يمتصون الدماء ، ولا تخشوا هذه القوي الفارغة من الإيمان . وفي هذه المواقف الكريمة ، وبالتوكل علي اللّه‏ العظيم ، اعقدوا بينكم ميثاق الاتحاد والاتفاق في مواجهة جنود الشرك والشيطان ، واحذروا من التفرّق والتنازع ولا تنازعوا فتفشلوا وتذهب ريحكم» .
«إنّ ريح الإيمان والإسلام ـ التي هي أساس النصر والقوّة ـ تزول وتذهب بالتنازع والتشرذم المنطلق من الأهواء النفسية والانانيات»80 .
إعلان البراءة: الخطوة الأولي في طريق الجهاد والنضال
يؤكّد الإمام أنّ إعلان البراءة في موسم الحج ، في مكة المكرّمة ، ليس مجرّد «شعارات وهتافات» فحسب ، بل إنّه يتعدّي ذلك «إلي تعبئة الأمة وتنظيم جنود اللّه‏ في مواجهة جنود إبليس» .
ويصرّح: بأنّ إعلان البراءة «هو المرحلة الاُولي في طريق الجهاد والكفاح ، وأنّ مواصلة المراحل الاُخري هي من واجبنا ، حيث إنّ أداءه في كلّ عصر وزمان يختلف باختلاف الأساليب ومتطلّبات العصر» .
ويشجب الإمام تلك المحاولات التي تريد تفريغ الحج من مضمونه الجهادي الثوري التعبوي ، من خلال:
أوّلاً: «إلقاء روح اليأس والعجز والخنوع في نفوس المسلمين» .
ثانيا: «الإيحاء بأنّ محاربة ومقارعة الأنبياء للأصنام ولعبادة الأوثان ، تنحصر وتقتصر علي الحجارة والأخشاب الجامدة التي لا روح فيها ، وأنّ أنبياء من مثل (إبراهيم) الذي كان سبّاقا في تحطيم الأصنام ، قد اقتصر عمله ـ والعياذ باللّه‏ ـ علي تلك الأصنام الحجرية ، وترك ساحة الجهاد وميدان النضال ضدّ الظالمين» .
ويردّ الإمام علي هؤلاء المتآمرين علي الحقائق القرآنية والتاريخية بأنّ «كلّ ما أقدم عليه النبيّ إبراهيم من تحطيم الأصنام وجهاد النمروديين وعبدة الشمس والقمر والنجوم ، ما هو إلاّ مقدّمة لهجرة كبري ، وإنّ كلّ تلك الهجرات والشدائد والصعاب والعيش في وادٍ (غير ذي زرع) وبناء البيت والتضحية بإسماعيل ، كانت مقدّمة لبعثه ورسالة ختمت فيها الرسل ، وضمّت عودة لحديث أوّل وآخر بناة ومؤسسيالكعبة، وأبلغت رسالتها الأبدية بكلامٍ خالد: إنّيبريءٌ ممّا تشركون!

يري الإمام أنّ الاقتصار علي الرؤية التاريخية القديمة للأصنام ومعابدها ، يوصلنا إلي نتيجة خاطئة وهي: «عدم وجود صنم أو وثن وعبادته في هذا العصر» ، ولذا يري أنّه لا يوجد إنسان عاقل في الدنيا «لا يدرك عبادة الأصنام الجديدة وأحابيلها ، ولا يعرف هيمنة معابد الأصنام في واقعنا المعاصر ـ كالبيت (الأسود) الأمريكي ـ علي البلاد الإسلامية ، وعلي أرواح وأعراض المسلمين والعالم الثالث . .»81 .
يري الإمام أنّ عصرنا زاخرٌ بالأصنام والأوثان ومعابدها ، وأنّ الطاغوت السياسي هو الصنم الكبير الذي دعانا القرآن إلي رفضه والثورة عليه:
فمن يكفر بالطاغوت ويؤمن باللّه‏ فقد استمسك بالعروة الوثقي لا انفصام لها82 .
اللّه‏ وليّ الذين آمنوا يخرجهم من الظلمات إلي النور والذين كفروا أولياؤهم الطاغوت يخرجونهم من النور إلي الظلمات83 .
إنّه الصراع التاريخي المرير بين أولياء اللّه‏ وأولياء الطاغوت ، وما صراعنا المعاصر إلاّ امتداد لذلك التصارع والتدافع ، وتبقي المصاديق للطاغوت والظلمات ثابتة في مضمونها وإن اختلفت أشكالها .
ويعطي الإمام المصاديق المتنوّعة للظلمات:
(الجهل) و(المعصية) و(التبعية للغرب والانبهار به) ، ويعتبر الأخير من أشدّ الظلمات «لأنّ جميع مشاكلنا ومصائبنا تكمن في أننا فقدنا أنفسنا ، ونسينا مفاخرنا ، وقضينا علي كرامتنا واستقلالنا ووطنيتنا . كلّ هذه ظلمات ، والطاغوت هو الذي أخرجنا من نور الاستقلال والوطنية والإبداع العلمي ، إلي ظلمات التبعية والذيلية والشعور بالدونية» .
بيد أنّ أكبر هذه الظلمات وأحلكها وأخطرها هي ظلمة (الأنانية) لأنها «العدوّ الأسوء من كلّ الأعداء ، والوثن الأكبر من كلّ الأوثان ، بل هي اُمّ الأوثان ، وما لم يحطِّم الإنسان هذا الوثن لا يمكن أن يُصبح إلهيا؛ لأنّه لا يمكن الجمع بين اللّه‏ والوثن ، وبين الإلهية والأنانيّة»84 .
ومن منطلق هذه الرؤية القرآنية الرائعة والمعاصرة لمعني (الطاغوت) و(الوثن) و(الصنم) يمتزج البعد السياسي ـ الاجتماعي لفريضة الحجّ بالبعد النفسي ـ العرفاني؛ ليشهد الحجيج الآتون من كلّ فجّ عميق منافع علي أصعدة متعدّدة ، وساحات متنوّعة ، وميادين شتّي .
إنّ هذا الالتحام الرائع بين أبعاد الحجّ وآفاقه لا يتحقق إلاّ بوعينا لأبعاد (الطاغوت) ومصاديقه ، التي تمتدُّ من ميدان النفس إلي ميادين القتال والجهاد والنضال .
ومن هنا ندرك مقولة الإمام ومدي دلالاتها العميقة:
«إنّ البعد (السياسي ـ الاجتماعي) للحج لا يتحقق إلاّ بتحقق بعده (المعنوي ـ الإلهي)»!
ولهذا يدعو حجّاج بيت اللّه‏ الحرام قائلاً:
«لتكن تلبياتكم تلبية لدعوة اللّه‏ ، وليكن إحرامكم من أجل الوصول إلي ساحة الحضور الإلهي . وأنتم تلبّون ارفضوا الشرك بجميع مراتبه ، وهاجروا من ذواتكم التي هي مصدر الشرك الأكبر إلي اللّه‏ عزّوجلّ» .
ويتمنّي للحجّاج المهاجرين الوصول إلي «الوفاة التي تعقب الهجرة ، لينالوا ما وقع علي اللّه‏ من أجر»85 .
وهذه إشارة واضحة إلي آية الهجرة: ومن يخرج من بيته مهاجرا إلي اللّه‏ ورسوله ثمّ يدركه الموت فقد وقع أجره علي اللّه‏86 .
وآية الهجرة هذه طالما ركّز عليها الإمام في خطاباته ورسائله وكتبه إلي درجةٍ تكاد تكون في المقام الثاني بعد آية القيام87 ، ذلك لأنه يؤمن إيمانا عميقا بأنّ وصول السالك إلي مرحلة الفناء التام ، والمحو المطلق ، ثمّ الصحو بعد المحو ، هو الذي يجعله ذا إرادة نافذة للحق تعالي ، حينما يزول غبار الكثرة ، وتتكسّر أصنام كعبة القلب ، وما لم تتكسّر تلك الأصنام لا يمكن للإنسان أن يسعي في تكسير الأصنام الاُخري الحجرية أو البشرية المتمثِّلة بالطاغوت السياسي ـ الاجتماعي88 .
من هذا المنطلق يؤكّد الإمام علي حقيقة بعثة الأنبياء والمرسلين ، والمقصد الأساس وراء إنزال الكتب السماوية ، قائلاً:
«لقد بعث الأنبياء كافّة ، وأنزلت الكتب السماوية كافة ، من أجل إخراج الإنسان من معبد الأصنام هذا ـ (الأنانية التي هي اُمّ الأوثان) ـ وتحطيمها ، وتحويله إلي عابد للّه‏» ، وعندما يخرج الإنسان من ظلمات الأنانية «يصبح عاملاً للّه‏ ، مقاتلاً في سبيل اللّه‏»89 .
من هذا المنطلق ـ أيضا ـ يخاطب الإمام حجّاج بيت اللّه‏ قائلاً:
«ما دمتم مكبّلين بأغلال ذاتياتكم وأهوائكم وأنانياتكم لا تستطيعون الجهاد في سبيل اللّه‏ ، ولا الدفاع عن حريم اللّه‏»90 .
«ولو تحقّق في الإنسان هذا الجانب العرفاني والمعنوي وحده ، واقترنت التلبية ـ (لبّيك اللهمّ لبّيك) ـ صدقا بنداء اللّه‏ تعالي ، فإنّ الإنسان سيحقّق الانتصار في جميع الميادين السياسية والاجتماعية والثقافية ، وحتّي العسكرية . وإنّ مثل هذا الإنسان لا يفهم معني الهزيمة والفشل»91 .
«بتلبيتكم قولوا (لا) لكلّ الأصنام . وأي صنم أكبر من الشيطان الأكبر أمريكا الطامعة؟!
أرفضوا كلّ الطواغيت الصغار والكبار .
اجعلوا قلوبكم في الطواف حول بيت اللّه‏ خالية من غير اللّه‏ ، فإنّ الطواف يرمز إلي عشق اللّه‏ .
نزّهوا أنفسكم من أن تخاف من غير اللّه‏ تعالي .
تبرّأوا ـ مع عشق اللّه‏ ـ من الأصنام الكبيرة والصغيرة ، ومن الطواغيت وأتباعهم . .
وفي لمسكم للحجر الأسود بايعوا اللّه‏ لأن تكونوا أعداءً لأعداء اللّه‏ ورسوله والصالحين والأحرار . .
اقتلعوا جذور الخوف من قلوبكم فإنّ كيد أعداء اللّه‏ ـ وعلي رأسهم الشيطان الأكبر ـ كان ضعيفا ، مهما تفوّقوا في وسائل القتل والدمار والإجرام . .
وفي السعي بين (الصفا) و(المروة) اسعوا ـ بصدق وإخلاص ـ لتجدوا المحبوب ، فإن وجدتموه يتقطع كلّ انشداد إلي الدنيا ، وينقلع كلّ شكٍّ وتردّد ، وتنفصم كلّ القيود ، وعندها تتفتّح براعم الحرية وتتحطّم الأغلال التي كبّل بها الطواغيت عباد اللّه‏ ، وأسروهم واستعبدوهم .
واتّجهوا إلي (المشعر الحرام) و(عرفات) بشعورٍ وعرفان ، وزيدوا دوما من ثقتكم بوعد اللّه‏ وحكومة المستضعفين ، وتفكّروا بآيات اللّه‏ في هدوء وسكون . . وفكّروا في إنقاذ المحرومين والمستضعفين من مخالب المستكبرين .
اِذهبوا إلي (مني) لتنالوا فيها الأماني الحقّة المتمثِّلة في تقديم أعزّ ما عندكم قربانا علي طريق المحبوب . .»92 .
«برجمكم (العقبات الثلاثة) عاهدوا اللّه‏ علي رجم وطرد شياطين الإنس والقوي المستكبرة من بلدان العالم الإسلامي»93 .
وهكذا تلتحم الثورة والعرفان ، وتتعانق السياسة والعبادة ، ويتزامن السعي بين الصفا والمروة بالسعي نحو تحقيق الأماني الحرّة ، ورجم العقبات برجم الطاغوت ، وطواف الكعبة بالقيام والنهضة والثورة .
وهكذا ـ أيضا ـ يتحوّل عيد الأضحي المبارك إلي عيد التضحية والبذل والفداء والعطاء في سبيل اللّه‏ ، ومقارعة الظالمين والطاعنين؛ لأنّه «العيد الذي يذكّر الواعين بالتضحية الإبراهيمية ، ويقدّم دروس الفداء والجهاد في سبيل اللّه‏ إلي أبناء آدم وأصفياء اللّه‏ وأوليائه»94 .
لقد علّمنا إبراهيم ـ شيخ الموحّدين ومحطّم الأصنام ومؤسس الإيثار ـ كيف نعيِّد ومتي ، «علّمنا وعلّم الجميع أن نقدّم أعزّ ثمار حياتنا في طريق اللّه‏ ، ثمّ نعيِّد!!»95: فلمّا أسلما وتلّهُ للجبين* وناديناه أن يا إبراهيم* قد صدّقت الرؤيا إنّا كذلك نجزي المحسنين* إنَّ هذا لهو البلاءُ المبين * وفديناه بذبحٍ عظيم* وتركنا عليه في الآخرين96 .

بي گمان حج، به عنوان يكي از اركان پنج گانه اسلام در كنار نماز، روزه، زكات و ولايت، از مهم ترين و اساسي ترين بنيادها و نمادهاي دين اسلام است و هر مسلماني به آن شناخته و معرفي مي شود، از اين رو حجه الاسلام به معناي امر واجبي است كه پس از استطاعت به عنوان نمادي از اسلام شخص مطرح مي شود.
اگر فلسفه احكام اسلامي را در تقرب جويي به خداوند بدانيم و عبوديت را هدف آفرينش مطرح كنيم كه باطن آن ربوبيت بشر و در نتيجه جواز خلافت و ولايت الهي او است، به خوبي روشن مي شود كه حاجي واقعي چه خصوصيات و ويژگي هايي مي بايست داشته باشد.
خداوند در آيه 203 سوره بقره و نيز آيات 27و 28 سوره حج فلسفه و علت حكم حج را ذكر خدا و دست يابي به تقوا مي شمارد. به اين معنا كه شخص مي بايست در اين دوره عملي و كلاس هاي تمريني كوتاه، خود را براي دست يابي به مهار و كنترل نفس آماده كرده و زمينه تقويت عقل و شرع در بينش و نگرش و رفتارهاي هنجاري را فراهم آورد.
مجموعه آموزه هاي دستوري كه براي حج گزار بيان شده، اين فرصت را به وي مي بخشد تا رفتار اجتماعي خويش را سامان داده و در يك برنامه جامعه پذيري، فرهنگ جديدي را تجربه و براساس آن زندگي كند.
در اين برنامه همه چيز از وي سلب مي شود و بسياري از امور مادي كه زينت دنياست، مي بايست به كناري گذاشته شود؛ بسياري از لذت ها بر او حرام مي شود.
مردم در حج نشان مي دهند كه كرامت آدمي در مسئوليت پذيري و همكاري و تعاون با ديگري است و نه اين لباس زيباست نشان آدميت؛ از اين رو پارچه اي سفيد را بر تن مي كنند تا خود را با ديگران يگانه بدانند و تفاوت هايي كه به ظاهر موجبات اختلاف است از تن بيرون مي كنند تا اين گونه تفكر و نگرش نيز از آنها جدا شود.
گردش همگان در يك جهت و در محور يك خانه و در يك مسير مشخص و همراه و همگام با توده هاي مردم از شهري و روستايي و ثروتمند و فقير و بينوا انجام مي گيرد؛ به گونه اي كه بي هيچ امكان شناسايي فرديت و منيت و به دور از هر تشخصي، به قصد تقرب به خداوند گام برمي دارد تا وحدت و يگانگي و نيز اتحاد انساني را تجربه كند و وحدت مسير و محوريت خداوند و توحيد را بيازمايد و به شكل عملي باور نمايد و با تمام تن و جانش تجربه كند.

بر اين اساس مي توان، حج گزار واقعي را انساني دانست كه در حوزه بينشي به توحيد در عبادت و فعل و ذات، باور يافته و در حوزه عمل اجتماعي خود را همانند ديگران در يك جمع و جامعه و نيز در شرايط مساوي و يكسان مي داند. اين گونه است كه از هر امر پلشت فكري و ذهني و عملي به دور مي شود و نسبت به امور باطل وقايه و تقوا پيدا مي كند و گام در مسير كرامت واقعي انساني مي گذارد و در ميان ملكوتيان تشخص مي يابد؛ زيرا نوري كه از تقواي او در ميان انبوه انسان هاي همانند و يكسان بر آسمان و ملكوت مي بارد همانند ستاره اي است در ميان سياهي تاريك شب كه به تنهايي مي درخشد. هر كسي كه خود را در توحيد بينشي و عملي بيش تر غرقه مي سازد و در درياي وحدت بر محور كعبه توحيد، بهتر جلوه مي دهد در ميان آسمانيان و فرشتگان يگانه هستي است. هرچند كه از نظر زميني ها يكي از هزاران و ميليونها باشد از اين رو گمنام هاي نيكوكردار و متقي در ميان زمينيان، در ميان آسمانيان مشهور و معروف هستند. بر اين اساس در روايت است كه مومن در آسمان معروف تر است و هرچه ايمان و نور وجودي اش بيش تر باشد. شهرت وي افزونتر است.
با اين بيان ظاهر مي شود كه چرا معيار سنجش انسان در ميان ملكوتيان با آن چه در ميان توده هاي مردم است تفاوت ماهوي دارد؛ زيرا معيار سنجش و داوري در ميان ملكوتيان، تقواي ايماني شخص است. و لذا خداوند به صراحت بيان مي دارد كه تنها تقواي الهي موجب برتري و اكرام ايشان است: ان اكرمكم عندالله اتقيكم.

وجود نوري حج گزار واقعي است كه وي را به سوي ملاك هاي انساني سوق مي دهد و چون خود را رب طولي خداوند مي شمارد و انساني مسئوليت پذير مي داند، از هر آن چه روزي او شده بخشي را به عنوان حق سائل و محروم به اين دو دسته مي دهد و چون اهل احسان و لطفت و كرامت و ايثار است افزون تر از حق نيز به ديگران بذل و بخشش مي كند. از اين رو حج گزار قاصد، اهل بخشش و صدقه و نيكوكاري است و از هرچه خداوند نعمت او كرده به مردم به ويژه سائلان و محرومان و نيازمندان مي بخشد و دست احسان و ايثارگري وي به سوي ديگران دراز است تا همواره از هر كسي در هر مقامي دستگيري نمايد.
بنابراين، اهل تعاون و همكاري با ديگران است و مي كوشد تا دست آنان را گرفته و نيازهاي روحي و رواني و مادي و معنوي شان را برآورده سازد.
او در خود هيچ گونه برتري احساس نمي كند و تفاوت هاي ظاهري از رنگ و پوست و لباس و مانند آن را امري جداي از ذات بشر مي شمارد و آن را معيار سنجش و داوري هاي خويش قرار نمي دهد.
بنابراين قايل به هيچ كاستي و طبقات اجتماعي و اعتباري نيست و در عمل اين گونه نشان مي دهد كه برادري ديني وي بازتابي از برادري خوني او با ديگران به حكم وحدت نفس انساني است كه خداوند در آيه اول سوره نساء آن را بيان داشته و فرموده است كه همه شما از يك پدر و مادر آفريده شده ايد و هيچ گونه تفاوت و برتري نژادي بر ديگري نداريد.

حاجي واقعي با مردم است و هر جا مردم گام برمي دارند با آنان مي رود؛ خود را از مردم و جامعه بيرون نمي شمارد و درد اجتماع را درد خويش مي شمارد و برآورد نيازهاي جامعه را برآورد كردن نيازهاي شخصي مي داند. با اين كه همانند ديگران است و در مسير ظاهري آنان گام برمي دارد ولي تفاوت هاي ماهوي در همراهي با ايشان دارد. با ايشان است و دستگير ايشان مي باشد و اجتماع را عين حضور مي شمارد و از هر گونه دور شدن از اجتماع مي پرهيزد و عرفان و شناخت واقعي خداوند را در خلق مي جويد؛ با اين همه جان و روحش در پيشگاه ايزد منان است. تن او با تن هاست ولي در همان حال به سبب تفاوت با ديگران تنهاست. اين تنهايي وي براي آن است كه روح و جانش در مسير كمالي پرواز مي كند درحالي كه ياران و همراهان ظاهري او ممكن است حتي در حج، تنها با تن هايشان با وي باشند. و لذا اكثر الضجيج معنا مي يابد و اقل الحجيج خودنمايي مي كند. با اين همه مي كوشد تا خود را به سبب اعمال كامل و خوب خويش برتر نيابد و درعين بزرگي فروتني پيشه كند؛ زيرا مي داند كه هر كه داناتر و مقرب تر به مقام خلافت ربوبي است، مسئوليت بيش تري برعهده اوست و دامنه فيض رساني او از نظر كمي و كيفي افزايش مي يابد. از اين رو صاحب درد است و نسبت به همه كس و همه چيز خود را مسئول مي شمارد. نه تنها از شكستن شاخه سبزي مي شكند و دلگير مي شود بلكه از كشته شدن هر جانداري خود را كشته مي يابد. پس خود را مسئول گياه و جاندار مي شمارد و نسبت به آنان حساس است.
مشكلات مردم را كه به سبب گناه بر ايشان وارد مي شود براي خود سخت مي شمارد و براي خود و ديگران استغفار مي كند و از خداوند مي خواهد تا زمينه هاي بازگشت كامل او و ديگران را به سوي خود فراهم كند (بقره آيه199) زيرا تحمل دوري خود و ديگران از مقام قرب الهي و عدم بهره مندي از رضايت و خشنودي خدا را ندارد. اين گونه است كه دعاها و نيايش هايش رنگ و بويي ديگر دارد و همواره درد ديگران را بر درد خود مقدم مي دارد و مي كوشد تا با استغفار و توبه خواهي، خود و ديگران را رهايي بخشد.
در جستجوي فضل و رحمت و رضوان الهي است و هر كاري كه انجام مي دهد براي رضا و خشنودي خداوند است و امنيت و آرامش و آسايش را براي همگان مي خواهد. (مائده آيه2) از اين رو تنها براي خود و خانواده سلامت و امنيت نمي خواهد بلكه حتي امنيت را براي گياهان و جانواران نيز مي خواهد و خود را نسبت به محيط زيست و همه جانداران به حكم ربوبيت طولي مسئول مي داند و تا حق و حقوق آنان را ادا نكند از پاي نمي نشيند.
هنگامي كه خود را در ميان حاجيان و مراسم آن مي يابد به ياد قيامت و روز حشر مي افتد و جانش به سوي آخرت پرواز مي كند و اعمالش را براي دست يابي به آرامش ابدي انجام مي دهد و اين روزها را نمادي از روز بزرگ رستاخيز مي شمارد. (بقره آيه203)

حاجي واقعي به ديگران از انسان و حيوان و گياه به عنوان آفريده هاي الهي احترام مي گذارد و از هرگونه هتك حرمت حريم بشر و قداست انسان دوري مي ورزد(مائده2) و محيط زيست را حفظ كرده و از فساد و تباهي در آن جلوگيري مي كند (مائده آيه 94 و آيات ديگر) زيرا خود را مسئول در برابر همه آفريده ها و مأمور به خلافت مي داند تا هر موجودي را به كمال لايق و شايسته اش برساند و از سوي ديگر خود را مأمور به آباداني زمين مي شمارد و به خود اجازه تعدي و فساد در خشكي و دريا و گياه و جاندار نمي دهد.
از هيچ كمك و نيكي از آب رساني (توبه آيه19) و ديگر كارهاي نيك دريغ نمي ورزد (بقره آيه 197) و از اين طريق در جلب رضايت خداوند مي كوشد. (مائده آيه2)
بنابراين اهل احسان و نيكوكاري است و خلق و خوي او نسبت به همه موجودات رفتاري پسنديده و نيك است و با حفظ حرمت ها، احترام هر موجودي را به جا مي آورد و حق هر موجودي را ادا مي كند.
در رفتارهاي اجتماعي خويش به گونه اي رفتار مي كند كه دور از هرگونه كبر و تكبر و استكبار و تفاخر است؛ زيرا خود را همانند ديگران بشري مخلوق مي شمارد كه هيچ چيز براي او امتياز نمي آفريند (بقره آيه125و 199 و سوره حج آيات 25تا27)
در همه اعمال خويش، اخلاص را درنظر مي دارد و براي منت گذاري به كسي و يا از روي رياكاري، عملي را انجام نمي دهد و تنها خداوند را در كارهاي خويش درنظر دارد. (بقره آيه 196 و نيز آل عمران آيه97)
به نظر وي كار زماني ارزش دارد كه تنها براي تقرب به خدا باشد و آن كس كه بايد ببيند و براي كار ارزش گذاري كند خداوند است و لذا جز رضايت و خشنودي او نمي خواهد؛ چون رضايت او را مساوي با همه چيز مي داند ديگر نيازي نمي بيند كه كاري را آشكار كند و اگر چيزي را آشكار ساخت يا براي تنبيه و تشويق ديگران به عملي نيك است و يا اين كه لازم بوده به هر علتي آن را آشكار سازد وگرنه براي او تفاوتي ميان كار آشكار و نهان و يا در شب و روز ندارد. اگر مأمور است كه شبانه و نهاني انجام دهد همان گونه عمل مي كند و اگر لازم بود كه در روز و آشكارا و در منظر و مرآي مردم صورت پذيرد به حكم، عمل مي كند و همان گونه آن را آشكار مي سازد؛ چنان كه اگر لازم شد به جماعت و يا فرادا و تنهايي انجام مي دهد.

اهل تولي و تبري است و نسبت به حق، تولي داشته و نسبت به دشمنان حق و اهل باطل از مشرك و كافر، اعلان برائت مي كند و مرزهاي ايمان خويش را از كفر در هر شكل و شمايل مشخص مي سازد. در اين اعلان برائت و شفاف سازي به مسأله ولايت كبراي اهل بيت عصمت و طهارت ايمان دارد و آن را به صراحت اعلان مي دارد، بي آن كه اهانت و توهين انجام دهد؛ زيرا هرگونه عملي به دور از حكم اولي الامر را سرپيچي از خدا و رسول مي شمارد و تولي طاغوت را عين كفر به ايمان مي داند. (توبه آيه 3) اين گونه است كه با زبان و جانش اهل برائت و تبري از كفر و طاغوت و اهل تولي و اطاعت است. شعائر حج را كه بيان اطاعت توحيد و اولي الامر است بزرگ مي شمارد و در تعظيم آن كوتاهي نمي كند. در جنب الله و ولي الله از هرگونه افراط و تفريطي خودداري مي كند؛ زيرا تفريط آن است كه حق كسي را در زمان توانايي و حضور شخص ندهي، و از آن جايي كه خود را در محضر ولي الله مي بيند كه شاهد اعمال اوست و اطاعت او را مي خواهد مي كوشد تا آن گونه كه رضايت اوست كارها را انجام دهد و حق شاهد و حاضر(عج) را ادا نمايد و به خود اجازه نمي دهد كه در حضور ايشان اعلان اطاعت نكند و عهد و پيمان و بيعت نبندد. براي اين مقصود با خواندن دعاي عهد به صراحت و روشني بيعت خود را با صاحب الزمان(عج) اعلان مي دارد و حق ولي الله اعظم(ع) را ناديده نمي گيرد و نسبت به وي تفريطي روا نمي دارد.

بسياري از شيعيان، با آن كه شيعه هستند، حق ولي الله اعظم(عج) را ادا نمي كنند و در حضور آن حضرت دست بيعت به وي نمي دهند و حتي در تمام عمر خويش يك بار هم شده دعاي عهد را نمي خوانند تا عهد و پيمان بيعت را با او ببندند و يا تجديد نمايند.
در مراسم است كه شيعه مي بايست با اعلام رسمي برائت و تولي نشان دهد كه بر بيعت آن حضور(عج) باقي است و يكي از شرايط كمال حج بستن عهد رسمي بيعت با آن بزرگوار است كه در حال حاضر از سوي بسياري از شيعيان در مراسم حج فراموش مي شود و اين در حالي است كه در همان زمان براي حليت زن خويش، طواف نساء انجام مي دهد ولي بيعت اطاعت با امام زمان خود نمي بندد؛ از طرفي كمال حج به شناخت امام و بيعت با اوست. از اين رو در روايتي كه از امام باقر(ع) نقل شده مبني بر اينكه اسلام بر پنج پايه است نماز، روزه، حج، زكات و ولايت، اين بند نيز افزوده شده كه برتر از همه ولايت است كه اگر آن پذيرفته شود ديگر اعمال نيز پذيرفته مي شود و هر عملي بدون ولايت به معناي عدم پذيرش آن از سوي خداوند است و چه خوش گفت شاعر كه نماز بي ولاي او نماز بي وضو بود كه بيانگر بطلان نماز خواهد بود؛ زيرا طهارت باطني هر عملي با ولايت درست مي آيد كه آنان هم طاهر و هم مطهر و پاك كننده هستند. از اين رو آنان را مزكي يعني تزكيه كننده درون آدمي نيز شمرده اند.
امام باقر(ع) فرمود: اسلام بر پنج اصل بنا شده است: برپا داشتن نماز، پرداخت زكات، حج خانه خدا، روزه ماه رمضان و ولايت و پيروي از ما اهل بيت. در آن چهار چيز رخصتي داده شده است ولي در ولايت هرگز رخصتي نيست. كسي كه مال ندارد زكات بر او واجب نيست و حج نيز از او ساقط است و كسي كه مريض است نشسته نماز مي خواند و روزه بر او لازم نيست ولي ولايت بر همه واجب است چه مريض باشد و چه سالم، چه دارا باشد و چه فقير. (المواعظ العدديه ص 163) امام صادق عليه السلام: «ولايتنا ولايه الله التي لم يبعث نبياقط الا بها». ولايت ما همان ولايت خداوند است و خداوند هيچ پيامبري را مبعوث نفرموده مگر با همين ولايت. (اصول كافي، ج1، ص 437)
حج گزار واقعي همان گونه كه از انواع پلشتي هاي عملي دوري مي كند در مقام تفكر و بيان و گفتار نيز انساني نيك است و كردار نيك و گفتار نيك و پندار نيك را در حج به نمايش مي گذارد و لذا از هرگونه بيهوده گويي و باطل سرايي اجتناب مي ورزد(حج آيه 30) و در يك كلمه، يك حج گزار واقعي و قاصد خداوندي، نمايش تام و تمامي از انسان كامل را در يك محدوده زماني و مكاني به اجرا درمي آورد تا بتواند پس از بازگشت از اين دوره تمرين عملي، در زندگي روزانه خويش و در موطن خود آن را ادامه داده و تكميل نمايد. از اين رو خداوند از اين دوره «معدودات» و كوتاه از نظر زماني و مكاني و كلاس هاي عملي و آموزش نظري و عملي، به عنوان شعائر الله ياد كرده و آن را بزرگ داشته است. (حج آيات 27 تا 32 و آيات ديگر)

كساني كه بتوانند براساس آموزه هاي قرآني و روايي به دقت در اين دوره شركت كنند و هيچ كلاس و درسي را فرو نگذارند مي توانند اميد داشته باشند كه پس از بازگشت، انساني ديگر شده اند و در مرتبه اي فراتر و برتر از ديگران نشسته اند؛ زيرا حج گزار واقعي در اثر ديدار با امام زمان خويش در مراسم حج و بهره مندي از او كه جنب الله است مي تواند اميدوار باشد كه به خداوند تقرب جسته است و صبغه الهي يافته و رنگ و بوي خداوند را با خود به همراه دارد. بنابراين پس از بازگشت، ديگران به استقبال او مي شتابند و به زيارت او مي روند؛ زيرا مؤمن و حاجي واقعي كه حج وي مقبول و سعيش مشكور است خود اكنون بسان كعبه اي است كه زيارت او همانند زيارت خانه خداست و هر كسي در كنار وي مي ايستد همانند آن است كه در كنار خانه خدا بلكه فراتر ايستاده است؛ زيرا ارزش چنين حج گزاري كه رنگ خدايي يافته است از آسمان و زمين و هستي برتر است و چگونه خانه، تنها با انتساب به خداوند ارزشمند شده و قابليت زيارت مي يابد و انساني كه به خدايي رسيده و رنگ و بوي او را يافته قابليت ديدار و زيارت را نيابد و حتي از خانه خدا برتر نشود؟ تنها نگراني از آن دسته حاجياني است كه همانند برخي از اعراب، بي هيچ قصد و نيت خودسازي و تقواپيشگي در مسير حج اسلام گام برمي دارند، زيرا با اين همه هزينه در مال و جان كردن و خطر خريدن، به جاي بوستان و گلستان رب العالمين، ره به تركستان مي برند و به سياحت زمين و خانه اي مي روند اما صاحب خانه را نديده (امام زمان(عج) كه كعبه واقعي و قبله باطني است) باز مي گردند. يعني اين عده نمي توانند با امام زمان خويش عهد بيعت بسته و ديدار ولايت را تجديد نمايد اما اگر اين گونه نبود و حاجي خودساخته شد و بازگشت او را در آسمان چنان جايگاهي است كه همگان بر آن غبطه مي خورند. حج گزار واقعي با ديدار امام زمان خويش، حج واقعي را انجام داده و حج خويش را به اتمام رسانده است؛ زيرا اكمال دين و اتمام نعمت به ولايت است، «تمام الحج لقاء الامام» (كافي، ج 4، ص 549؛ وسائل الشيعه، ج 10، ص 254؛ بحارالانوار، ج 96، ص. 374) كه به بيعت ولايت و عهد انجام مي شود.
كعبه يك سنگ نشاني است كه ره گم نشود
حاجي احرام دگر بند، ببين يار كجاست.
اگر امام زمان (عج) قبله واقعي و كعبه باطني نبود امام زمان (عج) پشت به كعبه مردم را ندا نمي داد؛ زيرا با اين كار خويش بيان مي دارد كه كعبه، مقصود و مقصد واقعي اش، همان امام زمان (عج) است. بنابر اين مي بايست قصد امام زمان (عج) خويش را داشته باشد نه كعبه اي كه خاك و سنگي بيش نيست. اگر كسي قصد امام زمان خويش كرد، حاجي واقعي است نه كسي كه كعبه را مقصود خود دانست.
روزي كه برفتند رفيقان پي هر كار
زاهد به سوي مسجد شد و من جانب دلدار
حاجي به ره كعبه و من طالب ديدار
من يار طلب كردم و او جلوه گه يار
او خانه همي جويد و من صاحب خانه
مهدي (عج) روح حج و رمز تماميت آن است. امام باقر مي فرمايد: «تمام الحج لقاء الامام؛ تماميت حج در گرو ديدار با امام است.» امام صادق (ع) نيز مي فرمايد: «هنگامي كه يكي از شما حج به جا مي آورد، آن را به ديدار ما ختم كند؛ زيرا آن از تماميت حج است.» (بحار الانوار، ج 96، ص 374) حج با ياد او «طواف دل» و بي ياد او «طواف گل» است.
امام صادق (ع) مي فرمايد: «يفقد الناس اما مهم يشهد الموسم فيراهم ولايرونه؛ مردم امام خود را نيابند. او در موسم حج شاهد ايشان است و آنان را مي بيند، اما آنان او را نمي بينند» (كافي، ج 1، ص 337؛ كمال الدين، ج 2، 23)
مكه بي حضور مهدي (عج) بازار عكاظي بيش نيست و كعبه بي عطر حضور او بتكده اي را مي ماند كه توليت آن را مي توان در يك شب نشيني مستانه در ازاي مشكي شراب معاوضه كرد. (اشاره به داستان «ابوغبشان» كليددار كعبه، كه سرقفلي توليت كعبه را در شب نشيني مستانه طائف به دو مشك شراب فروخت. ر. ك: تفسير الميزان، ج 3، ص. 362)
محمد بن عثمان عمري، نايب دوم امام زمان مي گويد: «به خدا سوگند! صاحب اين امر هر ساله در موسم حج حضور مي يابد و مردم را مي بيند و مي شناسد، و مردم او را مي بينند ولي نمي شناسند.» (من لا يحضره الفقيه، ج 2، ص 520؛ كمال الدين، ج 2، ص. 440)
بنابر اين هر حج گزار واقعي مي بايست پيش از آن كه قصد كعبه كند قصد باطن كعبه و حقيقت آن يعني امام زمان خويش كند و به ديدار او بشتابد. از اين رو حج بر هر انساني يك بار به عنوان حجه الاسلام واجب شده است كه انسان به ديدار امام زمان خويش برود و از او دين را بياموزد و با او بيعت اطاعت و ولايت كند. كه شهادت آيه تبليغ (سوره مائده آيه 63). نيز بدون حضور امام معصوم، نه تنها حج كه تمامي رسالت رسول، ابتر است. از آيه أذن في الناس يالحج ياتوك رجالا (سوره حج آيه 27). هم با توجه به تفاوت «يأتوك» به جاي «ياتونا» استفاده مي شود كه مردم هر زمان در پاسخ به نداي ابراهيم (ع) بايد به سوي امام و ولي زمان خود بروند. با توجه به اين ها و غير اينها است كه مي توان گفت: در عرفاتي كه امام نباشد معرفتي نيست. در مشعري كه امام نباشد شعوري نيست، در منايي كه امام نباشد، شيطاني رمي نمي شود و اگر در كنار زمزم، امام نباشد، آبي نيست كه سراب است.
آيت الله جوادي آملي در اين باره مي نويسد. «اساس و روح حج چيز ديگري است. حضرت امام باقر (ع) كه مظهر علم ذات اقدس اله و باقر علوم الاولين و الاخرين است، وقتي به مكه مشرف شد، ديد مردمي كنار كعبه طواف مي كنند، فرمود: «هكذا كانوا يطوفون في الجاهليه». در جاهليت نيز اين چنين اشواط سبعه داشتند و دور اين كعبه مي گشتند و اسلام نيامده است تا همان سنت جاهلي را ادامه دهد: «انما أمروا أن يطفوا بها ثم ينفروا الينا فيعلمونا بولايتهم و مودتهم و يعرضوا علينا نصرتهم»، ثم قرأ قوله سبحانه و تعالي: «فاجعل أفئده من الناس تهوي اليهم» فرمود: دور اين سنگ هاي بي اثر گشتن در جاهليت نيز رايج بود. (كافي. 392. 1) اين تعبير كه «احجار كعبه سود و زياني نمي رساند» به طور مكرر در بيانات اهل بيت (ع) آمده است تا زايران كعبه بدانند كه در كنار «كعبه گل»، آن «كعبه دل» كه اصل ولايت و رهبري است، محفوظ است.
در كتاب قيم نهج البلاغه آمده است كه «ألا ترون ان الله سبحانه و تعالي اختبر الاولين من لدن آدم الي الاخرين من هذا العالم با حجار لاتضرولا تنفع و لا تبصر و لاتسمع فجعلها بيته احرام الذي جعله للناس قياماً.» خداوند با اين سنگ ها، كه تقرب و تبعد آن ها را سود و زياني نيست مردم را امتحان كرده است. بوسيدن احجار كعبه براي آن نيست كه اين حجر سود وزياني دارد. حضرت امام باقر (ع) فرمود: مردم موظف اند كه اطراف اين سنگ ها بگردند اما بعد از طواف، به بارگاه ولاي ما بار يابند و مودت و نصرت و آمادگي خود و «حضور الحاضر و قيام الحجه بوجود الناصر» را بر ما عرضه كنند، آنگاه حضرت اين آيه كريمه را قرائت فرمود»: فاجعل أفئده من الناس تهوي اليهم». يعني پروردگارا! دل هاي گروهي از مردم را به فرزندان من مشتاق كن.
اين آيه در قبال سوره كريمه حج، دو پيام دارد يعني مردم كه از نقاط دور و نزديك به حرم خدا مشرف مي شوند، موظف اند دو كار را انجام دهند: اول اينكه با بدن، دور آن سنگ هايي كه «لاتضر و لاتنفع» است. بگردند و دوم اينكه با جان، گرد حرم ولاي اهل بيت و رهبري علي و اولاد او (ع) طواف كنند. خداي سبحان پيام اول را كه با ابدان مردم كار دارد به عهده ابراهيم خليل(ص) گذاشته و فرمود: تو اعلان كن، مردم مي آيند: «و اذن في الناس بالحج ياتوك رجالا و علي كل ضامر ياتين من كل فج عميق.» اما وقتي مردم با جان بيايند تا ولاي خود را با اهل بيت(ع) عرضه كنند و آمادگي خود را براي فداكاري و نثار جان و ايثار مال ارائه دهند، «حضور الحاضر و قيام الحجه بوجود الناصر» محقق مي شود كه ابراهيم خليل(ص) آن كار را از خداي سبحان چنين درخواست نمود، فرمود: پروردگارا! تسخير دل هاي مردم كه به اطراف كعبه دل بگردند، به عهده تو است.
حضرت امام باقر(ع) فرمود: اين طواف صوري بي روح، در جاهليت نيزبود، اشواط سبعه و قرباني، سابقه داشت: اما اسلام آمد تا به مردم بگويد گذشته از طواف كنار كعبه سنگ و گلي كه «لاتضر و لاتنفع»، آمدن به حضور امام و عرض نصرت كردن، متمم حج است.
طبق بيان نوراني حضرت امام باقر(ع) حجي كه رهبري در آن حضور و ظهور ندارد، ناقص است: «من تمام الحج لقاءالامام». البته اين شامل همه عبادات بوده واختصاصي به حج ندارد و به عنوان تمثيل است، نه تعيين؛ يعني نه تنها «من تمام الحج لقاءالامام»، بلكه «من تمام الصلاه لقاء الامام»، همچنين «من تمام الصيام لقاء الامام»، چه اينكه «من تمام الزكاه لقاء الامام» و در پايان حديث «بني الاسلام علي خمسه اشياء: علي الصلاه و الزكاه و الحج و الصوم والولايه»، سخن از «ولايت» است كه با كلمه «والي» از آن تعبير شده: «و الواهي هو الدليل عليهن.»
اين سخن حضرت امام باقر(ع) كه: «من تمام الحج لقاء الامام»، از آيه كريمه «اليوم اكملت لكم دينكم و اتممت عليكم نعمتي و رضيت لكم الاسلام دينا» كه در حجه الوداع نازل شده، الهام و مدد گرفته است.
خداوند سبحان، اسلام همراه با ولايت و رهبري را براي ما پسنديده است. دين خداپسند، ديني است كه با «كمال نعمت» و «تمام ولايت» آميخته باشد پس نه تنها «من تمام الحج لقاءالامام»، بلكه «من تمام الاسلام لقاء الامام» است.

خداوند براي اين كه مردم را به سوي حقيقت كعبه توجه دهد، با ايجاد شرايط ولادت محور ولايت، اميرمومنان علي(ع) در خانه خدا اين پيام را به جهانيان ابلاغ عيني و محسوس كرد كه باطن خانه كعبه چيزي جز ولايت عظما و خلافت كبرا نيست. بر اين اساس هر كسي اگر غير از ولي الله اعظم را قصد كند ره به تركستان برده است. او همانند ابليسي است كه به جاي آن كه اطاعت امر الهي نمايد و سجده بر ولي الله (آدم) كند بر هواي نفس و كبر خود سجده برده است. كسي كه كعبه را قصد كند و باطن آن يعني ولي الله اعظم را مقصد و مقصود خود قرار ندهد چون ابليس، به هيچ سجده برده و اطاعت حق را فروگذار نموده است. ابليس كسي است كه حاضر به سجده بر نوري نشد كه به حكم نفخت در كالبد آدم دميده شده است و اين همان روح اعظم الهي است كه پيامبر(ص) وجان وي (انفسنا) اميرمومنان معناي باطني آن است، زيرا اسماي الهي كه به صورت تعليمي به آدم داده شده، همان انوار ولايت است. بر اين اساس هر كسي ولايت را نپذيرد و به قصد كعبه ولايت عزيمت نكند از مقصد دورافتاده است.
اين ها خصوصيات و ويژگي هاي يك حج گزار واقعي است كه به اجمال بيان شد و خصوصيات ديگري نيز در هر يك از اين كليات وجود دارد كه آيات و روايات بدان پرداخته ولي مجال بيان همه آن ها نيست.