بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

سنايي غزنوي نقطه آغازين عرفان و تصوف در شعر فارسي است. در ميان بزرگان ادب و فرهنگ، بيش از همه ردپاي غزالي در آثار وي ديده مي شود و مي توان گفت که به راستي غزالي در تکامل انديشه سنايي، تاثير شگفت انگيزي دارد.
اين نوشتار، سيري در انديشه هاي کلامي و ديني غزالي و سنايي است. تحقيق پيش رو براساس روش کتابخانه اي انجام شده و در آن، افزون بر شباهت زندگاني آن دو، مضامين مشترک مسايل مهم کلامي و عقيده غزالي و سنايي از جمله موارد زير تا حدي تبيين شده است: صفات خداوند، حدوث و قدم، عاده اله، قضا و قدر، نظام احسن، قرآن، نماز و...

 نسخه قابل چاپ

دو جز مهم در مقايسه تطبيقي رستم و سهراب و تراژدي اديپ شهريار، بازشناخت و دگرگوني است, اينکه در سير دو داستان قهرمانان براي بازشناخت خود مي کوشند، اما تلاش آنها راه به جايي نمي برد و پس از وقوع فاجعه، بازشناخت صورت مي گيرد. در هر دو داستان بازشناخت از طريق نشانه عيني و از راههاي ديگر انجام مي شود.
در اين مقاله افزون بر تشريح و بررسي انواع بازشناخت و ارايه الگوهاي تازه، تقسيم بندي بازشناخت در حوادث دو داستان تجزيه و تحليل شده است. نتيجه آنکه اين مقاله بيانگر آن است که رستم و سهراب يک تراژدي است و هر چند در برخي موارد با آنچه ارسطو درباره تراژدي گفته منطبق نيست، اما مضمون و بسياري اجزاي تراژدي را به خوبي تبيين کرده است. بازشناخت که از اجزاي مهم تراژدي است، در رستم و سهراب وجود دارد و آن را با ساير ويژگي هاي ديگر که در اين داستان است به تراژدي نزديک مي کند.

 نسخه قابل چاپ

اين مقاله  نشان مي دهد كه اسطوره مهر به عنوان يكي از عناصر مهم خيال شاعرانه مي تواند زمينه هاي ساخت تصاوير بلاغي، استعاري و تشبيهي را براي شاعر فراهم نمايد. نويسنده كوشيده است روايت هاي اساطيري مهر را با مصاديق هنري آن در شاهنامه تطبيق دهد. مهر در شاهنامه صورت خيال شاعرانه و رنگ ادبي و اعتلاي هنري و زيباشناختي يافته است. سايه روشن هاي سنت پرستش و ستايش مهر و آيين ميتراييسم و آراسته شدن مهر به اوصاف انساني در تصاوير استعاري و بلاغي، به ويژه در ترسيم طلوع و غروب، در شاهنامه مشهود است. پرندگان اساطيري نيز در ساخت تصاوير بلاغي نقش موثري دارند. در اين مقاله سعي شده است خلاقيت هنري فردوسي در حوزه تصويرسازي بر مبناي اسطوره مهر بررسي و تحليل قرار شود.

 نسخه قابل چاپ

خواب و رويا يكي از رازناك ترين و پيچيده ترين پديده هاي عالم هستي است كه هنوز سخن فرجامين درباره آن گفته نشده است. از سوي ديگر، اين پديده با همه رازناكي و پيچيدگي اش، كاربردي ژرف در فرهنگ ايراني يافته است، به گونه اي كه در سراسر زندگي اين قوم مي توان نمودي از خواب و رويا را مشاهده كرد. از آنجا كه شاهنامه آيينه تمام نماي فرهنگ ايراني در درازناي تاريخ اين ملت است، در اين جستار، بازتاب اين پديده (خواب و رويا) بر پايه كتاب ورجاوند و گران سنگ شاهنامه بررسي شده است.

 نسخه قابل چاپ

تمثيل يكي از صور خيال است و يكي از انواع تشبيه به شمار مي آيد. از آنجا كه مشبه به در تمثيل معمولا حسي و ملموس است، مي توان از ظاهر آن پي به واقعيت هاي اجتماعي برد. ادبيات عرفاني ما قسمت عمده اي از گنجينه ادبي ما را شامل مي شود و عطار و مولانا كوه موج اين درياي عظيم ادب عارفانه هستند. با نگاهي به تمثيل هاي اين دو شاعر بزرگ مي توان از وراي آموزه هاي عرفاني وبا دقت در ظاهر داستان هاي آنان، به واقعيت هاي جامعه قرن ششم و هفتم هجري پي برد. اگرچه محور ادبيات عرفاني، به ويژه در شعر اين دو شاعر، برتري عالم غيب بر عالم شهادت است، باز هم مي توان از ظاهر تمثيل ها و انتخاب موضوعاتي كه پيام هاي عرفاني دارند، اجتماع شاعر را شناخت، زيرا اگر تمثيل را مشبه بهي ملموس براي مشبهي معقول بدانيم، شاعر ناگزير است از حكايات و داستان هايي به عنوان مثل استفاده كند كه براي مخاطبان او شناخته شده باشد؛ پس انتخاب چنين تمثيل هايي خواننده را به فهم اوضاع و احوال اجتماعي شاعر از وراي آموزه هاي عرفاني و تجربيات شخصي عارفانه نايل مي كند.

 نسخه قابل چاپ

داستان سياوش و سودابه، از شاهكار هاي فردوسي است كه در آن، شاهد رويارويي دو ابرقهرمانيم. تامل ژرف در اين داستان ما را متقاعد مي كند كه بنيان آن بر تقابل عقل و عشق، عصمت و عصيان و در تحليل نهايي غريزه و فرهنگ استوار است. براساس آيين زرتشت، خير و شر، در روزگاران نه هزار ساله گميزشن، همواره با هم درگيرند، اما با لحاظ نگره مذهب مهر (ميتراييسم) آن دو، در عين حال كه در نمود با يكديگر مي ستيزند، بودي يگانه دارند و وجود هر يك از آنان، ضرورت وجود ديگري است. تاكنون شاهنامه پژوهان با نگاه زردشتي به دو قهرمان اصلي اين داستان نگريسته و معمولا سياوش را كارگزار حق و سودابه را عامل باطل به شمار آورده اند. در اين مقاله با توجه به چرخش فرهنگ ايراني در روزگار پس از اسلام به سوي عرفان كه از بن و ريشه، مهري نگر است به سياوش و سودابه نگريسته و كوشيده ام تا حق هر كدام از اين دو «ابرمردم» را بتوزم.

 نسخه قابل چاپ

گرمابه هاي آناتولي از نظر تقسيم فضا و عناصر موجود، شباهت بسياري به حمام هاي ايراني داشتند. مولانا با اين حمام ها مانوس و حمام يكي از سه عنصر مورد پسند وي در زندگي بود. بنا به روايات موجود، او بيشتر اوقات در اين مكان به خلوت مي پرداخت.
در آثار وي به ردپاي گرمابه و فضاهاي آن (جامه كن،‌ خزينه، گلخن و ...) عناصر (نقش گرمابه، قبه، روزن حمام و ...)، مشاغل مرتبط (حمامي، دلاك،‌ تون تاب و ...) و لوازم استحمام (طاس، گل سرشوي‌، شانه و ...) بر مي خوريم كه همه نمايانگر توجه و علاقه خاص مولانه به حمام است.

 نسخه قابل چاپ

ابن عربي درباره فنا ديدگاهي هستي شناسانه دارد كه براساس آن همه چيز فاني است و حقيقتي جز حق تعالي وجود ندارد. از اين رو هر قولي درباره فناي در حق تعالي كه لازمه آن اثبات وجودي درمقابل وجود خداوند است شرك است، زيرا لازمه آن، قبول وجود براي سالك است كه در انتهاي سلوك، فاني مي شود. از نظر وي، حديث «من عرف نفسه فقد عرف ربه» بيانگر اين است كه حقيقت نفس آدمي چيزي جز خداوند تعالي نيست و اگر كسي بر آن باشد كه به غير از خداوند واقعيتي هست،‌ خواه مستقل يا وابسته به خدا و خواه از وجود خود يا از فناي خود فاني شده باشد، بوي از معرفت نفس به مشامش نرسيده است، زيرا كسي كه موجودي غيرحق را ممكن بداند كه قايم به حق و فاني در او باشد و فنايش نيز فاني در فنا باشد، گرفتار شركي بعد از شرك مي شود و راهي به معرفت نفس نخواهد يافت، مشركي است كه نه خداي را شناخته است و نه خود را.

 نسخه قابل چاپ

اسطوره يكي از اصطلاحات بسيار مهم در مباحث ادبي امروز است. ادبيات و اسطوره در پيوند تنگاتنگ باهم قرار دارند. شعر و اسطوره نيز مي توانند با زبان نمادين با مخاطب خود ارتباط برقرار كنند. در روزگار ما و در عصري كه بشر همه چيز را به ديده تعقل مي نگرد، ديگر اساطير مجال پيدايش نمي يابند، ادبيات معاصر ديگر اسطوره اي را خلق نمي كند، بلكه بيشتر به بازآفريني اسطوره هاي شناخته شده مي پردازد. با شناخت اسطوره، مي توان به معنا و كاركرد آن در ادبيات معاصر پي برد. مقاله پيش رو در نظر دارد عناصر اسطوره اي را نزد شاعران معاصر ايراني و به طور خاص در اشعار مهدي اخوان ثالث، سهراب سپهري و احمد شاملو و همچنين در كتاب روياي مكزيكي اثر ژان ماري گوستاو لوكله زيو، نويسنده معاصر فرانسوي، باز شناخته و باز اشاره به ديدگاه هاي مشترك اين نويسندگان درباره اسطوره، به بررسي و مقايسه علل بازآفريني اساطير در ادبيات معاصر بپردازد.

 نسخه قابل چاپ

حكايات صوفيه بخش مهمي از ادبيات عرفاني را تشكيل مي دهد. اين حكايات با اهداف گوناگوني در كتب صوفيه به كار گرفته مي شوند كه عمده ترين آنها ترغيب و تعليم صوفيه در سير و سلوك است. مولانا نيز در آثار خود توجه زيادي به قصه و حكايات صوفيه دارد، به گونه اي كه در همه آثار او، اين حكايات ديده مي شود. در آثار او، حكايت صوفيه از نظر كميت تنوع زيادي دارند و برخي از آنها كوتاه و برخي طولاني هستند. مولانا در روايت برخي حكايات به روايت مآخذ پاي بند است، اما در بيشتر موارد در روايات پيشينيان دخل و تصرف مي كند. وي گاهي زمان و مكان و گاهي شخصيت هاي حكايت را تغيير مي دهد و با افزودن توصيف، گفت و گو، شخصيت و ...، پيرنگ داستان كوتاه را توسعه داده بر جذابيت آن مي افزايد. اين مقاله كوشيده است با نشان دادن مهم ترين تصرفات مولانا در حكايات صوفيه، هدف او از اين تغيير و تصرفات را بيان كند.

 نسخه قابل چاپ

جابه جايي واجي ـ فرايندي که در آن ترتيب واج ها معکوس مي شود ـ موضوع مطالعات بسياري بوده است. جابه جايي واجي مي تواند منظم يا غيرمنظم باشد. اين فرايند در حوزه واج شناسي، مطالعه همزماني را به مطالعه در زماني پيوند مي دهد. هدف اين مقاله، بررسي جا به جايي واجي در زبان فارسي معاصر و نيز به طور در زماني در زبان پهلوي (ايراني ميانه) و فارسي معاصر است. پس از مقدمه، ماهيت فرايند جا به جايي واجي از ديدگاه هاي مختلف بررسي و سپس به انواع اين فرايند اشاره مي شود. در بخش اصلي مقاله، داده هاي زبان فارسي و پهلوي بررسي مي شود. تحليل داده ها نشان مي دهد که در زبان فارسي، جا به جايي واجي در چارچوب نظريه بهينگي به منظور رعايت اصل آرايش رسايي، قانون برخورد هجايي و محدوديت عدم آغازه هجايي پيچيده، انجام مي پذيرد.

 نسخه قابل چاپ

حساميزي ـ آميختن ويژگي هاي دو حس از حواس پنج گـانه ظاهـري ـ از صور خيالي است که در ادبيات فارسي سابقه کاربرد طولاني دارد، اما نام گذاري و رواج آن به دوره معاصر برمي گردد. در اين مثال پس از ذکر تعاريف و معرفي پيشينه کاربرد حساميزي، درباره ساختار بلاغي و شکل دستوري آن مطالبي آمده و سپس انواع حساميزي در غزليات بيدل دهلوي از نظر ترکيب ويژگي هاي حواس با يکديگر - که شامل نه گونه است- ارايه شده و سرانجام به معرفي گونه اي ديگر از اين لطيفه ادبي - که حاصل ترکيب يک مفهوم انتزاعي (عقلي) با يک ويژگي از حواس ظاهري است - و تقسيم بندي پنج گانه اي که براي آن در نظر گرفته ايم، پرداخته شده است.

 نسخه قابل چاپ

عطار در ابيات 616 تا 680 منطق الطير شيوه خاصي را در استفاده از سمبل ابداع کرده است. او در اين بخش، که 65 بيت دارد، با سيزده پرنده گفت و گو مي کند.
گفت وگو با هر پرنده در پنج بيت ارايه شده است و در هر پنج بيت، ساختاري سه جزيي وجود دارد که در آن، يک پرنده، يک پيامبر و يک شخصيت منفي (ضد قهرمان) ديده مي شود.
پرنده در سه مفهوم طير، سالک و روح؛ پيامبر در مفهوم نبي، ولي خدا، و پير؛ و شخصيت منفي در معناي قاموسي واژه، نفس و جسم به کار رفته است. اين سه مفهوم در تمام قسمت هاي سيزده گانه ثابت است.
در منطق الطير به نقش نمادين اعداد هم توجه شده است و شاعر به رمز چندين بار بر اعداد خاصي تاکيد مي کند.

 نسخه قابل چاپ

ورود منظومه هاي داستاني و حکايات تمثيلي (از زبان پرندگان و حيوانات) به کشورهاي اروپايي، انگيزه اي شد که شاعران غربي همانند شعراي مشرق زمين اين گونه داستان ها و حکايت ها را به شکل تمثيل در آوردند و براي اهداف آموزشي خود به کار برند. در ميان اين منظومه ها، منطق الطير عطار با درون مايه رمزي و تمثيلي، افق هاي تازه اي از فرهنگ و ادب و عرفان را به روي علاقه مندان گشود و سبب شد که بسياري از خاورشناسان به ترجمه و تحقيق در اين باره بپردازند. در اين نوشتار، منطق الطير استراليا، سروده «آن فربرن» (Anne Fairbarin)، با منطق الطير عطار مقايسه و ارزيابي شده و شباهت ها و همانندي ها و وجوه اختلاف و تمايز اين دو منظومه، بيان گرديده است. منظومه فنيکس (phoenix) هم اگرچه در قرن نهم ميلادي سروده شده و از نظر زماني بر دو منظومه ديگر تقدم دارد، اما شباهت ها و همانندي هايي که با منظومه عطار دارد، گوياي اين است که شايد همچون منطق الطير عطار، مأخذ آن، داستان پرندگان در دوران پيش از اسلام و سده هاي اول پس از حمله اعراب باشد.

 نسخه قابل چاپ

از زواياي مهم و قابل بررسي در ديوان حکيم ناصرخسرو، وزن عروضي و پيوند آن با محتوا در اشعار اين شاعر بزرگ است. با مطالعه در ديوان شعر شاعر، مي توان دريافت که او در بحرهاي بسيط، جديد، غريب، طويل، متدارک، مشاکل، مديد، کامل، وافر، هيچ شعري نسروده، اما از 11 بحر عروضي هزج، رمل، مضارع، متقارب، منسرح، سريع، خفيف، مجتث، قريب، رجز، مقتضب و در مجموع، 26 وزن عروضي بهره گرفته که خود، نشان از تنوع وزني در ديوان اوست. وي هر يک از اوزان را در خدمت مفاهيم و مضاميني درخور و شايسته آن وزن به کار گرفته و توانسته است پيوندي خوب ميان وزن و محتواي اشعار ايجاد کند. از ديگر ويژگي هاي مهم عروضي در شعر ناصر خسرو، به کار رفتن اختيارات و زحافات عروضي فراوان است که نه تنها مايه ضعف موسيقايي شعر او نشده، بلکه موسيقي سخنش را پر صلابت تر و سنگين تر ساخته است.

 نسخه قابل چاپ