بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

درست است که فروغ و سپهري در سطح فکري و محتوايي، از موضوعات مشابهي مانند اندوه، مرگ و زندگي، طبيعت، عشق، کودکي، تنهايي و نظاير آن سخن گفته اند؛ هر يک از آنها با ديدگاه و ذهنيت خاص خود به اين موضوعات مشترک نگريسته اند و در هر يک از اين موضوعات و درونمايه ها، تفاوتهاي فکري اساسي و ساختاري وجود دارد. مثلا ميان تنهايي وحشت بار فروغ با تنهايي و مراقبه هاي عارفانه سپهري تفاوتي بنيادين است. يا ميان نوع نگاه منفي فروغ به مرگ و نگرش مثبت سهراب به اين مساله فرقي آشکار وجود دارد. همچنين سپهري شاعري شاد و سرزنده است که حتي اندوه او نيز با نشاط دروني همراه است و ياس و بدبيني از بن مايه هاي شعر او محسوب نمي شود، اما فروغ شاعري است که نوميدي و بدبيني با بسامد بالايي در اشعار او به کار رفته است. همچنين بين رويکرد فروغ و سپهري به دوران کودکي و ياد کرد آن دو از گذشته تفاوت معني داري وجود دارد. در مجموع، به دليل وجود تفاوتها و تمايزهاي بنيادين در عواطف و انديشه هاي فروغ و سپهري و نوع نگاه آن دو به جهان پيرامون، مي توان به اين نتيجه رسيد که اين دو شاعر، دست کم در حوزه و سطح فکري و محتوايي، تاثير چنداني از يکديگر نپذيرفته اند.

 نسخه قابل چاپ

کتاب شريف مثنوي معنوي، به علت اشتمال گسترده آن بر وحي و سخنان انبيا و اوليا و همچنين شرح و تاويل آنها براي همطبقات، به مجموعه اي از معارف ناب و کم نظير مبدل گشته است. اين تاويل و تفسيرها که بيشتر جنبه اخلاقي – عرفاني دارند، مثنوي را رنگي معنوي بخشيده و آن را به کتابهاي تفسري عارفان از جمله حقايق التفسير، کشف الاسرار، لطايف الاشارات و ... مانند کرده است. با اين حال، مولانا در مثنوي از مذمت کنندگان تاويل و اهل تاويل نيز به حساب مي آيد و شايد اين تاويل ستيزي در ظاهر امر، چشمگيرتر و در عين حال عجيبتر به نظر آيد؛ نويسنده براي تبيين اين امر و حل اين تناقض، کوشيده است ضمن دسته بندي تاويل از نظر ديدگاه مولوي به تاويلات مذموم و تاويلات ممدوح، هر کدام را با نمونه هايي در اشعار آن جناب مشخص کند. مقدم بر اين مباحث نيز، به نکاتي کلي درباره تاويل در مثنوي اشاره شده و برخي تعريفات لغوي و اصطلاحي تاويل، از آثار لغوي و تفسيري، ذکر شده است. مخلص کلام آنکه با توجه به مطالب اين گفتار، ثابت مي شود که درستي و نادرستي تاويل، يا خوبي و بدي آن از ديدگاه مولانا نسبي است و به نوع تاويل، شخص تاويل گر و اهداف و انگيزه هاي او از تاويل متن باز مي گردد.

 نسخه قابل چاپ

موضوع اين مقاله بررسي تمثيل شعر معاصر ايران است. در اين بررسي، نخست، تمثيل رويا به عنوان يکي از انواع ادبيات خيالي معرفي مي شود و سپس، به پيشينه کاربرد آن در اساطير و ادبيات به اجمال اشاره مي گردد. در گذشته، اين شکل تمثيلي اغلب نوعي سير و سلوک معنوي را در ساختاري از سفر خيالي بازگو مي کرده است. اما در سده هاي اخير، غير از آن مضمون سنتي، مضامين تازه تري نيز در قالب آن بيان شده است. بررسي اين نوع تمثيل در شعر معاصر ايران مي تواند چند و چون آن مضامين را نشان بدهد. نمونه هاي برجسته تمثيل رويا را در شعر معاصر، در سروده هاي عشقي، نيما، شهريار، سپهري، و شفيعي کدکني مي توان يافت.

 نسخه قابل چاپ

مساله اساسي اين مقاله، تصوير در شعر رمانتيک است. تصوير رمانتيک از نظر ماهيت معرفتي و زيبايي شناختي اساسا با تصوير کلاسيک، نمادگرا و سوررئاليستي متفاوت است. نويسنده در سه بخش کوشيده تا ماهيت تصوير رمانتيک را تبيين نمايد: در بخش نخست ويژگي هاي خاص ايماژ رمانتيک را با بحث از چهار مشخصه: استحاله در طبيعت، سايه واري تصوير، پويايي، و فرديت در تصوير تبيين مي کند. در بخش دوم رابطه تصويرها با هم و جايگاه تصوير در بافت شعر را با دو مشخصه پيوستگي و بالندگي بررسي مي کند و در بخش سوم سه نقش براي تصوير رمانتيک برشمرده: تاثير در احساس، دلالت ضمني، مکمل احساس. در بخش آخر از اهميت زبان استعاري در سبک رمانتيک سخن رفته است. هدف مقاله آن است تا خواننده تفاوت روند آفرينش، ارزش زيبايي شناختي و خاستگاه معرفتي و منطق تصويرگري رمانتيک را با تصويرگري در سبک کلاسيک دريابند و بتواند شعر رمانتيک را از منظر ايماژ رمانتيک، نقد و ارزيابي کند.

 نسخه قابل چاپ

بسياري از واژه هاي رايج در زبان فارسي امروز در طول تاريخ دستخوش تحولاتي بوده است. برخي از اين تحولات مربوط به فارسي ميانه است و برخي ديگر – تا آنجا که نويسنده اطلاع دارد – در فارسي دري روي داده است و اثري از کاربرد آن در فارسي ميانه ديده نمي شود. از جمله اين تحولات، دگرگونيهايي است که در پسوند «_َنده» روي داده است. حذف g پاياني آن در دوره رشد و تکوين زبان فارسي از جمله اين تبديلات است ؛ ضمن آنکه تحولاتي نيز در گروه nd موجود در اين پسوند روي داده است. اين تحولات، خاص اين واژه نيست، بلکه واژه هاي ديگري را با هويت دستوري متفاوت – همان گونه که در بخشهاي مختلف مقاله حاضر مي بينيم – شامل مي شود. اين مقاله به تحولات پسوند «_َنده» در فارسي دوره رشد و تکوين مي پردازد.

 نسخه قابل چاپ

يکي از داستان هاي تاريخي و در عين حال سمبليک قرآني که به دلايل مختلف در متون ادبي صوفيانه بارها تکرار شده، داستان «موسي و خضر» است که به دليل ظرايف و پيام هاي گوناگون، ظرفيت تاويل پذيري فراواني نيز يافته است. در اين مقاله مولف ضمن نگاه اجمالي به تفاسير گذشته و برداشتهاي عرفاني و غير عرفاني نويسندگاني که به اين داستان پرداخته اند، به کيفيت انعکاس آن در آثار مولانا مي پردازد. اين مطالعه نشان مي دهد که مولانا در يکي از موارد يازده گانه اي که به اين داستان در مثنوي اشاره کرده، تاويل و قرائتي بر خلاف تفسيرهاي گذشته و حتي ده مورد ديگر در مثنوي ارايه کرده و ساختار داستان را بر بنياد موسي و خضر و برتري شخصيت موسي بر خضر (موسي محوري) بنيان نهاده است. نگارنده بر اساس دلايل سه گانه اي، بر آن است که مولانا در اين نوع قرائت و تاويل، از کتاب کشف الاسرار ميبدي و يا شايد از منبع ديگري استفاده کرده، که مآخذ ميبدي در کشف الاسرار بوده است.

 نسخه قابل چاپ

اگر آغاز شعر معاصر ايران را از انقلاب مشروطه و به ويژه از ارايه تجربه و نوآورانه نيما يوشيج بدانيم، شعر معاصر تا دهه هفتاد تحولات متعددي را از سر گذرانده است؛ به طوري كه در اين مدت نسبتا طولاني، شيوه هاي گوناگون از روشهاي اعتدالي تندرو آزموده شده است. پس از انقلاب اسلامي، به دليل اينكه دگرگونيهايي در عرصه هاي سياسي، اجتماعي و فرهنگي ايجاد شده بود، ضمن ايجاد تشكيك در الگوهاي زيبا شناختي دهه هاي گذشته، جستجو و آزمودن شيوه هاي تازه شتاب بيشتري گرفت و شاعران جوان و حتي بعضي از سالخوردگان با روگرداني از شيوه هاي شعري شاعران شاخص قبل از انقلاب، تجربيات تازه اي ابراز داشتند. جريان شعري پست مدرن، در كنار ساير جريانهاي نوظهور از اوايل دهه هفتاد تكوين و تاكنون نيز ادامه يافته است. اگر نوجوييهاي افراطي شاعراني مانند محمد مقدم، هوشنگ ايراني، يداله رويايي و احمد رضا احمدي را گامهاي نخست تجربه شعري تندرو در شعر معاصر ايران بدانيم، تجربه شاعران پست مدرن دهه هفتاد را بايد گام دوم همان جنبش ناميد. شاعران اين جريان با اتكا به نظريات ادبي غربي و گسست كامل از فرهنگ بومي و تجربيات ادبي دوران كلاسيك و معاصر، در حال آزمودن شيوه اي غريب و تازه هستند. از آنجا كه تغييرات بنيادين در اشكال و روشهاي ادبي و هنري و در نتيجه دگرگونيهاي بنيادين اجتماعي و فرهنگي است، شكل گيري، تداوم و بيش از همه توفيق جريان شعري مذكور در پرده ابهام است. در اين مقاله سعي شده است ضمن تحليل علل جامعه شناختي به وجود آمدن اين جريان، ويژگيهاي كلي اشعار اين شاعران با نگاهي انتقادي تبيين شود.

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

اين مقاله به بررسي تركيب  «كار چراغ خلوتيان» در غزلي از حافظ با مطلع :
ساقي بيا كه يار ز رخ پرده برگرفت                               كار چراغ خلوتيان باز در گرفت
اشاره مي كند در بيشتر شرحهايي كه با موضوع شعر حافظ در دست است، اين تعبير به معني « رونق گرفتن كار» و با توجه به ديگر واژگان بيت به معني «روشن شدن خلوت عاشقان با چهره نوراني معشوق» آمده است.
در مقاله حاضر با ارايه شواهدي از متون ادب فارسي نشان داده ايم كه يكي از معاني واژه كار به معني پارچه و بافته شده (منسوج) است كه در اينجا مي تواند به معني فتيله چراغ باشد؛ بنابراين كار چراغ يعني فتيله چراغ، كه در اين صورت ميان بالا رفتن حجاب از چهره معشوق با بالا آمدن فتيله چراغ به خلوت نشستگان تشبيهي زيبا، به وجود مي آيد. همچنين نشان داده ايم كه در سراسر ديوان حافظ واژه كار با واژه گان ديگري كه مرتبط با پارچه است مانند طراز، بخيه، پرده، نقش، كارگاه و … به تناسب همراه شده است.

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

مكتبي شيرازي از شاعران اواخر قرن نهم و اوايل قرن دهم هجري، منظومه اي دارد به نام ليلي و مجنون كه ابيات آن بالغ بر 2160 بيت است. اين اثر منظوم داستاني نظيره اي است بر ليلي و مجنون نظامي گنجوي. از ميان نظيره هايي كه بر ليلي و مجنون نظامي ساخته اند، كار مكتبي را بايد از كارهاي موفق به شمار آورد.
پرداختن به اصل حوادث داستان، پرهيز از وصفهاي دور و دراز، بهره گيري گسترده از واژگان و تعابير محاوره اي، استفاده از تركيبات زيبا و در موارد مختلف بديع و تازه، استفاده از برخي كاربردهاي كهن واژگاني و صرفي و نحوي، خلق تصاوير رنگارنگ و بهره گيري از صنعت اغراق را مي توان از ويژگيهاي بارز سخن مكتبي تلقي كرد.

 نسخه قابل چاپ

بررسي مقايسه اي ديدگاه هاي مختلف شاعران، به ويژه در جهت گيري هاي اجتماعي و سياسي اهميت زيادي دارد. در ميان شاعران پارسي گو و عربي سراي معاصر، كمتر شاعراني مانند اقبال و شابي درباره توجه به اراده انسانها و نقش آنان در تعيين سرنوشت خود سخن گفته است. در اين مقاله، ابتدا با نگاهي گذرا به زندگي دو شاعر، به تفاوتها و شباهت هاي شخصي و ديدگاه ها و وضعيت خانوادگي و اجتماعي آنان اشاره شده است. سپس درباره توجه به مسووليت پذيري ملت ها به طور كلي سخن گفته شده و اين موضوع از ديدگاه اقبال و شابي هر يك به طور مجزا بررسي و تحليل و سپس مقايسه و نتيجه گيري شده است.
با بررسي ديدگاههاي دو شاعر درباره توجه به اراده انسانها در تعيين سرنوشت خويش، آدمي به نيروهاي نهفته دروني، بيشتر پي مي برد و مي تواند زندگي فردي و اجتماعي خويش را بهتر بسازد و زمينه رسيدن به سعادت هر دو جهاني را فراهم كند.

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله مفاهيم و مباني رئاليسم جادويي با توجه به ديدگاه منتقدان و صاحبنظران ادبي تعريف و تبيين شده و سپس رمان اهل غرق با توجه ويژگيها و مشخصه هاي رئاليسم جادويي تحليل گرديده است.
اصطلاح رئاليسم جادويي و يا واقع گرايي جادويي شيوه نويني در داستان نويسي معاصر است كه درآن عناصر واقعيت و خيال در هم مي آميزند. حاصل اين تلفيق اثري است كه به هيچ كدام از عناصر اوليه سازنده اش شبيه نيست. در اين شيوه، آميزش دو عنصر واقعيت و خيال چنان استادانه انجام مي گيرد كه تمامي حوادث غير واقعي و خيالي در بستر داستان، كاملا حقيقي و طبيعي جلوه مي كنند؛ به گونه اي كه خواننده به سادگي آنها را مي پذيرد. به زعم بسياري از صاحبنظران، رئاليسم جادويي شاخه اي از مكتب رئاليسم است و نمي تواند يك مكتب ادبي مستقل محسوب شود، چرا كه داراي ساختار و اصول بنيادين خاص و تازه اي نيست و به طور كلي با ضوابط مكتب رئاليسم هماهنگي دارد.
رمان اهل غرق يكي از شاخص ترين آثاري است كه در كشور ما به شيوه رئاليسم جادويي ماركز به نگارش درآمده است، بيش از همه در شخصيت پردازي و فضاسازي تحت تاثير اين شيوه است. حضور عناصر وهمي و تخيلي از قبيل: پريان دريايي، غول زشت روي درياها، نيمه انساني بودن قهرمان اصلي داستان و … رمان را در زمره آثار رئاليستي جادويي جاي داده است. نويسنده در تلفيق واقعيت و تخيل در بيشتر موارد به خوبي از عهده برآمده است، ليكن، در برخي موارد با تفسير و گزارش گونه كردن حوادث، از لحن قابل اعتماد آن مي كاهد.

 نسخه قابل چاپ

لحن در ادبيات عبارت از نگرش و احساس گوينده يا نويسنده نسبت به محتواي پيام ادبي است که با تکيه بر ديگر عناصر شعر از قبيل قالب شعر، معني اصلي و ضمني واژه ها، عبارتهاي برجسته، ساختمان جمله ها، وزن، هجاهاي شعر، تصاوير توصيفي و صور خيال شکل مي گيرد. در هر اثر ادبي يک يا چند لحن اصلي و تعدادي لحن جزيي و انعکاسي وجود دارد که از جهت ايجاد ارتباط بين شاعر و خواننده و نقش زيباشناختي که در شعر دارد از اهميت والايي برخوردار است، به گونه اي که مي توان گفت: عدم درک صحيح لحن يک شعر ممکن است خواننده را در درک ساختار شعر باز دارد. مقاله حاضر نتيجه پژوهشي است در راستاي شناخت لحن در شعر که به معرفي لحن، عوامل ايجاد لحن، تغيير و تنوع لحن و اهميت و نقش آن در شعر مي پردازد.

 نسخه قابل چاپ

در افغانستان پس از نظام جمهوري 1357-1352) ش( رژيم کمونيستي روي کار آمد. اين نظام بر همه روابط سياسي و اجتماعي از جمله فرهنگ و ادب تاثير گذاشت. يکي از تاثيرات منفي اين رژيم، رويارويي با مقدسات ديني بود. از ديگر تاثيرات اين رژيم، استفاده افراطي از «رنگ سرخ» در جهت تبيين اهداف کمونيستي و ورود واژه «سرخ» در متون ادبي بويژه شعر و داستان بود.

ورود آثار نويسندگان روسي مثل پوشکين، داستايوفسکي و ... نيز از ديگر پيامدهاي عملکرد فرهنگي اين رژيم به حساب مي آيد.

از تاثيرات ديگر اين دوره، رشد کمي و کيفي آثار فرهنگي در گستره مطبوعات کشور است. اين پديده نسبتا مثبت فرهنگي در اواخر عمر رژيم کمونيستي بخصوص در دهه 60 تا 70 اتفاق افتاده است. از سوي ديگر در خارج از کشور نيز تحولاتي به وجود آمد که از اهميت بسزايي برخوردار است؛ به بيان ديگر مي توان گفت نتيجه عملکردهاي منفي و مثبت رژيم کمونيستي در افغانستان، آغاز تحول فرهنگي و ادبي جديدي در خارج از کشور به شمار مي رود که از آن با عنوان «ادبيات مقاومت و مهاجرت» ياد مي شود.

 نسخه قابل چاپ