بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

عنصري، ملك الشعراي دربار محمود غزنوي، يكي از بزرگترين مديحه سرايان و قصيده پردازان شعر فارسي است. از وي 70قصيده و 77 رباعي و تعدادي ابيات پراكنده باقي مانده است. شاعران پس از وي در شعرهاي شان، موضع گيري هاي متفاوتي در قبال او داشته اند: عده اي مديحه سرايي وي را مورد انتقاد قرار داده اند، برخي از تجملات او – که در نتيجه ثنا گستري به دست آورده بود – ياد کرده اند، برخي نيز به استادي وي اقرار كرده، از وي تاثيرهايي پذيرفته اند.
زبان عنصري از نظر كهنگي هاي زباني،‌به زبان شاعران عصر ساماني شباهت بسياري دارد، اما عناصر عربي در سخن وي فراوان تر است. وي بيشتر به سرودن قصيده هاي مقتضب، يا قصيده هايي با تغزل كوتاه، تمايل دارد. قصايد او مجموعا در 9 وزن متداول و پركاربرد فارسي سروده شده و پركاربرد ترين آن« بحر مجتث مثمن مجنون محذوف» (37%) است. بيشتر قصايد او (87%) رديف ندارند، اما نيمي از رباعيات او رديف دارد. وي به واج آراييي، ترصيع، جناس مضارع وزايد، سجع، اشتقاق، جمع و تقسيم، لف و نشر، تناسب و تضاد، سوال و جواب و حسن تعليل، توجه خاصي دارد. با اينكه شاعري مداح است به معاني عام و كلي نيزتوجه دارد، به گونه اي که در امثال و حکم دهخدا 76 بار از اشعار او مثال آورده شده است. مهم ترين عنصر بياني در شعر عنصري تشبيه است. از انواع تشبيه، تشبيه بليغ، تشبيه هاي حسي، عقلي و خيالي و تشبيه مضمر مورد توجه او مي باشد. عنصري اولين شاعري است كه تشبيهات عقلي و وهمي و خيالي را فراوان به كاربرده و شاعران ديگر، در اين شيوه از او پيروي كرده اند.
عنصري شاعري است. بلند نظر، واقع بين، در مديحه گوي معتدل، صاحب دانشهاي عقلي، اهل استدلال و داراي بينشي اشرافي، و اين ويژگي ها در شعر او نيز انعكاس دارد.

 نسخه قابل چاپ

اين مقاله به بررسي گونه هاي روايتي و ديدگاه (Le Point de vue) بر اساس روشهاي علمي پيشرفته درادبيات (روش ژپ لينت و لت) و كاربرد آن بر روي آثار نويسندگان ايراني و فرانسوي ( بهرام صادقي، محمد هادي محمدي، صمد بهرنگي، هوشنگ مرادي كرماني و آلبر كامو) مي پردازد. قسمت پاياني مقاله ترجمه آزاد از كتاب Essaie de Yypolgie Narrative "point de vue " Le مي باشد كه البته، ترجمه خط به خط نيست و براي درك بهتر روش لينت ولت صحنه هايي از كتاب « بيگانه» ي آلبركامو نيز به آن افزوده شده است.

 نسخه قابل چاپ

طبقه بندي آثار ادبي به گونه ها، مثل: حماسه يا تراژدي، را نگرش نوعي به ادبيات مي نامند. از زمان ارسطو تا كنون، نگرش نوعي از مفاهيم عمده نظريه ادبي بوده است. بخش اعظم ادبيات جهان و نقد آن بر پايه اعمال طبقه بندي نوعي هر اثر ادبي و تعيين درجه سازگاري آن اثر با ويژگي هاي نوعي بوده است. گويي بدون طبقه بندي نوعي يك اثر ادبي، خواننده يا ناقد راهي به درون آ ن نمي يابد.
اما در دهه هاي اخير، طبقه بندي انواع با توجه به روشهاي بياني نوين و ظهور وسايل ارتباطي چون تلويزيون و فيلم و غيره كه خود علاوه بر به كارگيري انواع سنتي ادبي، مبتكر ديگر انواع بياني نوين هستند، طبقه بندي سنتي را كه منشا آن ارسطويي است - مورد شك و ترديد قرار داده است. اين امر باعث پديدار شدن تفاسير و برداشت هاي جديدي از هر كدام از انواع ادبي گشته و طبقه بندي تازه اي را به وجود آورده است. اين تحول نه تنها ديدگاه سنتي را دچار چالش و دگرگوني كرده است، بلكه مباحث تندي را در باب مفاهيم كليدي اين روش به ويژه پديده تداخل و تركيب انواع گوناگون در يك اثر ايجاد كرده است. امروزه انواع ادبي ديگر مطلق و ثابت تلقي نمي شوند، بلكه تحت تاثير تحول و تكامل تاريخي، نظام هاي نوعي در ادبيات، جامعه شناسي انواع، و رابطه انواع ادبي با جنسيت مورد بحث قرار مي گيرند. نتيجتا، در عصر حاضر ويژگي هاي نوعي آثار ادبي به عنوان پديده هاي تاريخي و نسبي تلقي مي شوند.

 نسخه قابل چاپ

اهداف اين پژوهش بررسي ويژگي هاي سبكي منظومه شكار و تحليل و نقد آن مي باشد. به عنوان شيوه پژوهش، در اين مقاله از معيارهاي شناخته شده در سبك شناسي، بيان، بديع، نقد ادبي و داستان نويسي، در جهت تحليل سبك شناختي و نقد اثر مذكور استفاده شده است. نتايج پژوهش از قرار ذيل مي باشد: 1) ويژگي هاي سبكي اين منظومه عبارتند از: زبان رمزي(symbolic)  اشارات و دلالتهاي ضمني فراوان؛ توصيف؛ ايجاز، زبان ساده، به كار بودن از جنبه هاي نحوي، معنايي و واژگان روز، همراه با حداقلي از باستان گرايي(archaism)  در واژگان، استفاده فراوان از تشبيه و محسوس بودن مشبه به در تشبيه ها، استفاده فراوان از شخصيت بخشي و صنايع لفظي بديع، به ويژه واج آرايي (alliteration) و جناس، و در مقابل، كم اعتنايي به كنايه و صنايع معنوي بديع 2) اين منظومه با توجه به رمزي بودن و درونمايه فلسفي، تا حدي ادامه شيوه  منظومه سرايي نيما يوشيج شمرده مي شود، اما به دليل استفاده از نمادها و ويژگي هاي بلاغي بر گرفته از سنت شعر فارسي، گرايش بيشتر به وضوح معنا (در قياس با نيما) و قالب نيمه سنتي منظومه، اخوان ثالث شيوه اي متفاوت با روش نيما يوشيج اختيار كرده است و آن تلفيق سنت و نوگرايي است.

 نسخه قابل چاپ

يكي از شاخص هايي كه شعر نيما را از شعر كلاسيك جدا مي سازد، تغيير و تحولاتي است كه او در شكل ارائه به وجود آورده است. در خصوص اين تغييراني كه توسط نيما در شعر فارسي رخ نمود و نيز اينكه در رهيابي به اين تغييرات از چه حوزه هايي - از جمله از غرب متاثر بوده است - بحث هاي دامنه داري شده است كه در ابتداي اين مقاله به آن پرداخته مي شود و سپس با تقسيم بندي اشعار نيما به شعر هاي سنتي، نيمه سنتي و شعرهاي آزاد، ويژگي ها و تغييرات هر كدام از آنها جداگانه  با ارائه نمونه هاي شعري مورد بررسي قرار مي گيرند.

 نسخه قابل چاپ

در آغاز اين مقاله درباره همانندي ها و مشابهات برخي از انديشه هاي مشترك بشري و احيانا تبادل برخي از اين افكار در ميان ملتها وهمچنين اشتراك طبيعي برخي از انديشه هاي ديگر، بدون اينكه صورت گرفته باشد بحث شده است.
پس از آن پيرامون همانندي ها و مشابهات مضامين و الفاظ در ميان شعراي زبان فارسي و تاثير و تاثرات شاعران و نويسندگان از يكديگر سخناني بيان شده است و سپس بحثي پيرامون مضامين والفاظ مشترك در خمسه حكيم نظامي و كليات شيخ سعدي به عمل آمده است. و در متن اصلي مقاله، مضامين و الفاظ  مشتركي كه مورد استفاده دو شاعر واقع شده است، با شاهدها و نمونه هاي فراوان، همراه با توضيح و طبقه بندي مطالب آمده است كه برخي از آنها حاصل تجربه هاي شخصي هر كدام از دو شاعر، برخي داراي آبشخوري مشترك و در برخي ديگر به طور قطع شيخ سعدي تحت تاثير سخنان حكيم نظامي قرار گرفته است.
اضافه مي نمايد كه نمونه هايي كه در اين پژوهش آمده است همه مشابهات آثار اين دو شاعر بزرگ زبان فارسي نيست و جاي تجسس هاي بيشتري وجود دارد.

 نسخه قابل چاپ

اين مقاله معرفي منظومه حماسي منحصر به فردي است كه قهرمان آن زني پهلوان به نام بانو گشسب، دختر رستم است. تصحيح انتقادي بانو گشسب نامه كه پنج دست نويس و 1034 بيت دارد اخيرا به پايان رسيده و در دست چاپ است. سراينده قصه معلوم نيست و زمان سرايش آن نامشخص است اما گمان مي رود در سده ششم قمري - به تحقيق پس از سال 520 قمري - سروده شده است. بانو گشسب نامه منظومه اي حماسي است كه موضوع آن روايتي از زندگي دختر رستم و نبردهاي پهلوانانه اوست . تصوير منحصر به فرد زني در ادبيات فارسي كه با تغيير نقش جنسي همراه است و با تصاوير كليشه اي و رفتارهاي قالبي زنان تفاوت دارد. در اين قصه حماسي انديشه نابرابري جنسي را از مفهوم عشق و همچنين شيوه همسر گزيني مي توان باز شناخت. ساختار قصه جنس گرايانه است و هدف اصلي گزارنده قصه تلاش زن براي اثبات هويت است؛ كه در پيكار نمود يافته است.

 نسخه قابل چاپ

تاريخ بيهقي يكي از استوانه هاي نثر فارسي و يكي از جريان هاي بزرگ تاريخ است. جملات كوتاه و مفيد، كشف ظرفيت و توان فعل در زبان فارسي، دريافت اين نكته كه نيروي انتقال بيشتر در فعل جمله است همچنين گزينش و انتخاب هنري واژه ها در محور هم نشيني كلام، آفرينش ساختاري نوين از واژه ها بر اساس فرايند قاعده افزايي و قاده كاهي - همه و همه - بيهقي را بيش از نويسندگان ديگر در پيوند با مخاطب موفق ساخته و اثر او را به سوي جاودانگي كشانده است. هدف اين مقاله آن است كه از ديدگاه زيباشناسي برخي از نكته هاي هنري و بلاغي تاريخ بيهقي از نظر گذرانده شود.

 نسخه قابل چاپ

عمر خيام، رياضي دان، فيلسوف، منجم و دانشمند برجسته عصر سلجوقي (ف.526) بيشترين شهرت خود را مرهون رباعيات اندكي است كه به اختلاف در ميزان و انتساب به نام وي برجاي مانده و توجه عالمان و اديبان را به خود جلب كرده است و راه تحسين و انتقاد بر شعر او گشوده شده است.
مهمترين ويژگي شعر خيامي، افكار و انديشه هاي اوست كه با بياني ساده و دلنشين در رباعيات او جاي گرفته است. شدت تاثير اين افكار به قدري است كه عده اي براي بري داشتن ساحت وي از اين افكار، خيام شاعر را فردي غير از خيام حكيم دانسته اند. علي اي حال، نظر به شدت تاثير اين انديشه هاي مقاله حاضر با استناد به 178 رباعي مذكور در تحقيق دو مرحوم فروغي و غني، سعي دارد نقاط ضعف يا قوت انديشه هاي كلامي مستتر در اين رباعيات را - اعم از آنچه كه خوش نامي وي را در پي داشته و يا بدنامي وي را - مورد بررسي قرار دهد و ترتيب موضوعات مورد بررسي از اين قرار مي باشد:
1- محورها و موضوعات اصلي شعر خيام شناخته شود.
2- ميزان اصطلاحات به كار گرفته شده در رباعيات خيام معلوم شود
3- مشخص شود كه ازميان اصطلاحات كدام يك مي تواند معناي كلامي داشته باشد.
با بررسي رباعي تحقيق شود كه آيا اصطلاح مودر نظر در معناي كلامي به كار گرفته شده است يا خير؟
چنانچه در معناي كلامي است آن رباعي تحليل شده بررسي شود كه معناي آن متضمن كدام يك از موارد زير مي باشد: 1- شك و ترديد 2- سوال وايجاد شبهه كلامي 3- انكار

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

برخي از محققان با استناد به بعضي از سخنان و داستانهايي كه از صوفيه نقل مي شود، اين ايراد را برآن ها وارد مي سازند كه آنان نسبت به گناه و گناهكاران حساسيت چنداني ندارند و اهل اباحي گري هستند، درحالي كه نگاه صوفيه به گناه متفاوت با نگاه ديگران است. آنها گناه را ضرورت و لازمه زندگي مي دانند اما هدف آن نمي دانند، همانطوري كه افتادن لازمه راه رفتن است اما هدف آن نيست.
امكان ارتكاب گناه توسط انسان نتايجي را در پي دارد كه عبارتند از:
1- دوري از عجب و خود پرستي
2- توبه و بازگشت به سوي حق
3-امكان برخورداري از لطف حق
4- دلسوزي نسبت به گناهكاران و تسامح به آن ها
5- امكان ارتكاب به عنوان عاملي براي رسيدن به كمال برتر.
در اين مقاله تلاش شده است تا با مراجعه به آثار صوفيه خصوصا كشف الاسرار و عده الابرار رشيد الدين ميبدي اين نوع تلقي گناه و آثار و نتايج مترقب بر آن مورد بررسي قرار گيرد.

 نسخه قابل چاپ

بازتاب فرهنگي مانويت را در سده هاي نخستين دوره اسلامي به خوبي مي توان مشاهده كرد. طرد حيات زميني و نفي ماديات و پرداختن به امور اخروي، كه جزو درونمايه هاي اصلي كيش مانوي است، از طريق تصوف و عرفان اسلامي تداوم يافت. غلات شيعه و زنادقه در زمره فرقه هاي متاثر از مانويت بوده اند. در تفاسير عرفاني نيز از " نور ازلي" سخن رفته است كه بازمانده باور مانويان به بهشت نور و هبوط نور از عالم سماوي به عالم ناسوت است. بازتاب ديني، اعتقادي و فرهنگي گنوسيان در ايران و جهان اسلام از اواخر سده سوم ميلادي آغاز شد و تا نهضت اسماعيليه ادامه داشت. فلاسفه اسلامي بعضي از اصطلاحات و مضامين ويژه مانوي را در آثار فلسفي خود به كار برده اند. دانشمندان اسماعيلي نيز در اين كار نقشي اساسي داشته اند.

 نسخه قابل چاپ

در احاديث رايج در متن هاي عرفاني، نور محمدي و عقل، نخستين آفريده ها به شمار مي روند. انطباق نور و عقل و قلم با چهره اسطوره اي پيامبر اسلام درمتن هاي عرفاني نشان دهنده نفوذ بعضي عقايد پيش از اسلامي در اين زمينه نيز هست و رد پاي عقايد زرتشتي و مانوي و عهد عتيق را منعكس مي سازد. مقاله حاضر به بررسي مشتركات عرفان اسلامي و عرفان پيش از اسلام در زمينه عقايد مربوط به نور اختصاص دارد.

 نسخه قابل چاپ

واژه «ادب» از كلماتي است كه معني آن همراه با تحول زندگي قوم عرب و انتقال آن از بدويت به مدنيت تغيير يافته و پي درپي معناي نزديك به هم پيدا كرده است و تا اين معني را كه امروز به ذهن متبادر مي شود به خود گرفته است و آن عبارت از سخني است رسا، كه به نيت تاثير در عواطف خواننده يا شنونده  به شعر يا نثر انشا شود.
در اين مقاله سعي شده است كه با كندوكاو در سنت نظم و نثر عرب كلمه ادب ريشه يابي شده و تحول معناي آن در طول تاريخ ادبيات عرب پي گرفته شود و انواع آن و مابه ازاي معنايي آن در هر دوره استخراج گردد.

 نسخه قابل چاپ