بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

بنا به باور جامعه شناسان دين پژوه، تمامي اديان – اعم از وحياني و غير وحياني- سير تطور همساني دارند؛ كه از شكل خاصي در قالب گروه پراكنده اي از افراد و پاره اي آداب ساده عبادي شروع شده، سپس به سوي پيچيدگي و ساختارمندي خاصي سير مي كنند و همه چيز در آن ها به پايداري مي رسد اما، با بروز شرايط نوين، پروتست ها (اعتراض) شكل مي گيرد و چنانچه جنبه هاي تئوريك اين اعتراض با موفقيت سامان پذيرد و تداوم داشته باشد، عاقبت به ظهور فرقه ديني منجر مي گردد.
با نظر به باور فوق، در اين مقاله، فرقه شيخيه – كه از انشعابات مذهب شيعه و پيرو شيخ احمد احسائي مي باشند- مورد بررسي قرار مي گيرد و مراحل سه گانه اعتراض، چالش هاي درون گروهي و تاسيس رسمي فرقه مذهبي، در آن دنبال مي شود.

 نسخه قابل چاپ

سپاه نادرشاه افشاري تركيبي مختلط از تيره ها و عشاير گوناگون بود كه حول محور شخص فرمانده انسجام يافته بودند و بالطيع با قتل نادرشاه اين شيرازه نيز از هم گسست و تفرقه و وحشت و غارت سراسر اردوي او را فرا گرفت.
از جمله طوايف موجود در اردوي نادر، افاغنه بودند. شاخص ترين فردي كه پس از نورمحمدخان افغاني رياست شاخه سدوزايي افاغنه را بر عهده داشت، احمدخان سدوزايي بود. وي اصالتا از مردم مولتان هند بود كه نياكان وي به قندهار و هرات مهاجرت كرده بودند. احمدخان در قندهار امير بود كه در سال 1150 نادر آنجا را گشود و وي را آزاد كرد و پس از احمدخان به فرماندهي تير سدوزايي سپاه نادر رسيد و تا مرگ پادشاه افشاري ملتزم ركاب او بود اما، پس ازگسترش غارت گري در اردوي نادر، حقوق ولي نعمت را پاس نداشت و به غارت سراپرده وي اقدام نمود.
پس از نادر، افاغنه نيز همچون ديگر طوايف به موطن خود، قندهار، مراجعت كردند و از آنجا كه بر سر تعيين فرماندهي كه مطاع تمام تيره ها و طوايف باشد، اتفاق نظر حاصل نشد، شورا يا شبه قوريلتاي «مزار شير سرخ» در نادرآباد قندهار، شكل گرفت. تمهيدات احمدخان- كه فردي باهوش و جاه طلب بود- در شكل گيري اين شورا بي تاثير نبود و همين شورا طرح حكومت وي را در انداخت و شاهين قدرت بر شانه او نشست و احمدخان با بسط قدرت خود توانست نام اولين سلطان افغانستان را براي خود رقم بزند و به نام خود سكه زد و در جنگ هايي كه با مخالفان و به كابل و پيشاور و هند و خراسان داشت، قلمرو خود را بسط و گسترش داد. اين مقاله به بررسي چگونگي شكل گيري و بسط حكومت احمدخان سدوزايي (خان دراني) و سرانجام كار او مي پردازد.

 نسخه قابل چاپ

اقتصاد دريايي بخشي از اقتصاد ايران در كنار فعاليت هاي اقتصادي مبتني بر زمينداري و كشاورزي بوده است. محدوده اقتصاد دريايي ايران از يك سو حوزه خليج فارس و از سوي ديگر حوزه اقيانوس هند بوده است. پرتغالي ها با تسلط برحوزه اقتصاد دريايي ايران از يك سو در چرخه اقتصادي ايران موجب مشكلاتي شدند و از سوي ديگر امكان تعامل با دولت صفوي را غيرممكن ساختند. نتيجه اين امر كشمكش دپلماتيك ميان دو دولت و سرانجام برخورد نظامي بود.

 نسخه قابل چاپ

تيمور زندگي سياسي- نظامي خود را از ماورا النهر، كه سرزمين جغتائيان ناميده ميشد، شروع كرد. او قبايل و ايلات و امراي اين منطقه را متحد و يكپارچه كرد و سپاهي منظم فراهم آورد و با اتكا به اين سپاه به اردوكشي و گشودن سرزمين هاي مختلف پرداخت. الگوي او در اين لشكركشي ها چنگيزخان بود. تيمور در اين لشكركشي ها همواره در پي آن بود كه بر شكوه و شوكت سرزمين مادري خود، ماورا النهر، بيفزايد و، براي اين منظور، با غارت ها و چپاول هاي سنجيده و دقيق، بنيه مالي آن جا را تقويت كرد و ، از طرف ديگر، با غارت نيروي انساني كارآمد و مولد شهرها و ايالات ديگر و گسيل آن ها به ماورا النهر، فضاي فكري، فرهنگي و هنري اين منطقه را تقويت و غني كرد. در اين مقاله، طرز عمل و سياق كار او براي رسيدن به نتيجه مطلوب و دستاوردهاي هنري اين طرز عمل و سياست گذاري محل بحث و فحص قرار گرفته است.

 نسخه قابل چاپ

شهرشوشتر، همواره، از همان دوره ساساني، از شهرهاي مهم ايران محسوب مي شده و در طول تاريخ چهره هاي درخشاني در عالم علم و انديشه و فقه و ... از آن سربرآورده اند. از جمله اين بزرگان، عالم نامي، علي بن حسين نجار، بود كه در قرن يازدهم مي زيست و بعدها فرزندان و احفاد او در علم و زهد به مراتب والايي رسيدند. و از آن جمله، مرحوم شيخ جعفر شوشتري جامع جميع علوم فقهي و شرعي زمان خود و از مشاهير بزرگ عالم تشيع به شمار مي روند.
در اين مقاله، با اشاره اي به پيشينه تاريخي شهر شوشتر و معرفي برخي از بزرگان و عالمان آن ديار، سلسله جليله شيخ شوشتري- تا به امروز- معرفي مي گردد.

 نسخه قابل چاپ

درباره تاريخ سياسي كوشانيان، با استفاده از منابع باستان شناسي، تحقيقات مختلفي انجام گرديده است و محققين متعدد درباره گاه نگاري اين قوم مهاجر آسياي مركزي نظريات متنوع و جديدي را ارايه مي دهند.
در اين مقاله، بر اساس كشفيات جديد باستان شناسان، سعي شده است كه تاريخ شاهان اين سلسله بازسازي شود؛ و گاه نگاري جديدي را پيشنهاد مي شود.

 نسخه قابل چاپ

گيلان از روزگاران گذشته تاكنون از ايالت هاي مهم ايران محسوب مي شده و از جنبه هاي گوناگون حائز اهميت بوده است؛ ازقبيل: موقعيت جغرافيايي و طبيعي خاص (استقرار در ميانه سلسله جبال البرز و نيز قرار گرفتن در كرانه درياي خزر)، بروز تحولات متعدد سياسي و حوادث تاريخي، ورود علويان به منطقه و برآمدن دولت هاي شيعي نظير آل بويه و آل كيا در گيلان، وقوع جنبش هاي مختلف سياسي- مذهبي، ظهور چهره هاي برجسته علمي و فرهنگي، شكل گيري حكومت هاي محلي متعدد، وجود مدارس علمي و امامزاده هاي بسيار، حاصلخيزي و استعداد كشاورزي، شيلات، جاذبه هاي طبيعي و سياحتي و... .
علاوه بر اين ويژگي ها- كه هر كدام مقوله اي قابل بررسي مي باشد- گيلان به واسطه يكي از محصولات خود- كه ابريشم باشد- در دوره هاي مختلف تاريخي از اهميت و شهرت جهاني خاصي برخوردار گشت. ابريشم گيلان موجب كسب آوازه، هم براي ايران و هم براي اين ايالت، در ميان مردم ديگر كشورها گرديد و غالب سياحاني كه به ايران مسافرت نموده، يا براي تجارت به اين سرزمين وارد شده اند، از ابريشم گيلان سخن گفته اند.
اهميت اين كالاي مهم در جنبه اقتصادي و درآمدزايي، تجارت، عوارض، گمرگ و صادرات آن، ماليات، فرآورده هاي ابريشمي، و نيز در تحولات داخلي قابل بررسي است؛ كه در اين مقاله به اجمال در اين باره بحث خواهد شد.

 نسخه قابل چاپ

تحولات سياسي سال هاي پاياني قرن هيجدهم و واكنش بريتانيا در قبال آن، آغاز دوره اي جديد در حيات سياسي و اجتماعي خليج فارس و نواحي پس كرانه اي آن است. اين دوره از تهاجم ناپلئون به مصر در 1213 ه/1798 م آغاز و با عقد قرار داد مرسوم به «صلح عمومي» (General Treaty of Peace) در 1236ه/1820 م به پايان رسيد. نتيجه اين تحولات تحكيم قدرت سياسي بريتانيا در «خليج فارس» بود. تحولات اين دوره و شخصيت اصلي رويدادهاي آن، يعني ميرزا مهدي علي خان، در مطالعات داخلي كمتر مورد توجه قرار داشته است، در حالي كه او طراح و مجري اصلي سياست خارجي بريتانيا در اين دوره محسوب مي شود. بررسي رويدادهاي اين دوره براي شناخت درست عملكرد بريتانيا در ايران و نواحي مجاور آن از اهميت بسياري برخوردار است؛ كه اين مقاله بدان مي پردازد.

 نسخه قابل چاپ

جامع التواريخ از منابع معتبر تاريخي دوره ايلخانان محسوب مي شود. رشيدالدين فضل الله همداني هدف از ثبت رويدادهاي تاريخي را عبرت عالميان و آيندگان مي داند؛ كه بر آگاهي آنان افزوده، در زندگي راهنمايشان شود. او در شيوه تاريخ نگاري خود، در وهله اول، به مشاهده ارج مي نهد و، به همين جهت، شرح رويدادهاي دوره هر مورخ را معتبرتر مي شمارد و براي درد صحيح تر رويدادها ازشيوه مقايسه استفاده مي كند و در مورد تاريخ گذشتگان روايات متواتر را ترجيح مي دهد. رشيدالدين به قضاوت آيندگان توجه دارد و، با اينكه از كارگزاران ايلخانان است، سعي در نگارش حقايق دارد. از ابتكارات رشيدالدين پرداختن به تاريخ تطبيقي است.
رشيدالدين معقتد است كه مورخ براي نوشتن تاريخ به آگاهي از علوم ديگر؛ ازجمله: جغرافيا، نجوم و ... نياز دارد و بايد تاثير عوامل رواني را در شكست با پيروزي دولت ها و ملت ها در نظر گرفت.
درعقيده عموم مورخان اين دوره، سير مشيتي تاريخ- كه از غلبه مغول با توسل به زور و شمشير برملت با فرهنگ ايراني نشات مي گرفت- متجلي است. ديدگاه تاريخي رشيدالدين نيز، با اندكي تمايل در جهت توجه به عملكرد انسان ها، مشحون از اعتقاد به سير مشيتي تاريخي است؛ زيرا او در دوره اي مي زيست كه غلبه فرهنگ ايراني بر مغولان تحقق يافته و وضع سياسي در ايران به آرامش گراييده بود. به همين جهت، رشيدالدين در قدرت و عظمت و سقوط و زوال افراد و دولت ها، علاوه بر مشيت الهي، به عامل اراده انسان ها نيز اشاره مي كند.

ظهور مغولان در شرق و استمرار جنگ هاي صليبي در غرب جهان اسلام زمينه را براي فعاليت اقليت هاي مذهبي فراهم آورد. مسيحيان، به عنوان يك اقليت قابل توجه در قلمرو جغرافيايي ايران و پيوند آنان با سرزمين هاي ارمنستان و گرجستان، اهميت ويژه اي پيدا كردند. بررسي چگونگي روابط مسيحيان و ايلخانان، از يك سو، و سياست هاي حكومت هاي مسيحي گرجستان و ارمنستان، از ديگر سو، نگارنده را بر آن داشت تا با تفحص در اين روابط به بررسي بيشتري پيرامون اهميت اقليت مذهبي مسيحي در تاريخ ايران عصر مغول بپردازد. اين مقاله روابط ايلخانان و مسيحيان (از هلاكو تا آغاز عصر غازان) و سياست هاي مذهبي ايلخانان درقبال اقليت ها را مورد بررسي قرار مي دهد؛ كه نشان مي دهد هلاكو با مسيحيان روابط دوستانه تري داشته و از آنان در پيشبرد مقاصد خود بهره مي برده است و همچنين ساير ايلخانان نيز، به  تناسب توانايي خود، در روابط خويش با خارج از ايران، همواره مسيحيان را مدنظر داشته اند.

 نسخه قابل چاپ

خاستگاه تركان صحراهاي جنوب سيبري بوده است. شمار زيادي از تركان در قرون اوليه اسلامي به تدريج به منطقه ماورا النهر و خراسان راه يافتند. حضو تركان شرايط سياسي و اجتماعي منطقه را به گونه اي متحول ساخت كه، از نيمه دوم قرن چهارم هجري، حاكميت اين منطقه در دست عناصر ترك نژاد غزنويان و قراختائيان قرار گرفت. اين تحقيق بر آن است كه به سوالات تاريخي ذيل پاسخ دهد: به چه علت- و يا عللي – منطقه ماورا النهر و خراسان در دوره زماني مورد نظر شاهد حضور روزافزون تركان گرديد؟ آيا حكومت هاي وقت خراسان و ماورا النهر مواضع راهبردي يكسان و واحدي در برابر ورود تركان داشتند و يا اين كه هر كدام از اين حكومت ها موضع راهبردي متفاوتي اتخاذ كرده بودند؟ آيا حضور تركان در اين منطقه در نقاط ديگر جهان اسلام نيز تاثير گذاشت؟ و سرانجام اينكه چگونه تركان توانستند در ايران حكومت را به دست گيرند؟
سرزمين اوليه تركان منطقه زيست- محيطي صعب و دشواري را بر آن ها تحميل مي كرد. تركان، به علت تنگي معيشت و اوضاع اجتماعي توام با كشمكش و نداشتن امنيت اجتماعي، متوجه سرزمين هاي آباد و متمدن ايران گرديدند، ولي از آن جهت كه، پس از حكومت ساسانيان در قرون اوليه اسلامي، حكومت واحد و يكساني در مناطق شمال شرقي ايران وجود نداشت، در هر دوره تاريخي، متناسب با راهبردي كه حكومت هاي وقت در برابر تركان اتخاذ مي كردند، آن ها نيز براي راه يافتن به ايران متمدن، تدابير جديدي مي انديشيدند. تا اينكه سرانجام، بر اثر تغيير بافت اجتماعي منطقه شمال شرق ايران به نفع حضور تركان و همچنين تضعيف حكومت هايي چون سامانيان و آل بويه، تركان توانستند، نخست در شمال شرق ايران و سپس در تمام فلات ايران، حكومت را به دست گيرند.

 نسخه قابل چاپ

از اقوام مهاجر سک گروهي در بخش جنوب ايران ساكن گرديدند و در تماس متمادي با حكومت هاي مجاور و ساختار سياسي آنان دست به تشكيل حكومت زدند. نام اولين شاه سكايي هند، مائوس مي باشد و در كتيبه ها نام او ذكر شده است. جانشيني او را اقوام اشكاني- سكايي ايراني بر عهده داشتند و در منطقه قندهار حكومت مي كردند.
اين مقاله به بررسي ساختار سياسي شاهان سكايي و جانشينان آنان مي پردازد و بر آن است تا قلمرو حكومتي آنان را بر اساس مستندات باقي مانده باستان شناسي معين كند.

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله نمايي از يك حادثه سياسي در شيراز قرن هفتم به نمايش گذاشته شده و از نگاه تحليلي مورد بازبيني قرار گرفته است.
با توجه به آن كه در آغازين نمونه از كارهاي تاريخي معاصر، غيرتحليلي بودن تاريخ نويسي در گذشته، مطرح شده است، نويسنده سعي در اثبات آن دارد كه، درصورت روايي بودن تاريخ گذشته نيز، مي توان به تحليل دست يافت؛ به عبارتي، چرايي بسياري از حوادث درلابه لاي نوشته هاي تاريخي يافت مي شود.
متن شناسي تاريخ وصاف، براي ورود به بحث الزامي بود؛ در نتيجه، در بخشي از مقاله، طرح شناسنامه كتاب مورد توجه نگارنده قرار گرفت.
هسته اصلي بحث ما، قتل سياسي سيد عمادالدين است. صف بندي نيروهاي سياسي شيراز در نيمه دوم قرن هفتم، تابعي است از صف بندي سياسي تبريز يا اقتدار سياسي تبريز.
مقاطعه كاران داراي نفوذ در شيراز، به پشت گرمي حاميان خود در دارالملك تبريز، عمل مي كردند؛ درنتيجه، ما سعي كرده ايم ابتدا پيش زمينه هاي قتل سيد عمادالدين را در اين مقاله روشن كنيم و بعد اصل گزارش را بياوريم.
حوادث پس از مرگ سيد عمادالدين عبرت ها و آموزه هاي بسياري را به همراه داشت. تا جايي كه ممكن بود، در ضمن مقاله، بحث را دنبال كرده ايم و، در مواردي كه به قصد كوتاه نويسي اين امر ميسر نشد، مطالب لازم در توضيحات آمده است. مي توان نتيجه گرفت كه تنها حسن پيرنيا يا مشيرالدوله نبود كه به ” بود تاريخي گذشته ايران پرداخت“. بسياري از آثار تاريخي – از جمله كتاب تاريخ وصاف – با نگاهي دقيق و علمي و تحليلي به بود تاريخي گذشته پرداخته اند.

 نسخه قابل چاپ

اغلب انديشمندان برآنند كه اولين برخورد امريكا و شوروي در دوران جنگ سرد بر سر ايران شكل گرفت. آنچه امريكا را به اين درگيري كشاند امتناع شوروي از تخليه نيروهايش از ايران و همزمان تلاش براي ايجاد حكومت هاي دست نشانده در آذربايجان و كردستان در فوريه 1964 بود. شوروي به عنوان مظهر ماركسيسم و لنينيسم در جستجوي ايجاد كمربند امنيتي و نفوذ ايدئولوژيك بود و البته منافع اقتصادي خود را نيز مدنظر داشت اين مسئله امريكا و انگليس را خيلي زود برانگيخت تا بخاطر اهميتي كه ايران به عنوان يك منطقه نفت خيز داشت و بخاطر اهميت آن به عنوان ”درب پسين“ شوروي فعاليت هاي بازدارنده اي را، در داخل و خارج و از طريق سازمان ملل متحد، در مقابل شوروي، تدارك ببينند. علت العلل تمامي توجهات امريكا به ايران نفت بود و آغاز جنگ سرد در ايران بخاطر واكنش در برابر دست اندازي هاي شوروي بود. اهميت نفت براي امريكا به حدي بود كه عاقبت حتي با انگليس، كه متحد او بود، در منطقه، رويارو قرار گرفت و به اين صورت رويارويي دو جانبه بر سر ايران (امريكا و انگليس- شوروي) به رويارويي سه جانبه (امريكا- انگليس- شوروي) تبديل شد.
امريكا درصدد بود تا بر مناطق تحت نفوذ شوروي تسلط تجاري و ايدئولوژيك، بيابد اما وانمود مي كرد كه با بي ميلي در برابر شوروي مقاومت مي نمايد. امريكا حق برتري خود را در جهان با چيرگي بر كانسارهاي نفتي ايران مي جست اما انگليس براي خود در ايران به يك حق سنتي قابل بود و با ايستادگي در برابر اين متفق سابق آن را به كنسرسيوم نفتي تبديل نمود.

 نسخه قابل چاپ

كلاسيسم به لحاظ لغوي از واژه كلاسيس در لاتين مي باشد كه به معني طبقه، گروه و زير مجموعه است. اين كلمه تقريبا معادل كانونس(Canoes)  مي باشد كه  علماي شاغل در كتابخانه اسكندريه در معناي انواع ادبي، يا گروههاي نويسندگان، شامل خطيبان، نمايشنامه نويسان،  غزل سرايان و امثال آنان به كار مي برده اند.
كلاسيسم اصطلاحا مفهوم متضاد رومانتيسم مي باشد و وقتي از آن صحبت مي كنيم منظور همان مكاتب، قواعد، روشها، زمينه ها، قراردادها و حس هايي كه توسط نويسندگان كلاسيك پديد آمده و در نويسندگان بعد نيز تاثير بخشيده است چنانكه تاثير يونان را در كلاسيك هاي رومي ملاحظه مي كينم و نئوكلاسيسم  باز گشت براي معيارها و آداب نويسندگي است و عليرغم تفاوتهايي در محتواي آثار- در مقام مقايسه با يونان باستان و روم باستان - غالبا به همان اصول كلي كلاسيسم معطوف است.
كلاسيسم مكتبي است كه طولاني ترين تسلط را برفضاي ادبيات جهان داشته است و اين تسلط حدود 23قرن ( از پنجم ق. م تا قرن هيجدهم) دوام داشته است. با نظر به اين اهميت آن، در اين مقام سعي شده است كه با ارائه تعريفي لغوي و اصطلاحي واژه كلاسيسم، تاريخچه آن ذكر شود و وادوار سلطه اين مكتب به تفكيك ذكر شده، اصول اين مكتب و تغيير و تحولاتي كه در فرايند اين سلطه بر آن صورت پذيرفته است و نيز علل گرايش مجدد غرب به اين مكتب در دوره رنسانس بررسي شود.

 نسخه قابل چاپ