بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

در نقد ادبي امروز از سه ديدگاه نشانه شناسي، هنجارگريزي و تصوير خيال به بررسي اين موضوع پرداخته اند که چگونه و چه عواملي زبان خودکار را به زبان شعر نزديک و تبديل مي کند. نکته جالب توجه اين جاست که هر سه ديدگاه مذکور به يک نتيجه کلي رسيده اند و آن اين که زبان خودکار در حوزه شعر و ادب از کارکرد عادي و روزمره خود خارج مي شود؛ اما طرز تعبير و پرداختن به جزييات و شرح اين موضوع در اين سه نظريه در بعضي اصطلاحات و توضيح نکات تا حدودي با يکديگر متفاوت است. در اين مقاله نگارنده کوشيده است، ضمن نقد و بررسي آراي اين سه ديدگاه، ميزان دقت آن ها در توضيح اين موضوع و تلفيق مشترکات، با پيشنهاد برخي ديدگاه هاي خويش نگاه نسبه جامعي را در خصوص زمينه ها و شرايط تبديل شدن زبان خودکار به زبان شعر ارايه نمايد.

 نسخه قابل چاپ

از قرن هشتم تا کنون بر مثنوي شرحهايي نوشته اند و هر کدام از شارحان بنا بر روشي خاص و پسند شخصي و زماني خود، مثنوي را شرح کرده اند و کوشيده اند، پرده از اسرار اين منظومه ارزشمند بردارند. براي آنکه بدانيم شارحان تا چه اندازه به متن مثنوي و حل مشکلات آن اهتمام داشته اند و تا چه ميزان در اين راه توفيق؛ چهار شرح نيکلسون، استعلامي، زماني و شهيدي را که از معروفترين شرحها هستند، برگزيده ايم و براي نمونه، با آغاز دفتر سوم مثنوي تطبيق داده ايم. در اين نوشتار، به متن مثنوي به دور از هر گونه تفسير و تاويل نگريسته ايم و به کوشش شارحان براي ارايه معناي دقيق واژه ها، اصطلاحات و باز کردن مشکلات مصرع ها و بيت هايي توجه کرده ايم.

 نسخه قابل چاپ

تشبيه در خيال آفريني و آراستگي متن تاريخ وصاف نقش مهمي را ايفا مي کند. وصاف الحضره، در اين اثر سعي دارد تا با بهره گيري از عناصر بياني؛ بخصوص تشبيه، منطق نثري اين کتاب را به نثر شاعرانه نزديک تر نمايد. نبود نسخه اي منقح از تاريخ وصاف و نثر مصنوع و متکلف آن، همواره موجب گرديده تا اين کتاب ارزشمند، کمتر مورد اقبال و بررسي قرار گيرد. اين پژوهش برآن است تا ضمن آشنا ساختن مخاطبان با ساختار تشبيه در تاريخ وصاف، به بررسي جايگاه آن در آراستگي نثر اين کتاب که در عين حال مهم ترين عنصر بياني آن نيز است، بپردازد. مبناي اين مقاله از جهت ساختاري بر اساس معرفي و تحليل انواع تشبيهات فارسي تاريخ وصاف از جهت ارکان، طرفين و شکل استوار گرديده، روش کار نيز بر پايه توصيف و تحليل داده ها، از ديدگاه اسلوب هاي بلاغت سنتي زبان فارسي است. ضمن اين که در پايان، بر اساس نمونه هاي آماري، جايگاه انواع تشبيه در تاريخ وصاف نشان داده شده و با ديگر صورت هاي اساسي خيال در آن مقايسه شده است. نتيجه اين تحقيق نشان مي دهد که تشبيه در تاريخ وصاف، از عناصر مهم آراستگي و برجستگي کلام در آن است و در نزديکي نثر اين کتاب، به نثري شاعرانه تاثير بسزايي دارد.

 نسخه قابل چاپ

در نوشتار حاضر، به واکاوي پيوند هاي موجود ميان انديشه عرفاني و جنبه هاي زيباشناسانه متون عرفاني پرداخته شده است. به عبارت ديگر، اين مقاله در پي معرفي بسترهاي فکري اي است که از متون عرفاني آثاري هنري ساخته اند. اهميت اين بسترها را بايد در دخالت آگاهانه يا ناآگاهانه آنها در فرآيند آفرينش متون پيگيري کرد، چنانکه حتي متوني همچون مقالات، تذکره ها، نامه ها و متون تعليمي صوفيه را نيز به آثاري شاعرانه تبديل کرده اند.
براي دست يابي به اين هدف ابتدا به مرور اصطلاحات آشنايي زدايي و برجسته سازي به عنوان سنجه هايي براي شناسايي زبان ادبي در نظريات فرماليست ها و ساختارگرايان پرداخته شده است. در ادامه، نقش مولفه هايي از انديشه عرفاني چون تاويل و رمز، مکاشفه، عادت گريزي، آفرينش پياپي، نسبي گرايي و حيرت در آفرينش هنري نشان داده شده است. اين مولفه ها نگاهي چند لايه و باطني در نويسندگان متون عرفاني بر مي انگيزند که نتيجه چنين نگاهي را در زبان اين متون مي توان ديد؛ زباني که با برجسته کردن برخي عناصر زباني، ادراکي هنري را در خواننده آنها پديد مي آورند.

 نسخه قابل چاپ

در اين گفتار فزون بر شرح مختصري درباره خيام، زندگي، آثار و جايگاه علمي و ادبي او، از مسايلي چون جايگاه خيام در مغرب زمين، نقش اروپاييان، بويژه فيتز جرالد در بلند آوازه نمودن خيام و رباعيات او، سخن به ميان مي آيد.
همچنين از تاثير پذيري خيام از شعر و ادب عربي و اثر گذاري رباعيات و انديشه او بر شعر و ادب معاصر عرب، ميزان و گستره شيوع رباعيات خيام در جهان عرب، جايگاه خيام در ادب معاصر عرب، ترجمه ها و شروح رباعيات خيام در زبان عربي نيز بحث مي گردد و در پايان يافته هاي پژوهش در يک جمع بندي مختصر ارايه مي گردد.

 نسخه قابل چاپ

در برخي از آثار ساعدي اعم از نمايشنامه و داستان، بيش از همه ويژگي هاي رئاليسم جادويي، آفرينش موجودات وهمي و استحاله شخصيت ها مد نظر قرار گرفته است. برخي از وجوه اين سبک، در آثار برجسته او مانند عزاداران بيل، مولوس کورپوس، آشفته حالان بيدار بخت و ترس و لرز منعکس است. از جمله اين وجوه، عناصر نامتجانس؛ بويژه موجودات عجيب و ترکيبي ميان انسان و حيوان در آثار اوست. در اين مقاله، براي نخستين بار در نقد ادبي، انواع گوناگون اين موجودات و دگرديسي هاي انساني، در قالب اين سبک بررسي مي شود. به نظر مي رسد که دليل گرايش نويسنده، به اين شيوه، شرايط دشوار سياسي و اجتماعي روشنفکري در دهه هاي سي، چهل و پنجاه باشد.

 نسخه قابل چاپ

معشوق شعر فارسي ريشه در کدام سرزمين دارد؟ اين زيبايي وام گرفته از کدام اقليم است؟ آيا آن اقليمي که در شعر فارسي به داشتن خوب روي شهره است، اساسا در کتب صوره الارض نيز داراي همين ويژگي است؟ يعني شاعر در شعر خود به دقت، ويژگي هاي بوم شناختي کتب جغرافيايي را هم مراعات کرده است؟ آيا زيبايي معشوق شعر دري، يک زيبايي ايراني است؟ يا آميغي است از نژادها و سرزمينهاي گوناگون؟ در نگاه بوم شناختي قدما هر سرزمين و ملکتي شهره به خصلتي است. مردم ديلم به تنومندي شهره اند، ترکان خوبروي اند و زنگيان به طرب و موسيقي منتسب اند. تجلي اقوام و ملل گوناگون در شعر فارسي چگونه است؟ در اين مقال پس از بررسي هر يک از اقاليم در شعر فارسي و مقايسه تعاريف صورت گرفته از آنها در کتب جغرافيايي با قواميس لغت و متون ادبي، کوشيده ايم که به سئوالاتي از اين دست پاسخ دهيم.

 نسخه قابل چاپ

اين نوشته حاصل پژوهشي است، نقادانه درباره کتاب امثال و حکم دهخدا که نگارندگان با هدف بررسي و برطرف کردن برخي از کاستي هاي اين مجموعه به آن پرداخته اند. با اين که امثال و حکم دهخدا، يکي از مهم ترين کتاب ها در زمينه امثال فارسي و يکي از منابع معتبر در تحقيقات زبان و ادبيات فارسي و پژوهش هاي مربوط به مثل شناسي تطبيقي است، باز به سان همه آثار قلمي خالي از نقص نيست و در مواردي به بازنگري و بازنگاري نياز دارد.
از جمله کاستي هاي اين کتاب نداشتن مقدمه و تعريفي جامع از مثل، عدم تفکيک مثل، تمثل، تضمن مثل، جاري مجراي مثل و حکمت، نداشتن فهرست موضوعي، مطابقت نداشتن برخي از زيرمدخل ها با مدخل هاي مربوط به آن، عدم تفکيک امثال عاميانه از مثل هاي فصيح ادبي، وجود خطاهاي فراوان چاپي و غير چاپي، نداشتن شيوه اي يکسان در ارجاع ابيات و سخنان حکمت آميز و نياوردن نام گوينده يا ماخذ در بيشتر موارد، بي نظمي و عدم انسجام کتاب از نظر اسلوب و ساختار و نقل عبارت هاي منظوم و منثور بدون توجه به سائره بودن يا نبودن آنهاست.
نگارندگان پس از بررسي اين کتاب و با در نظرداشت نوشته ها و مقالاتي که در نقد اين مجموعه به نگارش درآمده، به جمع آوري و بررسي اين نواقص همراه با ذکر شواهد و نمونه هاي فارسي و عربي اقدام نموده اند.

 نسخه قابل چاپ

آناهيتا (ناهيد) ايزدبانوي ايراني و رب النوع آبهاي زميني و آسماني، مظهر پاكدامني و بي آلايشي است. در بعدي ديگر، ناهيد را در قالب شخصيتي هوسباز مي بينيم كه با اغواگري، حتي فرشتگان را نيز مي فريبد. در واقع ناهيد داراي شخصيتي دوگانه است، در وجهي مظهر قدس و در وجهي ديگر جلوه هوس. آيا بايد آناهيتا را با الهگان هوسباز يوناني و سامي مقايسه کرد و در يك رديف قرار داد يا ناهيد هوسباز را از اناهيتاي پاک مجزا فرض کرد؟

 نسخه قابل چاپ

با آن كه در زمينه حافظ شناسي، تحقيقات ارزنده بسيار به عمل آمده، ولي هنوز هم در بعضي از مسايل، انديشه و قصد غايي اين «سر حلقه رندان جهان» همچنان در پرده اي از ابهام مانده است. از اين قبيل موارد بيتي است كه خواجه شيراز مضمون آن را با «آيينه اسكندر» پرداخته است. از آنجا كه آن بيت، ساخت و بياني مبهم دارد و حافظ پژوهان در معني آن اختلاف كرده اند، نگارنده در اين مقال بر آن شد كه ضمن اشاره اي نقد آميز بر نظر شارحان اشعار حافظ در اين مورد، تا آنجا كه بتواند پرده ابهام از جمال معني آن به يكسو زند.

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله انديشه هاي ايرانشهري نظير شاهي آرماني، فره ايزدي، توامان بودن دين و ملك، عدالت، راستي و مانند آن در كليله و دمنه بررسي شده است. در كليله و دمنه، پادشاهي عطيه الهي است كه شاه در مركز ثقل امور مملكتي قرار دارد، پس بايد مهر ن‍ژادگي بر جبين وي نقش بندد، چه اگر جز اين باشد، موجودي اهريمني است كه سبب دگرگوني نظم حاكم بر کاينات مي گردد. وي بايد در جولانگاه حكومت از پشتيباني فرازميني بهره مند باشد و اين امر با فره ايزدي ميسر مي شود. چنين پادشاهي بايد به حليه عدل آراسته باشد تا هر كس به خويشكاري خود در طبقه خاص خود پرداخته و به رستگاري روان رسد. پادشاه بايد به كمالات رزمياري و فضايل دين ياري آراسته باشد. وي بايد با عنصر «راستي» پيوند اجتماعي را مستحكم تر نمايد كه در نهايت با سيطره نيروهاي اهورايي بر اهريمني، آرمانشهر كه مفري براي گريز از بي نظمي و بي، عدالتي است، تحقق مي يابد.

 نسخه قابل چاپ

مقاله حاضر به بررسي و تحليل عناصر داستاني فرائدالسلوک مي پردازد و مباحثي مانند اوصاف قصه و داستان، نوع داستان، حجم، زبان، گفتگو، شخصيت، راوي و گويندگان، زاويه ديد، کنش داستاني، زنجيره مشترک بن مايه داستان ها، نتايج اخلاقي و زمان و مکان مورد کنکاش قرار مي گيرد. در داستان ها و قصه هاي فرائدالسلوك خصوصياتي چون تاکيد بر حوادث، محکم نبودن روابط علت و معلولي ميان رويدادها، مطلق گرايي، ختم شدن به نتايج اخلاقي، تغيير ناپذيري شخصيت ها، كيفيت روايت، بن مايه هاي مشترك و فرضي بودن زمان و مکان ديده مي شود. مجموعا 58 داستان در فرائدالسلوك وجود دارد. داستان هاي اصلي ابواب، بلندتر از داستان هاي فرعي است. گفتگو بيشتر ميان اشخاص اصلي داستان ها برقرار مي شود. اختصاصات زباني نثر فني قرن 6 و7 در اين اثر ديده مي شود. در داستان هاي اين اثر از 289 شخصيت استفاده شده است. بيشترين شخصيت ها از حيوانات (29 درصد)، مردان و پسران (5/19درصد) و صاحبان مشاغل (14درصد) استفاده شده است. گويندگان اصلي داستان ها عبارتند از:نويسنده كتاب که 31 درصد داستان ها را نقل مي کند.17درصد داستان ها توسط بهروز از شخصيت هاي داستاني، 9درصد توسط پسر بازرگان و 5 درصد توسط قصير از شخصيت هاي ديگر داستاني، نقل مي گردد. راويان اصلي اغلب ناشناخته اند و جز دو داستان كه راويان معيني دارد، ساير داستان ها با عباراتي مانند «شنيدم، گويند، آورده اند و اصحاب تاريخ و ارباب حكايات»روايت مي شود. زاويه ديد داستان ها اغلب سوم شخص است. 45 درصد داستان ها داراي کنش و 55 درصد فاقد کنش است، بن مايه هاي مشترک (دو عنصر وابسته، يک عنصر متضاد و واسطه) در اين کتاب بسامد زيادي دارد. همچنين 95 درصد داستان ها داراي نتايج و توصيه هاي اخلاقي است و 5 درصد فاقد اين امر است. تنها در 7درصد داستان ها به حوادث خارق العاده اشاره شده، 38 درصد داستان ها داراي زمان و 70 درصد داراي مکان است.

 نسخه قابل چاپ

کز حرم در رومش افتادي مقام

کردي سجده مي بتي را بردوام

(منطق الطير)

تطبيق آثار ادبي در زبانهاي مختلف يکي از راههاي شناخت دقيق ويژگيهاي فکري، فرهنگي، ذوقي و عاطفي ملل صاحب فرهنگ و ادب است. در حوزه ادبيات تطبيقي گرچه ديدگاههاي متفاوتي مطرح است، اما صرف نظر از اصول و اسلوب به کار گرفته شده، نتيجه کار به گونه اي باعث شناخت بيشتر و نزديکي و تفاهم ادبي و فرهنگي خواهد شد. در اين مقاله با تطبيق داستان شيخ صنعان عطار و فاوست گوته که نمونه داستانهاي عميق و تامل برانگيز و داراي مضامين جهانشمول است، برخي نزديکي هاي فکري و عاطفي دو شاعر و اغراض آن دو از نقل داستانها با اشاره به مشترکات روشن مي گردد.
پس از مروري کوتاه بر مباحث و تعاريف ادبيات تطبيقي، در ادامه مقاله، ابتدا به اختصار به شباهت دو شاعر (از جهت انديشمندي، نوآوري، وسعت مشرب و شخصيت چند بعدي) و همانندي کلي آثار آنها (از جمله مبتني بودن دو اثر بر داستاني واقعي و دخل و تصرف کم و بيش مشابه در داستانهاي اصلي)، و پس از آن به طور تفصيلي به همانندي هاي اجزاي دو داستان (ساختار و حوادث، ويژگيها و سرنوشت قهرمانان، مضمونها و موتيف هاي مشترک و نوآوريهاي دو اثر در انديشه هاي دوران خود) پرداخته شده است. در پايان نتيجه گرفته شده است که عطار و گوته با داشتن دو مشرب فکري و اعتقادي و زيستن در دو دوره کاملا متفاوت تاريخي، درباره موضوعات معيني به نحو کم و بيش يکسان انديشيده اند و از اين رو، از ساختار مشابهي براي بيان انديشه هاي خود بهره گرفته اند. همچنين دو داستان همچون بسياري از آثار ادبي برجسته، با آموزه هاي ديني مرتبط است، اما اين آموزه ها با نگاهي نو و فراتر از سنت و عادت مطرح شده است. علاوه بر اين، به اين نکته نيز اشاره شده که با توجه به آشنايي گوته با انديشه هاي اسلامي و عرفاني (از طريق خواندن ترجمه قرآن کريم و شعر حافظ) احتمال تاثيرپذيري مستقيم يا غير مستقيم گوته از انديشه و نگاه عطار در برخي پيامهاي مترتب بر داستان وجود دارد

 نسخه قابل چاپ

با توجه به كثرت كاربرد راست در مفهوم سوي و جهت، محققان در گزارش يا تصحيح متون پيشين، از جمله شاهنامه، وقتي به تعبير «راه راست» برخورده اند، آن را در مقابل راه يا جانب چپ تصور كرده اند و از ريشه كهن «راه» و معني اصلي «راه راست» غفلت كرده اند. بررسي كتابخانه اي تعبير «راه راست» در متون كهن نشان مي دهد، وقتي «راست» صفت «راه» باشد، داراي مفهوم سوي و جهت راست در مقابل چپ نيست، بلكه به معني آشكار و روشن است و «راه راست» به معني آشكار و روشن يا راه آشكار و مشهور و گشاده در مقابل راه بي راه، راه ناشناخته و نامسلوك و پوشيده به  كار رفته است. در اين مقاله، پس از تبيين ريشه و مفهوم راه راست در برابر راه بي راه، تدبيري نظامي را نشان داده ايم كه در شرح متون كهن از آن غفلت شده است، همچنين چند سهو و خطاي كاتبان يا مصححان متون كهن را اصلاح كرده ايم.

 نسخه قابل چاپ

سالکان طريقت، براي رسيدن به مقصود نهايي که همان برطرف شدن تعينات بشري است، بايد مراحل مختلف سير و سلوک را با موفقيت طي نمايند. براي طي اين مراحل پرخطر، مقدمات و شروطي لازم است كه عين القضاه به آنها اشاره كرده است و مهمترين آنها عبارت است از: شک، درد طلب، سرمايه عشق، وجود پير و....
وي که با شوقي وافر به ارشاد و هدايت مريدان نيز مي پردازد، به سالکان طريق توصيه مي کند: همه وجود خود را به پير و شيخ خود تسليم نمايند و بدانند که هيچ عملي بدون اطاعت محض از پير، ارجي ندارد. همچنين او، مصاحبت با اهل ذوق و خدمت به آنان را در تصفيه باطن، بسيار موثر مي داند و بر اهميت و تاثير ورد، دعا و ذکر مريدان تاکيد مي ورزد. وي، مرگ اختياري را که در حکم زايش از خود و ديدن خدا و جهان باقي است، از شروط لازم مي شمارد.
قاضي همدان، علاوه بر اين شروط، معتقد است که سالک طريقت بايد راههاي هفتاد و سه ملت را يکي بيند و خدا را در دنيا و يا در آخرت طلب نکند، بلکه ضمن برطرف کردن خودپرستي، او را در اندرون خود، جستجو نمايد، چه راه طالب اندروني است، نه بيروني.

 نسخه قابل چاپ