پاسخ به:بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی
ساقي نامه و مغني نامه را در يک نگاه کلي مي توان «شعر ميخانه اي» گفت، به ويژه از قرن نهم تا دوازدهم هجري از «ژانر» هاي پرطرفدار شعر فارسي بوده و نمونه کامل و مفصل آن بيشتر در قابل مثنوي بحر متقارب سروده شده است. اين نوع شعر امکان خوبي به شاعر مي داده است تا به بهانه مي و ميخانه و مستي، فارغ از محدوديت ها و ممنوعيت ها، ناگفتني هاي روزگار خود را در قالب نکوهش روزگار و اهل آن بر زبان آورده و اي بسا ياد کرد او از مي و ميخانه و ساقي، بهانه اي بوده براي اعتراض و انتقاد از آنچه او نمي خواهد و ناروا مي پندارد! از اين منظر، ساقي نامه شعري اجتماعي، آرمانخواهانه و بلکه شورشگرانه است. در اين مقاله، ابتدا به تعريف و بررسي ساختار و ويژگي ها و زمينه سرايش اين نوع شعر پرداخته مي شود و سپس در ادامه با اشاره به سابقه آن در شعر فارسي، يک نمونه پيشين از ظهوري ترشيزي (به جهت تفصيل و ساختار کامل آن) با يک نمونه معاصر از هوشنگ ابتهاج بررسي و مقايسه خواهد شد.
نسخه قابل چاپ
اونوره دوبالزاک نويسنده واقع گرا فرانسه اثري را به معرفي مي کند که شايد يکي از برجسته ترين آثار رئاليست– فانتستيک قرن نوزدهم باشد. در داستان چرم ساغري خواننده با دو جنبه فکري بالزاک آشنا مي شود يکي بالزاک نکته سنج و ديگري بالزاکي درگير تخيلات. خيالاتي که گوياي علاقه خود بالزاک به قدرت هاي ماوراطبيعي، طلسم و علم غيب است. داستان چرم ساغري به تکه چرمي معجزه آسا اشاره دارد که بي شک بي شباهت به خاتم سليمان نيست. در اين تحليل توصيفي و تطبيقي نگارنده بر آن است تا با مقايسه اي محتوايي به بررسي بيشتر مشترکات دو داستان بپردازد که خود مي تواند بر همانندي بيشتر آن دو دلالت کند. در مقاله حاضر، ابتدا به طور مختصر به نوع داستان اشاره مي شود و سپس به بررسي تطبيقي شخصيت ها و عناصر داستان پرداخته مي شود.
در نوشتار حاضر، منظومه «کار شب پا» ي نيما از منظر جامعه شناسي مورد تحليلي قرار گرفته است و نشان داده شده که پيوند قابل درکي ميان اثر هنري– ادبي و اوضاع اجتماعي وجود دارد. اثر ادبي گاهي بازتاب ايجابي وضعيت بيروني جامعه است و گاهي بازتابي سلبي دارد که به انتقاد و اعتراض نسبت به آن وضعيت مي پردازد. هر چند اشعار نيما بازتابي از روح حاکم بر زمانه اوست، غالبا در انتقاد و نفي مناسبات اجتماعي عصر سروده شده است. کار شب پا، به عنوان منظومه اي واقع گرا در توصيف نظام طبقاتي و کارکرد و روابط ميان دو طبقه فرودست و انتقاد غير مستقيم به اين نظام سروده شد. در اين مقاله نخست از شعر اجتماعي نيما و تحليل کار شب پا سخن رفته و در پايان مايه هاي رئاليستي شعر چون زبان، عناصر بومي و شکل ارگانيک شعر و تناسب آن با جامعه ارگانيک به بحث گذاشته شده است.
برخي از ابيات ديوان حافظ به دلايلي از جمله «رازناکي»، «ديريابي» و به طور خلاصه «ابهام» و «ايهام» موجود در آنها از گذشته تاکنون محل بحث و تامل بوده و شرح و تفسيرهاي فراوان و متفاوت و گاه متضادي درباره آنها نوشته شده که بيت زير نمونه اي از آنهاست: پير ما گفت خطا بر قلم صنع نرفت آفرين بر نظر پاک خطا پوشش باد عده اي بيت را از ديدگاه عرفاني و جمعي از ديدگاه کلامي و برخي از ديدگاه هايي ديگر آن را شرح و تاويل کرده اند. شروحي که در دوره هاي متاخر نوشته شده بر وجود «طنز»، «معما» يا «تشکيک» درباره بي خطايي صنع و آفرينش تاکيد کرده و هر کدام بر وجود موارد ياد شده دلايلي آورده اند. در اين تحقيق با بررسي و نقد مهمترين آرا و نظرياتي که تاکنون در شرح و تاويل اين بيت نوشته شده، چنين نتيجه گيري شده است که شرح ابيات غزلهاي حافظ به صورت جداگانه نمي تواند همه مفاهيم موجود در بيت را دارا باشد، بنابراين لازم است براي به دست دادن تفسيري جامع از تک بيتهاي موجود در غزلها علاوه بر محور افقي به محور عمودي ابيات نيز پرداخت تا نتيجه از جامعيت لازم برخوردار باشد.
کهن الگوها صورتهاي مشترکي هستند که با سابقه چندين هزار ساله از اجداد بشر، نسل به نسل منتقل شده و در پستوي ضمير ناخودآگاه جاي گرفته اند. اين صورتها براي رسيدن به مرز خود آگاهي در نمادهاي گوناگون طبيعي جلوه گر مي شوند و در آثار هنرمندان نمود پيدا مي کنند. در اين تحقيق برخي کهن الگوهاي شعر شاملو با توجه به ساختار استفاده شعر و بسامد استفاده از آنها مورد تجزيه و تحليل قرار گرفته است. گاهي اين کهن الگوها در قالبها و نمادهاي محسوس (مانند جنگل، زمين، خورشيد، دريا، و امثال آن) و گاهي با تاثير بر ذهن و زبان شاعر به ظهور رسيده. که مهمترين آنها در شعر شاملو آنيما، نقاب، خود، ماندالا، تربيع، اعداد، مام بزرگ، برادر کشي و عشق است. در اين مقاله هر يک از اين کهن الگوها با نمادها و قالبهاي گوناگون آن به اختصار بررسي و تحليل است.
نهج الخاص اثر ابو منصور معمر بن احمد بن محمد بن زياد اصفهاني (متوفي 418) کتابي مختصر و موجز در شرح اصطلاحات عرفاني است. هدف مولف از تاليف اين کتاب، بيان مراتب احوال و مقامات است تا احوال سالکان و يا به تعبير خود او «سايرين الي اله» و درجات ايشان در هر مقام آشکار گردد. اگر چه کتاب، مختصات يک فرهنگ تمام عيار را دارا نيست، با توجه به اينکه مولف، مفهوم بيش از 120 اصطلاح عرفاني را با روشي تازه و بديع براي مخاطبان شرح داده است، يکي از اولين فرهنگهاي تخصصي عرفاني به شمار مي آيد. اين کتاب با اينکه از لحاظ قدمت زماني بر بسياري از فرهنگها پيشي جسته، متاسفانه هنوز براي بسياري از پژوهشگران ناشناخته مانده است. پژوهشگر در اين تحقيق کوشيده است تا بر اساس معيارهاي سنجش فرهنگها از نظر ياکوف مالکيل با سه سنجه گستره واژگاني، ديدگاه نويسنده، شيوه عرضه اطلاعات، روش فرهنگ نويسي را در اين کتاب بررسي کند.
اشتراک و استمرار برخي از الگوها و مضامين اساطيري در ناخودآگاه فردي، تباري و جمعي انسان، دستاويز اصلي نقد اسطوره اي براي بازيابي و تحليل تجليات مختلف اسطوره و آيين در انواع ادبي است. از منظر اين نقد و اصول و مباني آن، در تذکره الاولياي عطار به عنوان يکي از متون پايه اي ادب عرفاني، چند نکته در خور ذکر به نظر مي رسد؛ از جمله اين که بر طبق ساختارشناسي داستان ابراهيم ادهم و پسرش و مقايسه اجزاي داستاني آن با چند روايت مشهور «نبرد پدر و پسر» احتمالا طرح کلي اين داستان بر الگوي داستان رستم و سهراب پرداخته شده و در قالب بن مايه حماسي– اساطيري «رويارويي و ستيز پدر و پسر» - البته با تفاوت هاي ناشي از صيغه عرفاني آن– قابل بررسي است. ابراهيم ادهم از صوفياني است که گزارش احوال او با مضامين داستاني و افسانه اي درآميخته است و با توجه به نفوذ و تاثير شاهنامه در تبديل سرگذشت و سيماي بعضي شخصيت هاي تاريخي به روايات و چهره هاي مردم پسند و غير تاريخي، اين حدس چندان نامتحمل نيست که در پرداخت داستان «ابراهيم ادهم و پسرش» الگوي کلي روايت رستم و سهراب مورد نظر بوده باشد.
پل ريکور، انديشمند فرانسوي، در نظريه هرمنوتيک ادبي خود اولويت را به متن مي دهد و در گروه متن محوران گنجانده مي شود. وي در نظريه خود اين سوال کليدي را بررسي مي کند که آيا متن ادبي داراي استقلال معناشناختي است يا خير؟ از نظر وي متن از سه جنبه داراي استقلال معناشناختي است: 1. از نيت نويسنده، 2. از خواننده اوليه، 3. اوضاع اجتماعي– تاريخي توليد متن. براساس اين تفسير، متن رشته اي از الفاظ داراي معناست و آگاهي، قصد و نيت صاحب سخن در شکل دهي معناي آن سهمي ندارد. معناي متن واقعيتي قائم به متن و مستقل از مولف و وضع توليد خود است که مفسر و خواننده متن آن را مي فهمند. البته در باب استقلا معنايي متن نيز مناقشات زيادي تا به حال وجود داشته است که هر يک از مناقشات به جنبه خاصي از آن توجه کرده اند. يکي از اين مناقشات موضوع مقاله حاضر است که قصد دارد هرمنوتيک ادبي متن محور ريکور را از منظر کاربرد آن براي تفسير رمان سياسي بنگرد. بنابراين در اين مقاله مفاهيم سياسي موجود در يک رمان سياسي مهم هستند، مفاهيمي مثل قدرت، اقتدار، و... که مي توانند مدل متن محور ريکور را مدلي شکننده سازد، چرا که کار ريکور چارچوبي را براي تفسير متون سياسي، به طور عام، و رمان سياسي، به طور خاص، واسطه تمرکزش بر معنا (استقلال متن از نويسنده و شرايط تاريخي– اجتماعي) ارايه نمي دهد.
حکايت منظوم «شاه سياه پوشان» اثر حکيم نظامي گنجوي از ظرفيتهاي تصويري برخوردار است که مي تواند از ديدگاه شگردهاي سينمايي بررسي شود. دوربين فيلمبرداري سينما تصاوير را از زاويه هاي مختلف ثبت مي کند و مي توان گفت چشم شاعر همين عمل را با تصاوير ذهني و خيالي انجام مي دهد. براي نمونه همان طور که سنت سينمايي براي معرفي شخصيتها و موقعيتها از نماي معرف يا نماي کامل استفاده مي کند، نظامي هم در صحنه هايي که شخصيت را به خواننده معرفي مي کند و دايره توصيفات خود را از چهره و حرکات شخصيت فراتر مي برد و او را در فضايي وسيعتر نشان مي دهد. حرکت دوربين سينما و حرکت چشم خيال شاعر از چنين شباهتهايي برخوردار است. همان گون که دوربين فيلمبرداري در حرکت عمودي بالا و پايين مي رود، توصيفات شعري «شاه سياه پوشان» نيز از وصف يک پديده روي زمين متوجه وضعيت شخصيت در آسمان مي شود. در کنار زاويه و حرکت دوربين، شگردهاي ديگري مثل صحنه آرايي و زمينه پردازي در حکايت شاه سياه پوشان با شگردهاي مشابه سينمايي قابل انطباق است. در مجموع مي توان گفت شگردهاي سينمايي، ابزار جديدي است که مي تواند پژوهشگر ادبي را در تبيين تصويرپردازيهاي آثار شاعران بويژه نظامي، ياري رساند.
کتاب تاريخ کشمير يا راج ترنگيني «Rajtarangini»، روايت منظومي از اسطوره، حماسه و تاريخ بخشي از سرزمين هند يعني کشمير است. کشمير به علت زيبايي طبيعت، لطافت هوا، حتي رنگ پوست مردمانش در هند به ايران صغير شهرت دارد. اين اثر را ابتدا کلهن «Kalhah» به زبان سنسکريت سرود و بعدها دوبار به فارسي ترجمه شد که ترجمه اول مصنوع و متکلف و دور از فهم بوده و ترجمه دوم که در زمان اکبر شاه گورکاني به وسيله ملاشاه محمد شاه آبادي صورت گرفته ترجمه اي ساده و روان و ماندگار بوده است. تطبيق بعضي از حکايتها و شخصيتهاي تاريخي آن با برخي از روايتها و چهره هاي ديني و تاريخي آثار ايراني و سامي، موضوع بحث اين مقاله است.
صادق هدايت، شاخص ترين نويسنده ادبيات سياه در عرصه داستان نويسي معاصر ايران است که آثارش بر پايه ياس و نا اميدي بسيار شکل گرفته است. هدف از اين نوشتار، شناسايي زمينه ها و عواملي است که به سياه نويسي وي منجر شده است. در اين مقاله، نخست از نشانه هاي نا اميدي در احوال و آثار صادق هدايت بحث شده و آنگاه زمينه هاي موجد ياس در وجود هدايت و در تار و پود آثارش با رويکردهاي تاريخي، جامعه شناسانه و روانشناسانه مورد تجزيه و تحليل قرار گرفته و تاکيده شده است که ياس گرايي هدايت علاوه بر اينکه در خصوصيات روحي و ويژگيهاي شخصيتي او ريشه داشت؛ معلول اوضاع و احوال سياسي و اجتماعي دوران و وضع خانوادگي او و همچنين محصول جريانهاي فکري - ادبي رايج در نيمه اول قرن بيستم بود. مجموعه اوضاع فرهنگي، سياسي و اجتماعي خاص عصر هدايت در کنار ويژگيهاي فردي و خانوادگي، او را با تناقضها و دوگانگيهاي فکري و رفتاري روبه رو کرد و زمينه ساز گرايش او به سمت ترديد و ياس شد.
اين پژوهش در صدد است تا با بررسي قصه هاي دو حماسه ايراني و هندي، يعني شاهنامه و مهابهارت، نشان دهد، ساختار اين قصه ها تا چه اندازه از نظر طرح و محدوده، شبيه به هم است. بنابراين بخشي از قصه ها با موضوع «خويشاوند کشي خويشاوند آزاري» انتخاب گرديد تا با نگاهي ساختاري تحليل شود. دليل انتخاب روش ساختاري اين است که جاي چنين نگاهي در مجموعه هاي حماسي پژوهشي، خالي است؛ زيرا بيشتر پژوهشها درباره موضوع اين مقاله، تفسيري است. تحليل ساختاري مقدمه اي براي رسيدن به تحليلهاي تفسيري بعدي است. به همين دليل برخي از ساختار گرايان چون ژرار ژنت، پا را از مرحله تحليل ساختاري صرف فراتر گذاشته و به تاويل نيز توجه کرده اند. با اين پژوهش خواننده پي خواهد برد که داستانها علاوه بر شباهت هاي محتوايي در ساختمان نيز به هم نزديکند.
نزديک به نيمي از ديوان نيما اشعاري در قالبهاي کلاسيک است؛ اما غالبا شکل سنتي و ضعيف اين دسته از اشعار سبب شده است تا شارحان شعر نيما آنها را اشعاري تقليدي و مشتي موزون و مقفا بدانند و به سادگي آنها را ناديده بگيرند. اين اشعار، تفنني، تقليدي و فاقد ارزش نيست. نيما پس از ققنوس آن گونه که خود در نامه اي مي نويسد به سمت ادبيات کلاسيک باز مي گردد و به صراحت تمام مي گويد که بي توجهي او به ادبيات کلاسيک نقصاني بوده است؛ پس اين بازگشت از سر تفنن نبوده بلکه نيما از سرودن اين اشعار هدفي داشته است که تا امروز از چشم خوانندگان و شارحان آثارش دور مانده است. با دقت در نامه ها و اشعار نيما مي توان نشانه هايي يافت که نشان مي دهد سرودن اين اشعار به قصد آزمودن ميزان فرم پذيري قالبهاي کلاسيک صورت گرفته است و نه به قصد تفنن. اين مقاله نيز تلاشي براي نشان دادن جايگاه قالبهاي کلاسيک در انديشه نوگراي نيماست.
لطايف الطوايف اثر ارزشمند فخرالدين علي صفي، يکي از امهات متون ادبيات داستاني ماست که از حيث اشتمال بر حکايات کوتاه، طنزآميز و عبرت آموز، داراي جايگاه و اهميت ويژه اي است. بسياري از متون کلاسيک بويژه متون داستاني در مجامع و پژوهش هاي دانشگاهي، تنها از جنبه لغوي (philological) بررسي مي شوند و از نظر ماهيت داستاني کمتر بدان ها عنايت مي شود و جاي تحقيقات تحليلي (analytic) خالي است. در اين مقاله به بررسي و تحليل چهار عنصر داستاني يعني «شخصيت»، «موضوع و درونمايه»، «روايت و راوي» و «گفتگو» مي پردازيم. در بخش شخصيت، حکايات کتاب از شش نظر بررسي مي شود: (از نظر تعداد شخصيتها، جنسيت شخصيت ها، طبقات اجتماعي شخصيتها، حرفه و پيشه آنها، ناهنجاريهاي باطني و ظاهري آنها و ويژگي هاي اصلي و مهم شخصيتها). در بخش دوم مقاله، موضوعات و درونمايه هاي حکايتها بررسي مي شود که به چهار دسته کلي تقسيم شده است: درونمايه سياسي، اجتماعي، اخلاقي، ديني، مذهبي و هنري. تمام اطلاعات ارايه شده در دو بخش شخصيت و موضوعات و درونمايه ها با ذکر آمار و ارقام و ارايه جدول هايي است که دقيقا بسامد حضور و ظهور هر مورد را نشان مي دهد و بدين ترتيب از هر گونه کلي گرايي و اظهارنظر شخصي جلوگيري مي شود. سعي شده است بر اساس آمار و ارقام دقيق، تحليلي کوتاه و در خور حوصله مقاله ارايه شود. در بخش سوم و چارم مقاله نيز «روايت و راوي» و «گفتگو» در حکايات اين کتاب بررسي شده است. اميد است که حاصل اين پژوهش در مطالعات جامعه شناسي ادبيات، بويژه جامعه ادبي ايران قرن نهم و دهم هـ. به کار آيد.
وزن شعر فارسي بر پايه نظم بخش ها يا هجاهاست. هر گاه شاعر به جاي دو هجاي کوتاه، يک هجاي بلند بياورد، از اختيار تسکين يا سکته بهره گرفته است. سکته نيز در آغاز مصراع، در همه جاي مصراع، به کار مي رود. سکته، به ويژه در وسط مصراع در تغيير آهنگ شعر، بسيار موثر است. در اين پژوهش به اثبات رسيده که ميزان سکته عروضي وسط مصراع در غزل هاي خاقاني نسبت به غزلهاي انوري، پنج برابر است، زيرا: 1. زبان غزل هاي انوري، ساده تر است و بيشتر از وزن هاي کوتاه بهره گرفته است؛ در حالي که زبان غزل هاي خاقاني، سنگين تر است و بيشتر از وزن هاي متوسط، بلند و متناوب الارکان سود جسته است؛ 2. انوري در زندگي، روحيه اي شادتر از خاقاني داشته است؛ 3. تخلص (لقب شاعري) خاقاني و لزوم ذكر آن در پايان غزل نيز يكي از عوامل كثرت سكته در غزل هاي اوست.
