بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

 نسخه قابل چاپ

اين مقاله پژوهشي است درباره ايرادات كتاب "القياس النحوي" كه اهم آنها در زير مي آيد:
اشكال اول: با اينكه موضوع اصلي كتاب «القياس» است، اما نه آن را تعريف كرده و نه معناي اصطلاحي آن را ذكر نموده است.
اشكال دوم: مولف محترم توضيح نداده است كه چگونه عبدالله بن ابي ابي اسحاق قياس را توسعه داد.
اشكال سوم : مولف محترم از كتاب سيبويه متني به عنوان مثال براي قياس آورده است در حالي كه اين متن هيچ قياسي ندارد.
اشكال چهارم: مولف محترم ادعا كرده است كه سيبويه از واژه هاي «غلط» و «خطا» به جاي واژه «شاذ» استفاده كرده است در حالي كه چنين نيست.
اشكال پنجم: مولف محترم ادعا كرده است كه قياس سيبويه دو نوع است؛ در حالي كه اين كلام دقيق نيست.

 نسخه قابل چاپ

از تعريف معروف شمس قيس و ويژگيهاي آن در مورد شعر امروزه تنها جنبه خيال انگيزي آن است كه اعتبار خود را حفظ كرده است. از اين ويژگي در ساده ترين شكل آن، يعني تشبيه، مي شود استفاده كرد و سرودن شعر را به كودكان مستعد ياد داد و همان كاري را كرد كه كن نت كوچ (Konneth Koch) آمريكايي و نيما يوشيج، شاعر ايراني انجام داده اند. انسان اگر ذهنش را از پيش دانسته ها در مورد امور و طبيعت خالي كند و خيال آفرينش گر خود را به كار اندازد و آن ها را به چيزهايي تازه تشبيه كند، وارد قلمرو شعر شده است. نيما روستائيان گنبد نديده را در شعري با گنبد روبرو مي كند و كن نت كوچ دانش آموزان خود را با گل سرخ، بركه ابر. آن ها با تشبيه كردن اين امور به چيزهايي ديگر تصاوير شاعرانه بديعي مي آفرينند ما نيزمي توانيم چنين كنيم . از آن ها مي خواهيم در برابر طبيعت و اشيا قرار بگيرند و آن ها را به هر چه مي خواهند تشبيه كنند و بر كاغذ بياورند و بدين ترتيب آنها را به قلمرو شعر مي كشانيم كه اساس شعر در ابتدا بر خيال انگيزي استوار است و در ساده ترين  شكل آن بر تشبيه و بعد بر...

 نسخه قابل چاپ

اين مقاله با تكيه بر اصول نقد اخلاقي - كه از شاخه هاي نقد محتوايي است - تنظيم و تدوين شده و پس از  تعاريفي مفهوم شناختي از مقوله اخلاق، مصاديق و مظاهر آن - كه به منزله شاخه هاي روييده بر تنه درخت تلقي شده اند - از شش دفتر مثنوي كشف و استخراج و بر اساس طبقه بندي مفهومي مورد بررسي و تحليل قرار گرفته اند.
مفاهيم محوري مورد بحث در اين مقاله را مي توان به شرح زير فهرست بندي كرد:
1- مفاهيم ايجايي (اخلاق ايجايي)، كه خود به دو بخش قابل تقسيم است:
1-1 اخلاق فردي، شامل مفاهيمي از قبيل: خودباوري، وسعت نظر و اخلاص عمل
2-1 اخلاق اجتماعي شامل مفاهيمي چون: اغتنام دوستي و قاطعيت و تحذير
2- مفاهيم سلبي يا اجتنابي (اخلاق اجتنابي) مانند: اجتناب از اعمال نسنجيده و اجتناب از عيب جويي و عيب گويي
3- فلسفه اخلاق: در اين بخش به نمونه هايي ازادبيات مثنوي - كه رنگ و لهجه مكاتب فلسفي داشته و قابل انطباق با اخلاق مكتب كلبي است - اشارت شده است.

 نسخه قابل چاپ

بحث وجود و ماهيت به صورتي که امروز با آن آشنا هستيم در مباحث فلسفه يوناني مطرح نبود. اين بحث در نتيجه منازعات کلامي در فلسفه هاي مسيحي و اسلامي وارد مباحث فلسفي شد. در فلسفه ملاصدرا تعبير «اصالت» نيز به اين الفاظ اضافه شد و مباحث اصالت وجود و اصالت ماهيت به عنوان مباحث اساسي فلسفه مطرح شد. يکي از تعبيرات متداول در فلسفه غرب جديد تعبير «پلوراليزم» يا کثرت نگري يا اصالت کثرات است که مضمون فلسفي آن معادل «اصل ماهيت» به تعبير ملاصدرا است. فلسفه هاي غربي را عموما از دوره يوناني تا عصر جديد، به جز دوره قرون وسطي، مي توان فلسفه هاي اصالت ماهوي يا کثرت نگر ناميد و فلسفه هاي مسيحي و اسلامي (به جز سهروردي) بر اساس اصالت وجود بنا شده اند. اصالت وجود و اصالت ماهيت نه فقط به عنوان مباحث متافيزيکي بلکه هر کدام به ترتيب در تفکرات اسلامي و غربي بر کل حوزه فرهنگ و تمدن سايه افکنده اند تفکر اصالت ماهيت در غرب با ارسطو آغاز مي شود.

 نسخه قابل چاپ

کيرکگور بين دو گونه فيلسوف تمايز مي نهد: يکي فيلسوفي که مجرد از وجودش مي انديشد؛ يعني نوع انديشه و طرز زندگي او بستگي چنداني به هم ندارند به طوريکه حتي آسيب ديدن ساختمان فلسفي او به وجودش صدمه اي وارد نمي آورد و ديگر فيلسوفي که وجودي (existentiell) مي انديشد؛ يعني فلسفه او پاسخ به سوالات زندگيش مي باشد (Stegmuller, S.149) در اين تقسيم بندي، هايدگر در دسته اخير قرار دارد؛ يعني فلسفه وجودي او از زندگيش جدا نيست. هايدگر همان گونه فلسفيد که زيست و همان گونه زيست که فلسفيد و طي حياتش کوشيد تا دريابد و نشان دهد که طرز زندگي واقعي يا اصيل چيست. ما در اين مجال يافته هاي فلسفي و زندگي او را نقادانه بررسي مي کنيم.

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله آرا لايب نيتس در مورد ماهيت زمان و مکان، ادله او براي ابطال زمان و مکان مطلق و چگونگي جمع بين قبول حرکت مطلق و اضافي دانستن مکان، مورد نقد و بررسي قرار گرفته است. به اين منظور به روش توصيفي – تحليلي، مکاتبات لايب نيتس با کلارک، دبس، هويگنس، آرنو و...، و آثار شارحين او نظير: راسل، لاتا، ايشيگورا و ... مطالعه شده، مطالب مربوط به زمان و مکان تجزيه، تحليل و نقد شده است و اين نتايج به دست آمده است:
1- نظر نهايي لايب نيتس اين است که مکان اضافه و ترتيب اشيا هم – وجود و زمان ترتيب حوادث متوالي است و لازمه اين نظريه اين است که زمان از تتالي آنات و مکان از مجموع نقاط تشکيل شده باشد؛ بنابراين نظريه لايب نيتس را نمي توان پذيرفت.
2- لايب نيتس با دليلي مبتني بر اصل جهت کافي، به خوبي زمان و مکان مطلق نيوتن را ابطال مي کند؛ اما ابطال نظريه نيوتن به معناي اثبات نظريه لايب نيتس نيست، زيرا، امر، فقط داير بين دو احتمال نيست.
3- لايب نيتس بدون تناقض گويي از يک طرف حرکت مطلق را در برابر حرکت نسبي مي پذيرد و از طرف ديگر مکان مطلق را انکار مي کند.

 نسخه قابل چاپ

ترانه هاي طبري در زمره ميراث ادبي و فولکوريک ايراني است. در اين مقاله، ترانه ها و اشعار اميرپازواري، شاعر بومي سراي خطه طبرستان (مازندران) و اشعار هجايي – تکيه اي ايراني ميانه (پارتي و فارسي ميانه) مورد بررسي تطبيقي قرار گرفته است. طي اين پژوهش، مشخص گرديد که ترانه هاي طبري دنباله سنت شعري فهلويات قديم بوده است؛ سنتي که خود بازمانده سنت گوساني با خنياگري ايران در دوره ميانه (دوران اشکاني و ساساني) است. زبان طبري بازمانده زبان هاي ايراني ميانه، يعني پارتي يا پهلوي اشکاني و فارسي ميانه دوره ساساني است. از نظرگانه ريشه اي شناسي، صرف و نحو و کاربرد واژگاني، گويش هاي شرق مازندران، بيشتر خصوصيات پهلوي اشکاني و گويش هاي غرب مازندران، عمدتا، ويژگي هاي فارسي ميانه دوره ساساني را نشان مي دهد؛ هر چند با گذشت زمان، خصوصيات هر دو گويش با هم آميخته شده است. از اين رو ترانه هاي امير پازواري گونه تحول يافته ترانه هاي پارتي و فارسي ميانه از نمونه هاي متاخر فهلويات قديم به شمار مي رود. در اين پژوهش، نظريات ايران شناسان بلند پايه اي چون دکتر خانلري، هنينگ، بويس و لازا در باب هجايي بودن شعر ايراني دوره ميانه بررسي شده است.

 نسخه قابل چاپ

ايرانيان پس از تحمل قرنها حکومت ناعادلانه و طبقاتي ساسانيان، با ورود مسلمانان به شعار مساوات و برابري دل نهادند و اسلام را پذيرا شدند. عربهاي ناراضي از امويان، همراه با خانواده به شرق ايران، دورترين حد قلمرو خلافت، مهاجرت داده شدند تا مقيم شوند. رفتار تبعيض گونه حکام اموي در ايران، موجبات نارضايتي ايرانيان را فراهم آورد؛ به همين جهت ايرانيان از هر قيامي که به مخالفت با امويان يا با شعار «الرضا من آل محمد (ص)» برپا مي شد، حمايت کردند.
معاويه براي ترور شخصيت ائمه، تبليغات سوئي عليه آنان شروع کرد و به جعل احاديث در منقبت خود پرداخت؛ که در زمان جانشينانش نيز ادامه يافت. شيعيان در اين دوره تقيه پيشه کردند. علي رغم جو اختناق آلود، قيامهايي از جانب ائمه و شيعيان عليه امويان بر پا شد؛ از جمله قيام امام حسين (ع)، قيامهاي توابين، مختار، زيد بن علي (ع)، يحيي بن زيد و عبدالله بن معاويه بن عبدالله. فعاليت سياسي ايرانيان عليه امويان براي اولين بار در قايم مختار ظاهر شد. شرکت ايرانيان در قيام زيد بن علي و فعاليت يحيي بن زيد و عبدالله بن معاويه در ايران، حکايت از تکامل و تکوين بينش ايرانيان در درک نااهل و نامحرم بودن امويان بر مسند خلافت دارد.
نارضايتي مردم ايران و عربهاي مهاجر موجب شد خلفاي اموي رفتار ستمگرانه را قدري تعديل نمايند. دستور سليمان بن عبدالملک و عمر بن عبدالعزيز در منع سب علي (ع)، اولي با تدبير سياسي و دومي با ايمان، حاکي از اين امر است. در اواخر دوره اموي که ضعف بر پيکره خلافت مستولي شده بود. فرصتي براي فعاليتهاي فرهنگي ائمه و شيعيان فراهم گرديد.

اقبال لاهوري در کتاب ضرب کليم خود بر اين باور ايستاده است که: اگر روزي تهران به عنوان ژنو عالم مشرق مرکز گفت و گوي تمدنها قرار گيرد سرنوشت جهانيان تغيير خواهد کرد.
در اين مقاله با بهره گيري از اشعار فارسي و اردو و ديگر آثار اين دانشمند ديدگاه وي در زمينه برخورد با فرهنگ غرب و شيوه هاي بهره يابي از آن و روش گفت و گوي تمدنها باز نموده شده است و ضمن اشاره به تاثيرپذيري اقبال از انديشه هاي سنايي، ناصرخسرو، مولوي، صائب، بيدل و غالب دهلوي به بررسي فلسفه فرهنگي اجتماعي وي در اسرار و رموز پرداخته شده و جايگاه شاعري و پايگاه تفکر وي مورد بحث قرار گرفته است و با اشاره به روش سخنوري پارسي گويان شبه قاره، به شيوه اي استدلالي، اقبال به عنوان عصاره تفکر ادبي و فلسفي و عرفاني ايران و نتيجه سير طبيعي تحليل در جهان ادب فارسي معرفي شده است.

 نسخه قابل چاپ

مساله مطرح شده در اين مقاله، قول به شان علمي تاريخ است؛ چون علم، بنا به تعريفي، کشف روابط علت و معلول ميان پديده ها است، پس تاريخ نيز نخست بايد ماوقع، يعني همان پديده هاي تاريخ را بيان دارد، و سپس علل وقوع آنها را به دست دهد. روش حل اين مساله، در کاربرد شناخت توصيفي و تحليلي نهفته است؛ يعني نخست بايد ماوقع را توصيف کرد، و بعد تبيين علي آن را باز نمود. نتيجه آن مي شود که تاريخ را از منظر جامعه شناسي بنگريم، يعني تاريخ را جامعه شناسي کنيم. پس، جامعه شناسي تاريخ به ميان مي آيد؛ که محتواي کلي اين مقاله را تشکيل مي دهد.

 نسخه قابل چاپ

سامانيان رسما در سال 279 هجري در نواحي شمال شرقي ايران حکومت را به دست گرفتند. سوال اصلي در اين تحقيق اين است که از نظر سياسي، نظامي و اجتماعي چه عواملي موجب تشکيل حکومت سامانيان گرديد؟ در بررسي زمينه هاي اجتماعي پيدايش حکومت سامانيان، دهقانان به عنوان يکي از عوامل موثر در شکل گيري حکومت ساماني چهره مي نمايند. حال، سوال ديگر اين است که دهقانان به چه علت – و چگونه – سامانيان را از ميان خود براي حکومت برکشيدند؟ پس از تاسيس حکومت سامانيان، دهقانان در ساختار اقتدار حکومت ساماني از چه جايگاهي برخوردار شدند؟
حکومت سامانيان در ايران يکباره به ظهور نرسيد، بلکه به تدريج و بر اثر عوامل متعدد تشکيل گرديد. پيش از اين که سامانيان رسما حکومت مستقل خود را آغاز کنند، بيشتر از يک و نيم قرن حکومت بر ولايات مختلف را تجربه کرده بودند. سابقه تاريخي حکومت بر ولايات مختلف، رضايت نسبي مردم و اعتبار و منزلت اجتماعي آنان به عنوان دهقانان شايسته اعتماد و همچنين تاييد خلفا از آنان، مشروعيت لازم را براي دست يابي به حکومت همراه با اقتدار براي خاندان ساماني فراهم ساخت. زمينه هاي سياسي، نظامي و اجتماعي در صفحات شمال شرقي ايران در نيمه دوم قرن سوم هجري نيز بدين امر ياري رساند. اوضاع ناآرام و پريشان اين نواحي پس از سقوط طاهريان و تهديداتي که از جانب امراي نظامي و صفاريان وجود داشت، امنيت و آرامش مردم و همچنين موقعيت و منافع دهقانان را به خطر انداخته بودند. دهقانان براي حفظ موقعيت خود و يافتن مقام و شان و منزلتي برتر به تکاپو افتادند و پس از به حکومت نشاندن خاندان ساماني در ارکان ساختار حکومتي آنان راه يافتند.

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ